[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: I

Năm 411 trước Công nguyên. Để kể tiếp các sự kiện theo đúng trình tự (1). Vài ngày sau, Thymochares từ Athens dẫn theo một vài chiến thuyền cập bến, và một trận hải chiến nữa giữa quân Lacedaemon và quân Athens lập tức nổ ra, trong đó phe Lacedaemon dưới sự chỉ huy của Agesandridas đã giành phần thắng.

(1) Nguyên văn là "sau những sự kiện này"; nhưng thật khó để đoán chính xác tác giả đang nhắc đến sự kiện nào. Về trình tự sự kiện và mối liên hệ giữa chương cuối sách viii. 109 của Thucydides với những lời mở đầu của bộ "Hellenica", xin xem các phần nhận định nhập môn ở trên. Theo tôi, bối cảnh của trận hải chiến này là vùng Hellespont.

Một khoảng thời gian ngắn trôi qua đưa chúng ta đến một buổi sáng đầu mùa đông, khi Dorieus, con trai của Diagoras, đang tiến vào vùng Hellespont lúc rạng đông cùng với mười bốn chiến thuyền xuất phát từ Rhodes. Đội canh gác ban ngày của người Athens trông thấy ông liền phát tín hiệu cho các tướng lĩnh. Họ bèn điều hai mươi chiến thuyền ra khơi để tấn công. Dorieus chạy thoát thành công, và khi vừa vượt qua được vùng eo biển hẹp (2), ông cho các chiến thuyền của mình lao lên cạn ngoài khơi Rhoeteum. Khi quân Athens áp sát, cuộc giao chiến liền bùng nổ, diễn ra đồng thời trên cả tàu lẫn bờ biển, cho đến cuối cùng, quân Athens đành rút lui về đại bản của họ tại Madytus mà chẳng thu được kết quả gì.

(2) Nguyên văn là "khi ông vừa mở ra" {os enoige}. Nếu tôi được thông báo chính xác, đây vẫn là một thuật ngữ hàng hải trong tiếng Hy Lạp hiện đại.

Trong khi đó, Mindarus lúc đang dâng hiến lễ vật cho nữ thần Athena tại Ilium đã quan sát toàn bộ trận chiến. Ông lập tức phóng nhanh ra bờ biển, hạ thủy các chiến thuyền của mình và giương buồm ra khơi để hội quân với các tàu của Dorieus. Về phía người Athens, họ cũng xuôi buồm nghênh chiến và giao tranh với ông ngoài khơi Abydos. Cuộc chiến ác liệt diễn ra sát bờ biển từ sáng sớm cho đến tận xế chiều (3). Thắng thua vẫn còn đang ở thế giằng co thì Alcibiades xuất hiện cùng với mười tám chiến thuyền. Ngay tức khắc, quân Peloponnesus tháo chạy về hướng Abydos; tuy nhiên, tại đây Pharnabazus đã kịp thời mang quân đến ứng cứu (4). Ngồi trên lưng ngựa, ông thúc quân tiến thẳng xuống biển sâu hết mức có thể, trực tiếp tham chiến đồng thời khích lệ các kỵ binh lẫn bộ binh của mình hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Bấy giờ, quân Peloponnesus xếp chiến thuyền thành đội hình khít chặt, dựng tuyến phòng thủ sát bờ và tiếp tục quần thảo. Cuối cùng, sau khi cướp được ba mươi chiến thuyền của địch nhưng không có thủy thủ đoàn, đồng thời thu hồi lại những con tàu của chính mình từng bị mất trước đó, người Athens giương buồm hướng về Sestos. Tại đây, toàn bộ hạm đội - ngoại trừ bốn mươi chiếc - tản đi khắp nơi bên ngoài vùng Hellespont để thu thuế; trong khi đó, Thrasylus, một trong các vị tướng, lên đường trở về Athens để báo cáo sự tình và khẩn khoản xin tăng viện thêm binh lính lẫn tàu thuyền. Sau những sự kiện trên, Tissaphernes đến vùng Hellespont và tiếp đón Alcibiades, người đã mang đến tặng ông một chiếc tàu đơn cùng nhiều tín vật và quà cáp hữu nghị; thế nhưng, Tissaphernes bất ngờ bắt giữ và giam cầm Alcibiades tại Sardis, đồng thời loan tin rằng đó là theo chiếu chỉ của nhà vua nhằm gây chiến với người Athens. Ba mươi ngày sau, Alcibiades cùng với Mantitheus - người bị bắt ở Caria - đã tìm cách kiếm được ngựa và trốn thoát vào ban đêm để đến Clazomenae.

(3) Bản gốc có âm hưởng mang đậm chất thơ hơn. Tác giả sử dụng từ ngữ cổ của thổ ngữ Attic hoặc Ionic là {eona}. Đây là một đặc điểm văn phong mà chúng ta sẽ còn gặp lại rất nhiều lần ở tác phẩm này. Có lẽ người ta có thể tái hiện phần nào hiệu ứng đó bằng cách dịch: "trận chiến ôm chặt lấy dải bờ cát."

(4) Hoặc dịch là, "đến ứng cứu dọc theo bờ biển."

Năm 410 trước Công nguyên. Lúc này, hay tin Mindarus đang mưu toan tấn công họ bằng một hải đoàn gồm sáu mươi chiến thuyền, lực lượng Athens tại Sestos liền nhân sắc đêm lẩn trốn sang Cardia. Alcibiades từ Clazomenae cũng di chuyển đến đây cùng với năm chiến thuyền và một chiếc xuồng nhẹ; nhưng khi biết tin hạm đội Peloponnesus đã rời Abydos và đang giương buồm xuôi gió tiến về Cyzicus, ông bèn tự mình lên đường đi bộ đến Sestos, đồng thời ra lệnh cho hạm đội vòng ra biển để hội quân với ông ở đó. Chẳng mấy chốc các tàu thuyền đã tề tựu đông đủ, và ông đang chuẩn bị nhổ neo ra khơi với mọi thứ đã sẵn sàng chiến đấu thì Theramenes dẫn theo hạm đội hai mươi chiếc từ Macedonia cập cảng; cùng lúc ấy, Thrasybulus cũng đưa hải đoàn thứ hai gồm hai mươi chiến thuyền từ Thasos đến - cả hai cánh quân này trước đó đều bận đi thu tiền cống nạp. Ra lệnh cho các vị sĩ quan ấy phải lập tức đuổi theo mình ngay sau khi đã hạ các tấm buồm lớn và chuẩn bị sẵn sàng chiến đấu, tự tay Alcibiades giương buồm hướng về Parium. Đêm hôm sau, liên quân với tổng cộng tám mươi sáu chiến thuyền đã rời Parium ra khơi và cập bến Proconnesus vào sáng hôm sau, đúng vào giờ điểm tâm. Tại đây, họ được tin Mindarus đang có mặt ở Cyzicus, và Pharnabazus cùng một đạo bộ binh cũng đang ở bên cạnh hắn. Do đó, họ quyết định lưu lại Proconnesus suốt ngày hôm đó. Ngày hôm sau, Alcibiades triệu tập đại hội, cất lời khích lệ binh sĩ và cảnh báo họ rằng một sứ mệnh ba bề bốn bên đang chờ đợi họ: họ phải sẵn sàng cho một cuộc hải chiến, một trận chiến trên bộ và một trận đánh phá thành cùng một lúc, vì ông bảo: "Hãy nhìn mà xem, chúng ta chẳng có lấy một đồng xu tẻ, trong khi kẻ địch lại được nhà vua hậu thuẫn nguồn tài chính vô tận."

Trước đó một ngày, ngay khi vừa cập bến và cột tàu xong xuôi, ông đã thâu tóm toàn bộ các loại thuyền bè lớn nhỏ trên đảo để không ai có thể dò la tin tức về quy mô hải đoàn của mình báo cho địch thủ, đồng thời ông còn hạ lệnh ban hành thông cáo rằng kẻ nào dám lén lút chèo thuyền sang bờ biển đối diện sẽ bị xử tử hình. Khi cuộc họp kết thúc, ông chỉnh đốn chiến thuyền sẵn sàng nghênh chiến và rẽ sóng hướng thẳng tới Cyzicus giữa lúc trời mưa như trút nước. Khi vừa tới ngoài khơi Cyzicus, trời bỗng quang mây, ánh mặt trời rực rỡ chiếu xuống và phơi bày trước mắt ông cảnh tượng sáu mươi chiến thuyền của Mindarus đang tập trận cách xa bến cảng - thực chất là đã bị ông chặn đứt đường lui. Nhận ra ngay lập tức số lượng tàu thuyền Athens đã tăng lên vượt trội và thấy chúng đang áp sát cảng, người Peloponnesus vội vã bơi vào bờ, tập hợp các tàu lại thành một khối neo đậu rồi chuẩn bị nghênh chiến kẻ thù đang xông tới. Thế nhưng, Alcibiades vòng qua với hai mươi chiến thuyền, cập bờ và cho quân đổ bộ. Thấy vậy, Mindarus cũng lên bờ chống trả; trong cuộc giao chiến ác liệt diễn ra sau đó, hắn đã tử trận, còn những kẻ đi theo hắn thì hoảng loạn tháo chạy. Về phần các chiến thuyền của địch, quân Athens đã thành công tus tóm toàn bộ (ngoại trừ các tàu của người Syracuse đã bị chính thủy thủ đoàn của họ châm lửa thiêu rụi) và mang chiến lợi phẩm rút về Proconnesus. Từ đó, vào ngày hôm sau, họ tiến đánh Cyzicus. Dân chúng nơi đây, nhận thấy quân Peloponnesus và Pharnabazus đã rút khỏi thành, liền mở cửa đầu hàng người Athens. Tại đây, Alcibiades lưu lại suốt hai mươi ngày, thu gom những khoản tiền lớn từ dân cư Cyzicus nhưng hoàn toàn không gây ra bất kỳ tổn hại nào cho cộng đồng này. Sau đó, ông giương buồm trở về Proconnesus, rồi từ đó tiếp tục tiến đến Perinthus và Selybria. Dân chúng thành Perinthus hoan hỉ chào đón quân đội của ông vào thành, trong khi người Selybria lại chọn cách dâng tiền để đổi lấy việc không phải mở cửa đón quân. Tiếp tục hải trình, hạm đội cập bến Chrysopolis thuộc vùng Chalcedon (5), nơi họ xây dựng một pháo đài và thiết lập trạm thu thuế để đánh thuế thập phân đối với mọi tàu buôn đi qua eo biển từ Biển Đen. Bên cạnh đó, một phân đội gồm ba mươi chiến thuyền được để lại dưới quyền hai vị tướng Theramenes và Eubulus, với nhiệm vụ không chỉ canh chừng bến cảng cùng các thương thuyền qua lại trên kênh đào, mà còn chung tay quấy rối kẻ thù bằng mọi cách có thể. Hoàn tất việc này, các vị tướng còn lại vội vã quay trở lại Hellespont.

(5) Đây là cách viết thông thường, nhưng trên các đồng tiền xu của Calchedon lại khắc các chữ {KALKH}, và tên gọi này cũng được ghi chép như vậy trong các bản thảo tốt nhất của Herodotus, Xenophon cùng các tác giả khác - những người đã gọi tên địa danh này. Xem thêm "Từ điển Địa lý Hy Lạp và La Mã", mục "Chalcedon".

Bấy giờ, một bức thông điệp từ Hippocrates - phó đô đốc của Mindarus (6) - khi đang trên đường gửi tới Lacedaemon đã bị chặn lại và mang về Athens. Nội dung bức thư viết như sau (bằng thổ ngữ Doric nặng đặc) (7): "Thuyền đã mất; Mindarus tử trận; binh lính chết đói; chúng ta đã cạn kiệt mưu kế chẳng biết phải làm sao."

(6) "Epistoleus", tức thư ký hoặc người chấp bút thông điệp, là chức danh kiểu Sparta dành cho sĩ quan đứng thứ hai chỉ sau đô đốc.

(7) Đọc là {Errei ta kala} (phỏng đoán của Bergk thay cho từ {kala}) = "vật liệu gỗ", tức là "chiến thuyền" (một từ thuộc thổ ngữ Doric). So sánh với tác phẩm của Aristophanes, "Lys." 1253, {potta kala}. Bức thông điệp tiếp tục với câu: {Mindaros apessoua} (hoặc {apessua}), biểu cảm và sống động hơn rất nhiều so với từ đơn giản "đã chết". "M. đã cao chạy xa bay." Tôi không thể tìm được từ tương đương nào trong tiếng Anh hay phương ngữ "Scots đặc trưng" cho chính xác. Xem thêm Thirlwall, "Lịch sử Hy Lạp", Tập IV, chương xxix, trang 88, chú thích.

Tuy nhiên, Pharnabazus vẫn sẵn sàng xoa dịu bầu không khí chán nản đang bao trùm toàn bộ quân đội Peloponnesus và các đồng minh của họ bằng những lời khích lệ. "Chừng nào thân thể họ còn nguyên vẹn khỏe mạnh, cớ sao phải bận lòng vì sự mất mát của vài chiếc vỏ tàu bằng gỗ? Chẳng lẽ trong lãnh thổ của nhà vua lại thiếu gỗ đến mức không đủ dùng sao?" Thế là hắn trao tặng mỗi người một chiếc áo choàng và chi phí sinh hoạt trong vòng hai tháng, sau đó trang bị vũ khí cho các thủy thủ và biên chế họ thành lực lượng canh gác bờ biển nhằm bảo vệ vùng duyên hải của chính mình.

Tiếp đó, hắn triệu tập một cuộc họp gồm các vị tướng và các hạm trưởng của những xứ sở khác nhau, ra chỉ thị cho họ đóng mới số lượng chiến thuyền tại các ụ tàu ở Antandrus đúng bằng con số tàu mà họ đã mất. Bản thân hắn sẽ chịu trách nhiệm tài chính, đồng thời bật mí rằng họ có thể đốn gỗ mang xuống từ núi Ida. Trong lúc các con tàu đang được xây dựng, người Syracuse đã giúp dân chúng Antandrus hoàn thành một đoạn tường thành của họ và tỏ ra vô cùng niềm nở khi làm nhiệm vụ đồn trú; đó là lý do vì sao cho đến tận ngày nay, người Syracuse vẫn thụ hưởng đặc quyền công dân cùng danh hiệu "những ân nhân" tại Antandrus. Sắp xếp ổn thỏa mọi việc đâu vào đấy, Pharnabazus lập tức lên đường đi giải cứu Chalcedon.

Cũng vào khoảng thời gian này, các vị tướng người Syracuse nhận được tin tức từ quê nhà về việc họ đã bị đảng phái dân chủ trục xuất. Do đó, họ liền triệu tập một cuộc họp của các đơn vị riêng lẻ, cử Hermocrates (8) làm phát ngôn viên, rồi bắt đầu bày tỏ niềm tiếc thương cho vận mệnh bất hạnh của mình, đồng thời nhấn mạnh sự bất công cùng tính trái pháp luật trong lệnh lưu đày họ. Họ nói thêm rằng: "Giờ đây, chúng tôi xin nhắn nhủ các bạn hãy tiếp tục giữ vững tinh thần hăng hái và nhiệt huyết trong tương lai như đã từng làm trong quá khứ: bất kể mệnh lệnh đưa ra là gì, hãy tỏ rõ mình là những trang nam nhi dũng cảm và chân chính; đừng để ký ức về những trận hải chiến huy hoàng ấy phai mờ. Hãy nghĩ đến những chiến thắng mà các bạn từng giành được, những con tàu mà các bạn đã bắt giữ bằng chính nỗ lực tự thân không cần nhờ cậy; đừng quên chuỗi dài những chiến công mà các bạn đã cùng chúng tôi chia ngọt sẻ bùi, trong đó các bạn đã chứng minh mình là những kẻ bất khả chiến bại dưới sự chỉ huy của chúng tôi. Chính nhờ sự kết hợp tốt đẹp giữa tài năng của chúng tôi và nhiệt khí của các bạn, được thể hiện đồng điệu cả trên cạn lẫn ngoài khơi, mà các bạn mới có được sức mạnh và sự hoàn thiện trong kỷ luật như ngày nay."

(8) Hermocrates, con trai của Hermon. Chúng ta lần đầu nghe nhắc đến ông trong tác phẩm của Thucydides, quyển IV, từ mục 58 trở đi, với tư cách là nhân vật chủ chốt quy tụ các bang Sicilia lại trong hội nghị tại Gela năm 424 trước Công nguyên nhằm hàn gắn bất hòa và cùng nhau phá vỡ những mưu đồ nguy hiểm của Athens. Năm 415 trước Công nguyên, khi cuộc tấn công xảy ra, ông lại là linh hồn chủ chốt làm phá sản âm mưu đó (Thucydides, quyển VI, từ mục 72 trở đi). Đến năm 412 trước Công nguyên, chính ông đã thúc giục người Sicilia hỗ trợ hoàn tất việc đánh gục Athens bằng cách cử một hải đoàn phối hợp với hải quân Peloponnesus nhằm giải cứu Miletus, v.v. (Thucydides, quyển VIII, mục 26, 27 trở đi). Về sau, vào năm 411 trước Công nguyên, khi các thủy thủ Peloponnesus rục rịch nổi loạn và "đổ mọi tội lỗi lên đầu Astyochus - đô đốc người Sparta - kẻ chỉ vì tư lợi mà hùa theo Tissaphernes" (Thucydides, quyển VIII, mục 83), Hermocrates đã đứng về phía binh lính và qua đó chuốc lấy sự că ghét từ Tissaphernes.

Nói xong những lời ấy, họ kêu gọi binh lính bầu ra các chỉ huy mới để gánh vác các nhiệm vụ công vụ cho đến khi những người kế nhiệm đến nơi. Ngay lập tức, toàn bộ đại hội - đặc biệt là các thuyền trưởng, chủ tàu và lính thủy đánh bộ - đã đồng thanh cất cao tiếng kêu khẩn khoản yêu cầu họ tiếp tục tại vị chỉ huy. Các vị tướng đáp lời rằng: "Không phải phép tắc của chúng tôi là tham gia phe phái chống lại đất nước, mà trái lại, bổn phận của chúng tôi là phải đứng ra giải trình ngay lập tức nếu có bất kỳ lời cáo buộc nào nhắm vào mình." Thế nhưng, khi chẳng một ai đưa ra được bất kỳ lời buộc tội nào, họ đành nhượng bộ trước tiếng gọi chung và bằng lòng ở lại chờ đợi những người kế nhiệm đến tiếp quản. Danh tính của các vị tân chức đó là: Demarchus, con trai của Epidocus; Myscon, con trai của Mencrates; và Potamis, con trai của Gnosis.

Về phần các thuyền trưởng, họ đã thề sẽ phục hồi chức vị cho các vị tướng bị lưu đày ngay khi chính bản thân họ quay trở lại Syracuse. Lúc này, với một lời tri ân chung toàn thể, họ tiễn đưa các vị tướng lên đường đến những điểm đến riêng của mỗi người. Đặc biệt, những ai từng có dịp gắn bó, sum vầy với Hermocrates đã vô cùng lưu luyến nhắc lại những phẩm chất cao đẹp của ông: sự cẩn trọng tỉ mỉ, lòng nhiệt thành, tính bộc trực, sự niềm nở dễ mến, cùng sự chu đáo khi ông thường xuyên quy tụ nhóm thuyền trưởng hải quân và thủy thủ mà ông nhìn nhận có năng lực vào lều của mình mỗi buổi sáng lẫn chiều tối. Đó là những người tâm phúc được ông thổ lộ những dự định sắp nói hay sắp làm; đó là những học trò được ông truyền thụ nghệ thuật hùng biện, lúc thì bắt họ phải ứng khẩu tại chỗ, lúc lại cho thời gian suy ngẫm kỹ càng. Nhờ những phương pháp ấy, Hermocrates đã tạo dựng được uy tín vang dội tại hội đồng nghị sự, nơi tài năng ngôn ngữ của ông tỏ ra sắc bén chẳng kém gì sự khôn ngoan trong các mưu chước. Xuất hiện tại Lacedaemon với tư cách là người cáo buộc Tissaphernes (9), ông đã thắng kiện không chỉ nhờ lời làm chứng của Astyochus mà còn bởi sự chân thành rõ mươi mươi trong những lời khai của mình; và dựa trên thanh danh ấy, giờ đây ông quay sang tìm gặp Pharnabazus. Vị này chẳng đợi phải mở lời xin xỏ đã lập tức trao tiền cho ông, tạo điều kiện để ông quy tụ bạn bè và các chiến thuyền nhằm chuẩn bị cho mục đích cuối cùng là quay về phục hồi chức vị ở Syracuse. Trong khi đó, những người kế nhiệm các tướng Syracuse đã đặt chân đến Miletus để tiếp quản tàu thuyền và quân đội.

(9) Vấn đề được nhắc tới này đã được giải thích tường tận trong Thucydides, quyển VIII, mục 85.

Cũng vào khoảng thời gian này, một cuộc biến động đã nổ ra tại Thasos, dẫn đến việc trục xuất phe phái thân Laconian cùng vị thống đốc người Laconian là Eteonicus. Pasippidas - người Laconian - bị quy tội nhúng tay vào vụ việc này cùng với Tissaphernes, và hệ quả là ông bị trục xuất khỏi Sparta. Lực lượng hải quân mà ông đã dày công quy tụ từ các đồng minh bị bàn giao lại cho Cratesippidas - người được cử sang thay thế ông tại Chios.

Cùng thời điểm đó, khi Thrasylus vẫn đang ở Athens, Agis (10) đã thực hiện một cuộc hành quân cướp phá tiến sát ngay tận tường thành của thành phố. Thế nhưng, Thrasylus đã dẫn quân Athens cùng toàn thể dân chúng trong thành bước ra, dàn trận ngay bên cạnh khu tập thể dục Lyceum sẵn sàng đối đầu nếu kẻ địch tiến lại gần; thấy vậy, Agis vội vã tháo chạy thục mạng, dù vẫn phải chịu tổn thất khi một số quân tiếp viện bị các đơn vị cận chiến nhẹ của Athens chém gục. Thành công này khiến người dân có cái nhìn thiện cảm hơn hẳn đối với những mục đích mà Thrasylus cất công đến đây; họ đã thông qua một sắc lệnh trao cho ông quyền triệu tập một nghìn bộ binh giáp nặng, một trăm kỵ binh và năm mươi chiến thuyền.

(10) Đọc giả hẳn sẽ nhớ rằng chúng ta đang đề cập đến giai đoạn "Deceleia" của cuộc chiến, kéo dài từ năm 413 đến năm 404 trước Công nguyên. Vua Sparta khi ấy đang nắm quyền chỉ huy pháo đài Deceleia, chỉ cách Athens có mười bốn dặm và được xây dựng tại một vị trí có thể nhìn thẳng ra thành phố. Xem Thucydides, quyển VII, mục 19, 27, 28.

Trong khi đó, đứng từ pháo đài Deceleia phóng tầm mắt quan sát, Agis nhìn thấy hết tốp tàu này đến tốp tàu khác chở đầy lúa mì đang xuôi dòng hướng về Piraeus. Ông ta tuyên bố rằng việc quân đội của mình tuần này qua tuần khác cứ ngăn cấm người Athens bén mảng đến đất đai của chính họ chẳng mang lại ích lợi gì sất, một khi chẳng có ai chịu chặn đứng nguồn cung cấp lương thực qua đường biển của chúng; kế sách hay nhất lúc này là cử Clearchus (11) - con trai của Rhamphius, người giữ trọng trách proxenos (12) của thành Byzantium - đến Chalcedon và Byzantium. Đề xuất này đã được chuẩn thuận, và với mười lăm chiến thuyền được biên chế đầy đủ thủy thủ từ Megara hoặc do các đồng minh khác cung cấp, Clearchus chính thức lên đường. Đám tàu này đích thực là tàu chở quân hơn là những chiến hạm có tốc độ cao. Khi vừa tiến đến vùng Hellespont, ba chiếc trong số đó đã bị các tàu chiến của Athens được cắt cử chuyên canh chừng mọi thương thuyền trên vùng biển này tiêu diệt. Mười hai chiếc còn lại chạy thoát đến Sestos, rồi từ đó cuối cùng cũng cập bến Byzantium an toàn.

(11) Chúng ta sẽ còn được nghe nhắc nhiều hơn về Clearchus trong phần tiếp theo và trong tác phẩm "Anabasis".

(12) Chức vị Proxenus tương đương khá sát với danh hiệu "Lãnh sự", "Đại diện ngoại giao" hoặc "Cố vấn thường trú" thời nay; tuy nhiên nó khác biệt ở chỗ người nắm giữ chức vị này luôn là công dân của quốc gia nước sở tại. Một người Athens đại diện cho Sparta tại Athens; một người Laconian đại diện cho Athens tại Sparta, cứ thế suy ra.

Thế là năm cũ khép lại - một năm cũng vô cùng đáng nhớ với cuộc viễn chinh tiến đánh Sicilia của người Carthaginians dưới sự chỉ huy của Hannibal cùng đội quân một trăm nghìn người, và sự thất thủ chỉ trong vòng ba tháng của hai thành phố Hy Lạp là Selinus và Himera.

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: II

Năm 409 trước Công nguyên. Vào năm sau (1)... người Athens cho gia cố thành Thoricus; và Thrasylus, mang theo số tàu vừa được biểu quyết cấp cùng năm nghìn thủy thủ được trang bị vũ khí để phục vụ như những lính đánh thuê mang khiên nhẹ (2), đã giương buồm khởi hành đi Samos vào đầu mùa hè. Tại Samos, ông lưu lại ba ngày rồi tiếp tục hành trình đến Pygela, nơi ông bắt đầu tiến hành cướp phá lãnh thổ và tấn công pháo đài. Chẳng mấy chốc, một phân đội từ Miletus kéo đến giải cứu cho dân chúng Pygela, đồng thời tấn công các nhóm lính nhẹ tản mác của Athens rồi đánh cho họ chạy tán loạn. Thế nhưng, đến ứng cứu kịp thời cho đám lính nhẹ ấy chính là lực lượng lính đánh thuê mang khiên nhẹ thuộc hải đoàn, cùng với hai đại đội bộ binh giáp nặng, và họ suýt nữa đã tiêu diệt gọn gàng toàn bộ phân đội đến từ Miletus. Họ tịch thu được khoảng hai mươi chiếc khiên và dựng lên một đài kỷ niệm chiến thắng. Ngày hôm sau, họ giương buồm tiến về Notium, rồi từ Notium, sau khi đã chuẩn bị chu đáo, họ tiến hành hành quân đánh chiếm Colophon. Dân chúng Colophon đầu hàng không một tiếng kháng cự. Đêm hôm sau, họ đột kích vào Lydia - nơi lúa mì đang độ chín vàng - thiêu rụi nhiều ngôi làng, đồng thời cướp đi một lượng lớn tiền bạc, nô lệ cùng nhiều chiến lợi phẩm khác. Thế nhưng, Stages - vị tướng người Ba Tư đang trấn thủ vùng lân cận này - đã bất ngờ chạm trán với một đội kỵ binh tăng viện được phái đến để bảo vệ các nhóm cướp bóc tản mác từ trại Athens trong lúc họ đang bận bòn rút chiến lợi phẩm cá nhân; kết quả là hắn bắt sống được một kỵ binh và hạ sát bảy kẻ khác. Sau sự việc này, Thrasylus dẫn quân quay trở lại bờ biển với dự định giương buồm tiến đánh Ephesus. Trong khi đó, Tissaphernes - kẻ đã đánh hơi được ý đồ này - bắt đầu quy tụ một đội quân hùng hậu, điều động kỵ binh đi phát lệnh triệu tập toàn thể dân chúng đứng lên bảo vệ nữ thần Artemis tại Ephesus.

(1) Các bản thảo ở đây ghi chép một đoạn văn còn hoài nghi, có thể dịch thoáng ra như thế này: "Năm đầu tiên của kỳ vận hội Olympic thứ 93, được tôn vinh là năm mà Evagorias người Eleian đã giành chiến thắng trong nội dung đua xe ngựa kéo đôi mới được bổ sung, và Eubotas người Cyrene chiến thắng cuộc đua điền kinh stadion (dài 200 yard), khi Evarchippus giữ chức ephor tại Sparta và Euctemon làm archon tại Athens." Thế nhưng, kỳ Olympic thứ 93 - thời điểm gắn liền với các vị quan chức này cùng nội dung đua xe mới tại Olympia - lại chính là năm 408 trước Công nguyên. Do đó, chúng ta buộc phải phỏng đoán rằng đoạn văn này hoặc đã vô tình bị một biên tập viên hay người chép thuê nhét nhầm vào sai chỗ, hoặc bản thân tác giả đã nhầm lẫn về niên đại. Cuộc đua "stadium" là cuộc đua điền kinh nổi tiếng tại Olympia, dài 606 3/4 feet theo hệ đo lường Anh, diễn ra trên đường đua cũng mang tên "Stadion" với chiều dài chính xác bằng một stadion.

(2) Lính mang khiên nhẹ (peltasts), tức bộ binh nhẹ được trang bị chiếc khiên nhỏ gọi là "pelta" thay cho chiếc khiên lớn nặng nề {aspis} của binh sĩ giáp nặng hoplite.

Vào ngày thứ mười bảy sau cuộc đột kích kể trên, Thrasylus giương buồm đến Ephesus. Ông cho quân đổ bộ thành hai cánh: bộ binh giáp nặng đóng quân ở vùng lân cận núi Coressus; còn kỵ binh, lính khiên nhẹ, lính thủy đánh bộ cùng phần lực lượng còn lại tiến về khu vực đầm lầy ở phía bên kia thành phố. Khi trời rạng sáng, ông thúc đẩy cả hai cánh quân cùng tiến lên. Về phần dân chúng Ephesus, họ cũng chẳng chèo chống chậm chạp trong việc tự bảo vệ mình. Họ có lực lượng do Tissaphernes dẫn đến trợ giúp, cùng với hai phân đội người Syracuse gồm toàn bộ thủy thủ đoàn từ hai mươi chiến thuyền cũ của họ và thủy thủ đoàn từ năm chiếc tàu mới vừa cập bến đúng lúc dưới sự chỉ huy của Eucles - con trai của Hippon, và Heracleides - con trai của Aristogenes, kèm theo hai chiến thuyền từ Selinus. Tất cả các lực lượng hỗn hợp này trước tiên tấn công vào đạo bộ binh giáp nặng gần Coressus; họ đánh tan tác đội hình này, hạ sát khoảng một trăm người và đuổi số còn lại chạy nhào xuống biển. Sau đó, họ quay sang giải quyết cánh quân thứ hai ở khu đầm lầy. Tại đây, quân Athens cũng bị đánh cho tháo chạy và có tới ba mươi mạng người đã bỏ mạng. Ngay tại địa điểm này, dân chúng Ephesus đã dựng lên một đài chiến thắng, và một đài nữa tại Coressus. Lòng dũng cảm của người Syracuse và Selinus rực rỡ đến mức dân chúng đã trao tặng nhiều người trong số họ - cả công khai lẫn riêng tư - những phần thưởng vinh danh chiến công trên chiến trường, bên cạnh việc ban hành đặc quyền cư trú trong thành phố kèm theo một số quyền miễn trừ cho bất cứ ai bất cứ lúc nào muốn đến sinh sống ở đó. Riêng đối với người Selinus, vì thành phố của chính họ vừa mới bị tàn phá, dân chúng Ephesus đã hào phóng ban tặng quyền công dân đầy đủ.

Sau khi thu gom những người đã tử trận dưới một thỏa thuận hưu chiến, người Athens giương buồm hướng về Notium, chôn cất những người đã ngã xuống tại đó, rồi tiếp tục hải trình hướng tới Lesbos và Hellespont. Khi đang thả neo trong bến cảng Methymna trên hòn đảo đó, họ bắt gặp các chiến thuyền của người Syracuse - số lượng lên tới hai mươi lăm chiếc - đang ven bờ đi tới từ Ephesus. Họ liền hạ mỏ neo ra khơi tấn công, bắt giữ được bốn tàu kèm theo toàn bộ thủy thủ đoàn, đồng thời truy đuổi số còn lại cắm cổ chạy tháo thân về lại Ephesus. Những tù nhân bắt được đều được Thrasylus gửi về Athens, ngoại trừ một người duy nhất. Đó là một người Athens tên là Alcibiades - người mang họ hàng và chịu chung cảnh ngộ lưu đày với Alcibiades nổi tiếng. Thrasylus đã phóng thích người này (3). Từ Methymna, Thrasylus giương buồm trở về Sestos để hội quân với đại quân chính, sau đó lực lượng hợp nhất cùng vượt biển sang Lampsacus. Bấy giờ mùa đông đang đến gần. Đó là mùa đông mà các tù nhân người Syracuse bị giam cầm trong những mỏ đá ở Piraeus đã đục thủng vách đá trốn thoát vào một đêm nọ, kẻ chạy đến Decelia, người trốn sang Megara. Tại Lampsacus, Alcibiades rất nóng lòng muốn gom toàn bộ lực lượng quân sự đang tề tựu ở đó thành một khối thống nhất, nhưng đội quân kỳ cựu từ chối sáp nhập với những binh lính của Thrasylus. "Họ - những kẻ chưa từng nếm mùi thất bại - lại phải gộp chung với những kẻ tân binh vừa mới chuốc lấy trận thua nhục nhã." Thế là họ đành dành trọn mùa đông để củng cố xây dựng công sự cho Lampsacus. Họ cũng thực hiện một cuộc viễn chinh đánh úp Abydos, nơi Pharnabazus - khi đến giải cứu thành phố - đã nghênh chiến họ với một lực lượng kỵ binh đông đảo, nhưng rồi hắn vẫn bị đánh bại và buộc phải tháo chạy. Alcibiades cùng với kỵ binh của mình và một trăm hai mươi bộ binh dưới quyền chỉ huy của Menander đã bám đuổi gắt gao cho đến khi màn đêm buông xuống cắt đứt cuộc truy sát. Sau trận chiến này, binh lính tự động xích lại gần nhau và cởi mở kết thân với các lực lượng của Thrasylus. Tiếp nối cuộc viễn chinh này là những đợt đột kích khác diễn ra trong suốt mùa đông vào sâu trong nội địa, nơi họ tha hồ bận rộn cướp phá lãnh thổ của nhà vua.

(3) Đọc là {apelusen}. Phỏng đoán của Wolf thay cho bản thảo chép là {katelousen} = bị ném đá. Xem Thirlwall, "Lịch sử Hy Lạp", Tập IV, chương xxix, trang 93, chú thích.

Cũng trong giai đoạn này, người Lacedaemon đã cho phép những kẻ nô lệ nổi dậy bỏ trốn từ Malea - những kẻ từng tìm được chốn nương thân tại Coryphasium - được rời đi dưới lá cờ hưu chiến. Khoảng thời gian ấy cũng chứng kiến sự việc người Achaeans phản bội các thực dân ở Heracleia Trachinia khi họ đang dàn trận đối đầu với quân thù Oetaeans, khiến cho có tới bảy trăm người thiệt mạng, cùng với vị thống đốc (4) người Lacedaemon tên là Labotas. Thế là một năm nữa lại trôi qua - một năm còn ghi dấu ấn bởi cuộc nổi dậy của người Medes chống lại Darius, vua xứ Ba Tư, để rồi sau đó lại phải khuất phục quay về tuân thủ quyền lực của ông ta.

(4) Về mặt kỹ thuật gọi là {armostes} (harmost), tức nhà quản lý hành chính.

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: III

Năm 408 trước Công nguyên. Năm tiếp theo chính là năm mà ngôi đền thờ nữ thần Athena tại Phocaea bị sét đánh trúng và bốc cháy (1). Khi mùa đông qua đi, vào đầu mùa xuân, người Athens giương buồm mang theo toàn bộ lực lượng tiến về Proconnesus, rồi từ đó tiến đánh Chalcedon và Byzantium, dựng trại ngay cạnh thị trấn thứ nhất. Dân chúng Chalcedon, hay tin họ sắp tới, đã chủ động đem gửi gắm toàn bộ tài sản có thể cướp bóc được cho những người láng giềng của họ là người Bithynian Thracians; lập tức, Alcibiades tự mình dẫn đầu một đạo bộ binh giáp nặng nhỏ cùng lực lượng kỵ binh, ra lệnh cho hạm đội bám sát bờ biển theo sau, hành quân tiến đánh người Bithynian và đòi lại tài sản của dân Chalcedon, đồng thời đe dọa sẽ gây chiến nếu họ từ chối. Người Bithynian buộc phải ngoan ngoãn giao nộp lại tài sản. Quay trở lại doanh trại không chỉ với của cải đầy kho mà còn với niềm hoan hỉ khi đã tóm được những lời hứa cam kết cư xử phải phép từ người Bithynian, Alcibiades xốc vác cùng toàn thể quân sĩ tiến hành đào hào lũy bao vây Chalcedon từ biển này sang biển nọ, sao cho ôm trọn phần lớn dòng sông vào bên trong bức tường thành được dựng bằng gỗ của mình. Thấy vậy, vị thống đốc người Lacedaemon là Hippocrates liền mở cửa thành cho quân xuất trận nghênh chiến, và quân Athens bên phía họ cũng nhanh chóng dàn trận đối diện để tiếp ứng; trong khi đó, Pharnabazus đứng bên ngoài chiến tuyến vòng vây vẫn đang tiến lên cùng đại quân và những đạo kỵ binh đông đảo. Hippocrates và Thrasylus quần thảo giáp lá cà bằng bộ binh trong một thời gian dài, cho đến khi Alcibiades dẫn một phân đội bộ binh và kỵ binh lao vào can thiệp. Chẳng mấy chốc Hippocrates ngã ngựa tử trận, và toán quân dưới quyền hắn hoảngn loạn tháo chạy vào trong thành; cùng lúc ấy, Pharnabazus vì địa hình chật hẹp và dòng sông nằm quá sát chiến tuyến của kẻ thù nên không thể hội quân được với vị thủ lĩnh người Lacedaemon, đành ngậm ngùi rút lui về đền Heracleium (2) thuộc sở hữu của dân Chalcedon - nơi đặt doanh trại của hắn. Sau chiến thắng này, Alcibiades lên đường đi Hellespont và Chersonese để quyên góp tiền bạc, còn các vị tướng ở lại đạt được thỏa thuận hòa bình với Pharnabazus liên quan đến Chalcedon; theo đó, vị tổng đốc Ba Tư đồng ý trả cho người Athens hai mươi nén bạc (3) thay cho thị trấn này, đồng thời cấp giấy thông hành an toàn cho các sứ thần của họ đi sâu vào nội địa yết kiến nhà vua. Thỏa thuận cũng quy định rõ ràng dưới sự chứng kiến của đôi bên và qua các lời thề tín nguyện rằng dân Chalcedon phải tiếp tục cống nạp cống phẩm hằng năm cho Athens như lệ thường, đồng thời có trách nhiệm thanh toán sạch sẽ mọi khoản nợ đọng. Về phần người Athens, họ có nghĩa vụ chấm dứt mọi hành vi thù địch cho đến khi các sứ thần của họ từ chỗ nhà vua trở về. Những lời thề này không có sự chứng kiến của Alcibiades - người lúc bấy giờ đang có mặt ở vùng lân cận Selybria. Sau khi chiếm được nơi đó, ông đột ngột xuất hiện trước tường thành Byzantium dẫn đầu đoàn quân người Chersonese kéo ra với toàn bộ lực lượng; ông còn được tiếp viện bởi các đạo quân từ Thrace cùng hơn ba trăm kỵ binh. Do đó, Pharnabazus - khăng khăng đòi hỏi rằng chính hắn cũng phải tuyên thệ - quyết định ở lại Chalcedon để chờ Alcibiades từ Byzantium kéo đến. Alcibiades đến nơi nhưng không chịu ràng buộc bởi bất kỳ lời thề nào trừ khi Pharnabazus chịu thề với chính ông. Cuối cùng, đôi bên đã trao đổi lời thề qua người đại diện. Alcibiades tuyên thệ tại Chrysopolis trước sự chứng kiến của hai sứ giả do Pharnabazus cử tới là Mitrobates và Arnapes. Pharnabazus tuyên thệ tại Chalcedon trước sự hiện diện của Euryptolemus và Diotimus - hai đại diện cho Alcibiades. Cả hai bên đều tự ràng buộc không chỉ bằng lời thề chung mà còn trao đổi cả những lời cam kết danh dự cá nhân với nhau.

(1) Các bản thảo ở đây chép thêm câu: "vào thời kỳ ephor Pantacles và archon Antgenes, hai mươi hai năm kể từ khi chiến tranh bùng nổ", thế nhưng năm thứ hai mươi hai của cuộc chiến = 410 trước Công nguyên; archon Antigenes, năm 407 trước Công nguyên = năm thứ 2 của kỳ Olympic thứ 93; đoạn văn này phải được xem là một chú thích bị ai đó chép nhầm chỗ hoặc do biên tập viên chèn vào (xem phần trên, mục I. 11).

(2) Tức chốn linh thiêng hoặc ngôi đền thờ thần Heracles.

(3) Hai mươi nén bạc = 4800 bảng Anh; hoặc tính chính xác hơn là 4875 bảng Anh.

Làm xong xuôi mọi chuyện, Pharnabazus lập tức rời Chalcedon, để lại lời dặn dò rằng những ai chuẩn bị lên đường yết kiến nhà vua với tư cách sứ thần hãy hội quân với hắn tại Cyzicus. Phái đoàn đại diện của Athens gồm có: Dorotheus, Philodices, Theogenes, Euryptolemus và Mantitheus; đi cùng họ còn có hai người Argives là Cleostratus và Pyrrholochus. Một phái đoàn khác của người Lacedaemon cũng chuẩn bị lên đường thực hiện chuyến đi này. Thành phần gồm có Pasippidas và đồng bọn, cùng với Hermocrates - lúc này đang là kẻ lưu đày khỏi Syracuse - và người em trai Proxenus của ông ta. Thế là Pharnabazus đứng lên dẫn đầu họ. Trong khi đó, người Athens tiếp tục đẩy mạnh chiến dịch vây hãm Byzantium; các chiến tuyến hào lũy bao vây được giăng kín, và họ làm phong phú thêm chiến thuật phong tỏa bằng những loạt bắn tỉa tầm xa cùng những đợt đột kích thỉnh thoảng giáng xuống tường thành. Bên trong thành phố là Clearchus - vị thống đốc người Lacedaemon, cùng một lực lượng Perioci đi kèm một phân đội nhỏ lính Neodamodes (4). Ở đó cũng có một đạo quân Megarians dưới quyền chỉ huy của tướng Helixus người Megara, và một lực lượng Boeotians khác dưới sự điều khiển của tướng Coeratadas. Nhận thấy chẳng thể đạt được mục đích gì bằng vũ lực, người Athens bèn tìm cách móc nối mua chuộc một số cư dân trong thành để phản bội mở cửa. Về phần Clearchus, chưa từng mơ tưởng rằng có kẻ dám làm chuyện tày trời ấy, đã vượt sóng sang bờ bên kia để yết kiến Pharnabazus; ông ta để lại mọi thứ trong trật tự hoàn hảo, ủy thác quyền cai quản thành phố cho Coeratadas và Helixus. Sứ mệnh của ông ta là xin ngân quỹ nuôi quân từ tổng đốc Ba Tư, đồng thời quy tụ tàu thuyền từ khắp bốn phương. Một số đã có sẵn ở Hellespont - nơi chúng được Pasippidas bỏ lại làm tàu canh gác, hoặc đóng tại Antandrus. Số khác cấu thành nên hạm đội mà Agesandridas - người từng phục vụ với tư cách lính thủy đánh bộ (5) dưới quyền Mindarus - nay đang chỉ huy dọc theo bờ biển Thrace. Clearchus dự định sẽ cho đóng thêm tàu, rồi hợp nhất toàn bộ hải đoàn lại để tàn phá các đồng minh của Athens hòng buộc lực lượng vây hãm phải rút lui khỏi Byzantium. Thế nhưng, ngay khi ông ta vừa chân ướt chân ráo đi khuất, những kẻ mưu đồ phản thành liền hành động. Tên tuổi của chúng là Cydon, Ariston, Anaxicrates, Lycurgus và Anaxilaus. Kẻ cuối cùng trong số này sau đó đã bị truy tố tội phản quốc trước tòa án Lacedaemon với mức án tử hình, nhưng rồi lại được tha bổng với lý do rằng: trước hết, hắn không phải là người Lacedaemon mà là người Byzantium, và xa rời tội phản bội thành phố, hắn thực chất đã cứu lấy nó khi tận mắt chứng kiến phụ nữ và trẻ em đang chết dần chết mòn vì đói khát; bởi vì Clearchus đã đem phát sạch toàn bộ lúa mì trong thành cho binh lính Lacedaemon. Chính vì những lý do đó, như lời chính Anaxilaus thừa nhận, hắn đã dẫn quân thù vào thành, chứ không phải vì tiền tài hay vì căm ghét Lacedaemon.

(4) Theo thể chế của Lacedaemon, toàn bộ quyền lực chính trị nằm trong tay người Dorian. Dân cư thuộc địa phận bị trị chia làm hai nhóm: (1) Nông nô Helots, là những nô lệ nhà nước. Con cái của tầng lớp Helots đôi khi được người Sparta nuôi dưỡng và gọi là "Mothakes"; những nông nô Helots được trả tự do gọi là "Neodamodes" ({neodamodeis}). Sau khi chinh phục Messenia, tầng lớp này rất đông đảo. (2) Perioeci (Ngoại kiều). Đây là những cư dân Achaean cổ đại, sinh sống trong các thị trấn và làng mạc, tự quản lý công việc riêng, đóng thuế và phục vụ trong quân đội như những chiến binh giáp nặng. Vào năm 458 trước Công nguyên, họ được cho là có số lượng lên tới ba mươi nghìn người. Bản thân người Sparta cũng phân chia, giống như tất cả các bộ tộc Dorian, thành ba bộ tộc: Hylleis, Dymanes và Pamphyli, mỗi bộ tộc lại chia thành mười "obes", tiếp tục chia thành các {oikoi} tức các gia đình sở hữu điền trang đất đai. Vào năm 458 trước Công nguyên, người ta ghi nhận có chín nghìn gia đình như vậy; nhưng dần dà theo thời gian, do việc chuyển nhượng đất đai, tử trận trong chiến tranh và nhiều nguyên nhân khác, số lượng của họ giảm sút nghiêm trọng; và trong nhiều trường hợp, họ bị tước bỏ địa vị, để rồi đến thời đại của Agis III vào năm 244 trước Công nguyên, chúng ta nghe nói về hai tầng lớp người Sparta là {omoioi} (bình đẳng) và {upomeiones} (hạ đẳng); đúng bảy trăm gia đình Sparta đích thực cùng một trăm chủ điền trang. Xem thêm bộ "Dorians" của Muller, tập II, quyển III, chương X, mục 3 (bản dịch tiếng Anh); Aristotle, "Chính trị học", II, 9, 15; Plutarch, ("Agis").

(5) Từ tiếng Hy Lạp là {epibates}, một số người cho rằng đây là chức danh của một sĩ quan hải quân cấp thấp trong quân đội Sparta, nhưng điều này không có bằng chứng xác thực. Xem thêm Thucydides, quyển VIII, mục 61, và chú thích của Giáo sư Jowett; đồng thời tham khảo Grote, "Lịch sử Hy Lạp", tập VIII, trang 27 (tái bản lần 2).

Ngay khi mọi thứ đã sẵn sàng, nhóm phản loạn mở toang cánh cổng dẫn đến Quảng trường Thrace - như cách người ta vẫn gọi, và đón lực lượng Athens tràn vào với Alcibiades dẫn đầu. Helixus và Coeratadas, hoàn toàn mù tịt về âm mưu phản trat, vội vã lao ra Khu chợ Agora cùng toàn bộ quân đồn trú sẵn sàng đối đầu hiểm nguy; nhưng khi thấy kẻ thù đã chiếm đoạt nơi này, họ chẳng còn cách nào khác đành buông tay đầu hàng. Họ bị tống giam làm tù nhân gửi về Athens, nơi Coeratadas - nhân lúc đám đông hỗn loạn khi cập bến tại Piraeus - đã đánh lừa bọn lính canh và trốn thoát bình an vô sự về đến Deceleia.

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: IV

Năm 407 trước Công nguyên. Pharnabazus và các sứ thần đang trải qua mùa đông tại Gordium thuộc Phrygia thì hay tin về những biến cố tại Byzantium. Tiếp tục hành trình đến triều đình nhà vua vào đầu mùa xuân, họ hội ngộ một phái đoàn trước đó hiện đang trên đường quay về. Đó là những sứ thần người Lacedaemon gồm Boeotius và tùy tùng cùng các sứ giả khác; họ thông báo rằng người Lacedaemon đã giành được từ tay nhà vua mọi thứ họ muốn. Đi cùng nhóm này có Cyrus - vị tổng đốc mới cai quản toàn bộ các vùng ven biển, kẻ sẵn sàng sát cánh cùng người Lacedaemon tham chiến. Hơn thế nữa, hắn còn mang theo một bức thư có gắn ngự ấn hoàng gia. Thư này được gửi đến toàn bộ thần dân vùng Hạ Ái-Cập và mang nội dung như sau: "Trẫm cử Cyrus xuống làm 'Karanos'" (1) - nghĩa là vị chúa tể tối cao - "trên toàn thể những ai tề tựu tại Castolus." Các sứ thần Athens, dù vừa lắng nghe thông báo ấy và tận mắt chứng kiến Cyrus, vẫn nuôi hy vọng nếu có thể sẽ tiếp tục hành trình diện kiến nhà vua, hoặc không thì quay về quê nhà. Thế nhưng, Cyrus hối thúc Pharnabazus hoặc là giao nộp họ cho hắn, hoặc trì hoãn việc gửi họ về nước ngay lúc bấy giờ; mục đích của hắn là ngăn cản người Athens nắm bắt được những gì đang diễn ra. Pharnabazus, vì muốn tránh né mọi lời khiển trách, đành tạm thời giam lỏng họ, lúc thì hứa hẹn sẽ sớm hộ tống họ đi sâu vào nội địa yết kiến nhà vua, lúc lại bảo rằng sẽ đưa họ về nhà bình an. Thế nhưng khi ba năm trôi qua, ông ta nài nỉ Cyrus thả họ ra, tuyên bố rằng bản thân ông ta đã thề sẽ đưa họ trở lại bờ biển trong trường hợp không thể hộ tống họ lên gặp nhà vua. Cuối cùng, họ cũng nhận được giấy thông hành an toàn đến chỗ Ariobarzanes kèm theo chỉ thị tiếp tục di chuyển. Vị này dẫn đường cho họ thêm một chặng nữa đến Cius ở Mysia; và từ Cius, họ giương buồm hội quân với đại lực lượng chính của mình.

(1) {Karanos.} Đây có phải là một từ Hy Lạp, một biến thể thuộc thổ ngữ Doric {karanos}, có họ hàng với {kara} (so sánh với {karenon}) = thủ lĩnh? Hay đúng hơn đây là một từ gốc Ba Tư hoặc bản địa, Karanos? Và liệu chức danh này có vô tình liên quan đến từ {koiranos} xuất hiện trên nhiều đồng tiền cổ vùng Ấn - Bactria hay không (xem A. von Sallet, "Những người kế vị Alexander Đại đế", tr. 57, v.v.)? Hay từ {koiranos} chính là mắt xích kết nối? Cụm từ được dịch là "nghĩa là vị chúa tể tối cao", {to de karanon esti kurion}, trông rất giống một chú thích giải nghĩa do người đời sau thêm vào.

Alcibiades - người có khát vọng lớn nhất là được trở về quê nhà Athens cùng với quân đội - lập tức giương buồm lên đường đi Samos; và từ hòn đảo đó, lấy đi hai mươi chiến thuyền, ông tiến thẳng đến Vịnh Ceramic thuộc Caria, quyên góp được một trăm nén bạc rồi quay trở lại Samos.

Thrasybulus đã tiến về hướng Thrace cùng với ba mươi chiến thuyền. Tại khu vực này, ông thu phục nhiều vùng đất từng nổi dậy theo Lacedaemon, trong đó có hòn đảo Thasos đang lâm vào cảnh khốn đốn do chiến tranh, nội loạn và nạn đói hoành hành.

Thrasylus, cùng với phần quân đội còn lại, giương buồm thẳng tiến trở về Athens. Khi đặt chân đến nơi, ông phát hiện ra rằng người Athens đã bầu chọn Alcibiades - người vẫn đang trong cảnh lưu đày - làm tướng quân của họ, cùng với Thrasybulus - cũng đang vắng mặt, và một người thứ ba được chọn từ những người ở quê nhà là Conon.

Trong khi đó, Alcibiades với số tiền vừa quyên góp được cùng hạm đội hai mươi chiến thuyền đã rời Samos ghé thăm Paros. Từ Paros, ông rẽ sóng ra khơi băng qua Gytheum (2) nhằm ngó chừng ba mươi chiến thuyền chiến đấu mà theo tin báo, người Lacedaemon đang trang bị tại xưởng vũ khí đó. Gytheum cũng là một điểm quan sát vô cùng thuận lợi để đo lường tâm tư tình cảm của đồng bào mình cũng như triển vọng cho việc được gọi về quê cũ. Khi nhận thấy thiện chí của họ dường như đã được củng cố vững chắc không chỉ qua việc ông được bầu làm tướng quân mà còn qua những thông điệp mời gọi riêng tư từ bạn bè gửi tới, ông quyết định giương buồm về nước và cập bến Piraeus đúng vào ngày lễ hội Plunteria (3) - thời điểm bức tượng nữ thần Athena được che kín và trùm màn khuất khỏi tầm mắt công chúng. Một số người cho rằng đây là một sự trùng hợp mang điềm gở, bất tường cho cả bản thân ông lẫn đất nước, bởi vì chẳng một người Athens nào lại đi giải quyết các công việc trọng đại vào một ngày như thế.

(2) Gytheum, cảng biển và xưởng vũ khí của Sparta, nằm gần phần đầu vịnh Laconian (nay là Marathonisi).

(3) {ta Plunteria}, hay lễ hội tắm tượng, được tổ chức vào ngày 25 tháng Thargelion, khi bức tượng của nữ thần Athena được lột bỏ y phục để những người thuộc gia tộc Praxiergidae đem giặt; vào ngày này không có bất kỳ phiên họp hội đồng hay tòa án nào được diễn ra, và ngôi đền cũng cửa đóng then cài.

Khi ông điều khiển chiến thuyền tiến vào hải cảng, hai đám đông lớn - một từ Piraeus, một từ thành phố (4) - đã ùn ùn đổ xô ra đón tiếp đoàn tàu. Cảm giác kinh ngạc đan xen với sự khao khát được tận mắt nhìn thấy Alcibiades chính là tâm trạng chủ đạo của đám đông quần chúng. Họ bàn tán xôn xao về ông: người thì quả quyết rằng ông là công dân tuyệt vời nhất, và việc phơi bày lệnh lưu đày đối với riêng một mình ông là điều hoàn toàn bất công. Ông đã trở thành nạn nhân của những âm mưu được nhào nặn trong đầu óc của những kẻ kém cỏi hơn ông, dù chúng có tài bép xép văn hoa đến đâu đi nữa; đó là những kẻ có nguyên tắc chính trị duy nhất là vơ vét lợi ích cá nhân, trong khi chính sách của con người này từ trước đến nay vẫn luôn là bảo vệ lợi ích chung, cống hiến cả tài sản riêng lẫn toàn bộ sức mạnh của đất nước. Lựa chọn của chính ông vào tám năm trước - khi cáo buộc tội bất kính trong các nghi lễ huyền bí vẫn còn mới mẻ - là sẵn sàng ra hầu tòa ngay lập tức. Chính những kẻ thù cá nhân của ông đã tìm cách trì hoãn thủ tục pháp lý rõ ràng minh bạch ấy; chúng đợi đến khi ông quay lưng đi rồi mới cướp đi quê cha đất tổ của ông. Chính từ lúc đó, bị đẩy vào thế chẳng đặng đừng làm nô lệ cho hoàn cảnh, ông buộc phải nịnh nọt những kẻ mà mình căm ghét nhất; và vào thời điểm sinh mệnh của bản thân lâm nguy mỗi ngày, ông phải trơ mắt chứng kiến những người bạn thân thiết nhất, những người đồng hương, thậm chí cả chính đất nước đang trượt dài theo con đường tự sát, để rồi trong chốn lưu đày lạnh lẽo, ông hoàn toàn bất lực chẳng thể chìa bàn tay giúp đỡ. Đám đông quả quyết: "Chẳng phải những con người có phong thái thế này lại khao khát đổi thay thời cuộc hay mưu phản lật đổ: chẳng phải nền dân chủ đã trao sẵn cho ông một địa vị cao hơn những kẻ cùng lứa tuổi và chẳng hề thua kém, nếu không muốn nói là vượt trội, so với những bậc niên trưởng đó sao? Hoàn cảnh của kẻ thù ông mới khác biệt làm sao. Số phận đưa đẩy bọn chúng - dẫu ai nấy đều biết bản chất chẳng thay đổi - sử dụng thứ quyền lực mới có được trước hết để tiêuναу các tầng lớp ưu tú; rồi sau đó, khi chỉ còn lại mỗi mình chúng tồn tại cô độc, chúng được đồng bào chấp nhận vì xung quanh chẳng còn ai khá hơn."

(4) Hoặc dịch là, "tụ tập ra đón các chiến thuyền vì sự tò mò và khao khát muốn nhìn thấy Alcibiades."

Thế nhưng, một số người khác lại khăng khăng cho rằng mọi nỗi khổ đau và bất hạnh trong quá khứ đều chỉ do một mình Alcibiades gánh vác trách nhiệm: "Nếu đất nước sắp tới còn phải gánh chịu thêm nhiều phiên tòa nữa, thì đây chính là kẻ gây rắc rối đại tài đã sẵn sàng có mặt tại vị trí để giáng những đòn chí mạng."

Khi các con tàu cập bến áp sát bờ đất, vì lo sợ kẻ thù, Alcibiades ngần ngại chưa muốn bước chân xuống đất liền. Trèo lên đài chỉ huy, ông phóng tầm mắt quan sát đám đông (5), nôn nóng xác định sự hiện diện của những người bạn. Chẳng mấy chốc ánh mắt ông dừng lại ở Euryptolemus - con trai của Peisianax, người anh em họ của ông, rồi tiếp tục chạm tới những người họ hàng và chiến hữu khác. Lúc bấy giờ ông mới bước xuống, và giữa vòng vây bảo vệ sẵn sàng đập tan bất kỳ âm mưu ám hại nào nhắm vào thân thể mình, ông tiến thẳng về thành phố.

(5) Hoặc dịch là, "ông quan sát xem bạn bè mình có ở đó hay không."

Tại Viện Nguyên lão và Đại hội Nhân dân (6), ông có những bài thuyết trình biện hộ cho bản thân trước cáo buộc tội bất kính thần linh, khẳng định mình là nạn nhân của sự bất công, cùng nhiều chủ đề tương tự khác mà trước bầu không khí hiện tại của hội đồng, chẳng một ai dám đứng lên cãi lại.

(6) Về mặt kỹ thuật là Viện "Boule" ({Boule}) tức Viện Nguyên lão, và "Ecclesia" tức Đại hội Nhân dân.

Sau đó, ông chính thức được tuyên bố là lãnh tụ và người đứng đầu đất nước với quyền lực tuyệt đối không bị ràng buộc trách nhiệm, bởi ông là cá nhân duy nhất có năng lực khôi phục lại quyền uy cùng uy thế cổ xưa của Athens. Được trang bị quyền lực này, hành động đầu tiên của ông là tổ chức lại cuộc diễu hành rước lễ đến Eleusis; bởi vì trong những năm gần đây, do chiến tranh bùng nổ, người Athens đã buộc phải thực hiện các nghi lễ huyền bí qua đường biển. Giờ đây, đứng đầu quân đội, ông dẫn dắt đoàn người đi qua con đường bộ một lần nữa. Làm xong việc này, bước tiếp theo của ông là quy tụ một lực lượng vũ trang gồm một nghìn năm trăm bộ binh giáp nặng, một trăm năm mươi kỵ binh và một trăm chiến thuyền; và cuối cùng, chưa đầy ba tháng kể từ ngày trở về, ông giương buồm tiến đánh Andros - hòn đảo từng nổi dậy chống lại Athens.

(7) Các tướng lĩnh được bầu chọn để phối hợp với ông trên bộ là Aristocrates và Adeimantus - con trai của Leucophilides. Ông cho quân đổ bộ lên hòn đảo Andros tại Gaurium và đánh tan tác lực lượng công dân Andros kéo ra khỏi thành chống trả; ép họ phải rút lui chui rúc bên trong tường thành, dù thương vong bỏ mạng không phải là con số lớn. Thất bại này cũng có sự góp mặt của một số binh sĩ Lacedaemon đang đồn trú trong thành. Alcibiades dựng lên một đài kỷ niệm chiến thắng, rồi sau vài ngày lại tự mình giương buồm quay về Samos - nơi trở thành căn cứ hoạt động cho các chiến dịch chiến tranh tiếp theo của ông.

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: V

Vào một thời điểm không lâu trước những sự kiện vừa được mô tả, người Lacedaemon đã cử Lysander làm đô đốc thay thế cho Cratesippidas - kẻ đã hết nhiệm kỳ. Vị tân đô đốc trước hết ghé qua Rhodes để nhận vài chiếc tàu, rồi rẽ sóng đến Cos và Miletus, từ Miletus tiếp tục tiến về Ephesus. Tại Ephesus, ông lưu lại với bảy mươi chiến thuyền trong tay, ngóng chờ sự xuất hiện của Cyrus tại Sardis để lập tức lên yết kiến hoàng tử cùng với phái đoàn sứ thần Lacedaemon. Bấy giờ, cơ hội đã đến để tố cáo những hành vi của Tissaphernes, đồng thời khẩn khoản nài nỉ chính Cyrus hãy dốc toàn lực nhiệt thành cho cuộc chiến. Cyrus đáp lời rằng không những ông ta nhận được chỉ thị nghiêm ngặt từ phụ vương về vấn đề tương tự, mà quan điểm của bản thân ông ta cũng hoàn toàn trùng khớp với mong muốn của họ, và ông ta quyết tâm thực hiện chúng đến nơi đến chốn. Ông thông báo rằng mình đã mang theo năm trăm nén bạc (1); và nếu số tiền ấy cạn kiệt, ông vẫn còn nguồn thu nhập tư gia do phụ vương ban cấp để xoay sở, và khi nguồn tài nguyên ấy cũng khô cạn nốt, ông sẽ đúc chiếc ngai vàng và ngai bạc mà mình đang ngồi thành tiền xu để phục vụ lợi ích của họ (2).

(1) Khoảng 120.000 bảng Anh. Một nén bạc Euboic hoặc Attic = sáu mươi minae = sáu nghìn drachmae = 243 bảng Anh 15 shilling theo tiền tệ của chúng ta.

(2) So sánh với lời lẽ của Tissaphernes trong Thucydides, quyển VIII, mục 81.

Cử tọa bày tỏ lòng biết ơn trước những lời đó, đồng thời khẩn khoản xin ông ấn định mức chi trả lương cho các thủy thủ là một đồng drachma bạc mỗi người một ngày (3), giải thích rằng nếu mức lương này được áp dụng, thủy thủ của người Athens sẽ đào ngũ, và cuối cùng họ sẽ tiết kiệm được một khoản ngân sách đáng kể. Cyrus khen ngợi họ vì luận điểm vô cùng xác đáng, nhưng cho hay bản thân ông không có quyền vượt qua những chỉ thị của nhà vua. Các điều khoản thỏa thuận đã được quy định cụ thể: ba mươi minae (4) mỗi tháng cho mỗi chiến thuyền, bất kể số lượng tàu mà người Lacedaemon muốn duy trì là bao nhiêu.

(3) Khoảng 9 3/4 xu; một đồng drachma (= sáu obols) sẽ là mức thù lao cực kỳ cao cho một thủy thủ - thực tế là gấp đôi mức bình thường. Xem Thucydides, quyển VI, mục 8 và quyển VIII, mục 29, cùng chú thích của Giáo sư Jowett tại chỗ. Vào mùa đông năm 412 trước Công nguyên, Tissaphernes từng phân phát một tháng lương cho các chiến thuyền Peloponnesus với mức cao chót vót là một drachma một ngày, "như sứ giả của ông ta đã hứa tại Lacedaemon;" nhưng sau đó ông ta định giảm xuống còn nửa drachma, "cho đến khi xin được phép của nhà vua, với lời hứa rằng nếu xin được, ông ta sẽ trả trọn vẹn một drachma. Tuy nhiên, trước sự phản đối của Hermocrates - vị tướng người Syracuse, ông ta đã hứa trả cho mỗi người số tiền nhỉnh hơn ba obols một chút."

(4) Gần 122 bảng Anh; và ba mươi minae một tháng cho mỗi con tàu (với thủy thủ đoàn mỗi tàu tính là hai nhân khẩu) = ba obols một ngày cho mỗi người. Các điều khoản thỏa thuận mà Cyrus nhắc tới có lẽ đã được quy định rõ trong hiệp ước được đề cập ở chương iv phía trên, thứ mà Boeotius cùng đồng bọn vô cùng tự hào vì đã giành được.

Trước câu trả lời này, Lysander lúc đó không nói gì thêm. Thế nhưng sau bữa tối, khi Cyrus nâng ly chúc sức khỏe và hỏi ông rằng: "Ngươi muốn trẫm làm gì để thỏa mãn lòng mong mỏi nhất?", Lysander liền đáp: "Hãy cộng thêm một đồng obol (5) vào tiền lương của các thủy thủ." Sau yêu cầu đó, mức lương được nâng lên thành bốn thay vì ba obols như trước kia. Sự hào phóng của Cyrus vẫn chưa dừng lại ở đó; ông không chỉ thanh toán sạch sẽ mọi khoản nợ đọng mà còn trả trước một tháng lương, khiến cho nhiệt huyết của binh lính vốn đã cao nay lại càng sục sôi hơn bao giờ hết. Khi hay tin dữ, người Athens tỏ ra chán nản tương ứng, và nhờ sự trợ giúp của Tissaphernes, họ cử sứ thần đến gặp Cyrus. Thế nhưng vị hoàng tử này kiên quyết từ chối tiếp đón họ, và những lời cầu xin của Tissaphernes cũng chẳng đem lại chút tác dụng gì, dẫu ông ta có khăng khăng đòi hỏi Cyrus hãy áp dụng chính sách mà chính bản thân ông ta theo lời khuyên của Alcibiades từng kiên trì thực hiện. Đó đơn giản là việc không cho phép bất kỳ quốc gia Hy Lạp đơn lẻ nào lớn mạnh trên sự tổn hại của những kẻ khác, mà phải giữ tất cả bọn chúng ở cùng một vạch xuất phát yếu ớt như nhau, bị chia rẽ bởi những cuộc chiến tranh huynh tàn cốt nhục.

(5) Một đồng obol = một phần sáu đồng drachma; đồng obol kiểu Attic = trị giá hơn 1 1/2 xu một chút.

Lysander, sau khi sắp xếp tổ chức lực lượng hải quân thỏa mãn ý muốn, bèn cho hạ thủy hải đoàn chín mươi chiếc tại Ephesus và ngồi yên khoanh tay chờ đợi cho đến khi các con tàu khô ráo và được sửa chữa xong xuôi. Alcibiades, được tin Thrasybulus đã xuôi về phía nam vùng Hellespont và đang cho gia cố Phocaea, liền giương buồm vượt biển đến hội quân với ông, để lại người hoa tiêu của chính mình là Antiochus nắm quyền chỉ huy hạm đội với chỉ thị nghiêm ngặt không được khơi mào tấn công hạm đội của Lysander. Thế nhưng, Antiochus lại không cưỡng lại được sự cám dỗ, rời khỏi Notium và chèo thuyền tiến thẳng vào bến cảng Ephesus cùng với hai chiếc tàu - tàu của hắn và một chiếc khác, lướt ngang qua mũi tàu của hải đoàn Lysander. Vị tướng người Sparta ban đầu chỉ hạ thủy vài chiếc tàu và xuất phát truy đuổi kẻ xâm nhập; nhưng khi người Athens điều thêm các tàu khác đến tiếp ứng cho Antiochus, ông liền dàn toàn bộ hải đoàn thành đội hình chiến đấu và lao thẳng vào họ, khiến người Athens cũng hùa theo phản ứng tương tự, nhanh chóng giương buồm các chiến hạm còn lại tại Notium ra khơi nhanh nhất có thể khi mỗi con tàu vừa vươn qua mũi đất (6). Thế là trong cuộc giao chiến diễn ra ngay sau đó, trong khi kẻ địch vào đội hình trật tự đâu ra đấy, người Athens lại kéo đến từng tốp rời rạc chẳng có sự phối hợp ăn ý nào, để rồi cuối cùng bị đánh cho tháo chạy với tổn thất mười lăm chiến thuyền chiến đấu. Về phần thủy thủ đoàn, đa số may mắn tẩu thoát, dẫu vẫn có một số ít rơi vào tay giặc. Sau đó, Lysander tập hợp chiến thuyền lại, dựng một đài kỷ niệm chiến thắng trên mũi Notium rồi giương buồm sang Ephesus, trong khi người Athens lủi thủi rút lui về Samos.

(6) {os ekastos enoixen}, về thuật ngữ hàng hải này xin xem phần trên.

Khi quay trở lại Samos ít lâu sau đó, Alcibiades giương buồm ra khơi cùng toàn bộ hải đoàn hướng về bến cảng Ephesus. Ngay tại cửa cảng, ông dàn hạm đội thành đội hình chiến đấu và tìm cách khiêu khích kẻ thù nghênh chiến; thế nhưng vì Lysander thừa hiểu sự bất lợi về mặt số lượng của mình nên kiên quyết từ chối thách thức, ông đành giương buồm quay về Samos. Ngay sau sự kiện này, người Lacedaemon đã chiếm được Delphinium và Eion (7).

(7) Nơi này lẽ ra phải là Teos thuộc Ionia, bất chấp các bản thảo ghi chép là {'Eiona}. Địa điểm được nhắc đến chắc chắn không thể là thành phố Eion nổi tiếng nằm ở cửa sông Strymon thuộc Thrace.

Lúc này, tin tức về thảm họa vừa qua tại Notium đã lan truyền đến tai người Athens ở quê nhà, và trong cơn thịnh nộ, họ quay sang trút giận lên đầu Alcibiades - kẻ mà sự cẩu thả và thiếu kiềm chế được cho là nguyên nhân dẫn đến sự hủy diệt của các con tàu. Do đó, họ bầu chọn ra mười vị tướng mới - cụ thể là Conon, Diomedon, Leon, Pericles, Erasinides, Aristocrates, Archestratus, Protomachus, Thrasylus và Aristogenes. Alcibiades, vốn đang mất điểm trong mắt binh sĩ ở doanh trại, lặng lẽ giương buồm đi trên một chiến thuyền độc nhất hướng về pháo đài tư gia của mình tại Chersonese.

Sau sự việc đó, Conon - tuân theo sắc lệnh của đại hội nhân dân Athens - giương buồm rời Andros cùng với hai mươi chiến thuyền dưới quyền chỉ huy của ông trên hòn đảo đó để đến Samos, đồng thời tiếp quản quyền chỉ huy toàn bộ hải đoàn. Để lấp vào chỗ trống mà Conon để lại, Phanosthenes được cử đến Andros với bốn chiến thuyền. Vị hạm trưởng này may mắn chặn bắt và tóm gọn hai chiến thuyền chiến đấu của Thurian kèm theo toàn bộ thủy thủ đoàn, và tất cả những tù binh này đều bị người Athens tống giam, ngoại trừ thủ lĩnh của họ là Dorieus. Đó chính là người Rhodes từng bị người Athens trục xuất khỏi Athens lẫn quê hương gốc gác của mình vào lúc bản án tử hình giáng xuống đầu ông ta và gia đình. Con người từng một thời hưởng quyền công dân giữa lòng bọn họ ấy, giờ đây được họ rủ lòng thương xót và phóng thích không đòi tiền chuộc.

Khi Conon đặt chân đến Samos, ông phát hiện ra lực lượng vũ trang đang rơi vào trạng thái chán nản tột cùng. Do đó, biện pháp đầu tiên của ông là biên chế đầy đủ thủy thủ cho bảy mươi chiến thuyền, thay vì con số hơn một trăm lẻ mấy tàu như trước đây. Cùng với hải đoàn này, ông giương buồm ra khơi sát cánh cùng các vị tướng khác, tập trung thực hiện các cuộc đột kích đánh phá nay ở điểm này mai ở điểm khác trên lãnh thổ kẻ thù để thu gom chiến lợi phẩm.

Thế là một năm nữa lại trôi qua - một năm còn ghi dấu ấn bởi cuộc xâm lược Sicilia của người Carthaginians với một trăm hai mươi chiến thuyền chiến đấu cùng một lực lượng bộ binh hùng hậu một trăm hai mươi nghìn người, dẫn đến kết cục chiếm được Agrigentum. Thị trấn này cuối cùng bị bóp nghẹt trong nạn đói sau một cuộc vây hãm kéo dài bảy tháng, sau khi đạo quân xâm lược trước đó đã từng bị đánh bại trong trận chiến và buộc phải ngồi lì vây hãm dưới chân tường thành suốt một khoảng thời gian dài như vậy.

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: VI

Năm 406 trước Công nguyên. Vào năm tiếp theo - năm xảy ra hiện tượng nhật thực vào buổi chiều và vụ hoả hoạn thiêu rụi ngôi đền cổ kính của nữ thần Athena (1) tại Athens (2) - người Lacedaemon cử Callicratidas đến thay thế Lysander khi nhiệm kỳ của người này đã mãn (3). Lysander, khi bàn giao lại hải đoàn cho người kế nhiệm, đã tự nhận mình là người chiến thắng trong một trận hải chiến để lại cho ông ta quyền thống trị tuyệt đối trên biển, và kèm theo lời khoác lác đó, ông trao lại đám tàu thuyền cho Callicratidas. Vị này liền đanh thép đáp trả: "Nếu anh chịu điều khiển hạm đội rời khỏi Ephesus, giữ sườn Samos (4) bên tay phải của anh" (tức là đi qua khu vực hải quân Athens đang neo đậu), "và bàn giao nó lại cho tôi tại Miletus, tôi sẽ thừa nhận anh là bá chủ của biển cả." Thế nhưng Lysander chẳng có hứng thú dây dưa can thiệp vào lãnh hạt của một sĩ quan khác. Thế là Callicratidas chính thức tiếp quản trách nhiệm. Đầu tiên, ngoài hải đoàn tiếp nhận từ Lysander, ông cho đóng thêm năm mươi chiến thuyền mới do các đồng minh từ Chios, Rhodes cùng những nơi khác cung cấp. Khi tất cả các lực lượng ấy tề tựu đông đủ, họ tạo nên một tổng số một trăm bốn mươi chiến thuyền, và với chừng đó trong tay, ông bắt đầu tiến hành các công tác chuẩn bị nghênh chiến kẻ thù. Thế nhưng, ông chẳng thể không nhận thấy làn sóng chống đối ngấm ngầm mạnh mẽ từ phe phái của Lysander. Không chỉ thiếu hụt sự nhiệt tình trong công vụ, họ còn công khai tung tin đồn khắp các tiểu bang rằng việc người Lacedaemon thay đổi đô đốc như thế này là một sai lầm tồi tệ nhất có thể tưởng tượng được. Dĩ nhiên, thỉnh thoảng họ lại vớ phải những sĩ quan hoàn toàn không có năng lực cho chức vụ - những kẻ có kiến thức hàng hải mới có từ hôm qua, và hơn thế nữa, chẳng hề có chút ý niệm nào về cách đối nhân xử thế. Thật kỳ lạ nếu cái thói quen cử những kẻ mù tịt về biển cả và xa lạ với dân bản xứ ra khơi ấy lại không dẫn đến một thảm họa nào đó. Callicratidas lập tức triệu tập những người Lacedaemon đang có mặt ở đó và cất lời phát biểu với những nội dung như sau:—

(1) Tức theo một số người nghĩ, là đền Erechtheion, được xây dựng một phần trên nền của ngôi đền cũ thờ Athena Polias từng bị người Ba Tư tàn phá. Theo Tiến sĩ Dorpfeld, đây là một công trình hoàn toàn riêng biệt mang phong cách kiến trúc Doric, có vị trí (nằm về phía nam đền Erechtheion) vừa mới được phát hiện gần đây.

(2) Các bản thảo ở đây ghi thêm cụm từ "vào thời kỳ ephor Pityas và archon Callias tại Athens;" mặc dù niên đại này có lẽ chính xác (xem thêm Leake, "Địa lý học Athens", tập I, tr. 576 trở đi), những từ ngữ này hầu như chắc chắn chỉ là một đoạn chú giải thêm thắt.

(3) Tại đây các bản thảo chép thêm "vùng với năm thứ hai mươi tư của cuộc chiến", có lẽ là chú giải của một người chú biên; niên đại đúng ra phải là năm thứ hai mươi lăm. Chiến tranh Peloponnesus năm thứ 26 = năm 406 trước Công nguyên. Chiến tranh Peloponnesus năm thứ 25 kết thúc năm 407 trước Công nguyên.

(4) Nguyên văn là phía bên trái (hoặc phía đông) của đảo Samos, nhìn từ Ephesus hướng về phía nam.

"Về phần mình," ông nói, "tôi hoàn toàn mãn nguyện khi được ở lại quê nhà; và nếu Lysander hay bất kỳ ai khác tự nhận có nhiều kinh nghiệm hàng hải hơn tôi, tôi chẳng có chút ham muốn nào đứng ra ngáng đường họ. Chỉ là, vì được đất nước phái sang nắm quyền chỉ huy hạm đội này, tôi chẳng biết mình còn lại nhiệm vụ nào khác ngoài việc thực hiện tốt nhất có thể các chỉ thị được giao. Về phần các vị, tất cả những gì tôi khẩn khoản mong mỏi ở các vị, liên quan đến những tham vọng cá nhân của tôi và những lời cáo buộc nhắm vào thành phố chung của chúng ta - thứ mà các vị rõ mười mươi chẳng kém gì tôi, là hãy nêu ra đâu là con đường tốt nhất theo quan điểm của các vị: liệu tôi nên tiếp tục lưu lại đây, hay quay trở về quê nhà và giải thích rõ ràng tình hình sự vụ ngoài này?"

Chẳng một ai dám đề xuất con đường nào khác ngoài việc khuyên ông hãy tuân lệnh các nhà cầm quyền và làm những việc mình được phái đến để làm. Callicratidas sau đó lên đường tiến đến triều đình của Cyrus để xin cấp thêm tiền lương cho các thủy thủ, nhưng câu trả lời mà ông nhận được từ Cyrus chỉ là hãy đợi trong hai ngày. Callicratidas vô cùng tức giận trước sự lạnh nhạt đó: cái cảnh chầu chực mỏi mòn ngoài cổng cung điện chẳng hợp chút nào với cốt cách của ông. Trong cơn giận dữ, ông cất lời than thở về tình cảnh đáng thương của người Hy Lạp, khi phải cúi đầu nịnh bợ kẻ ngoại tộc chỉ vì tiền bạc. Ông nói thêm rằng: "Nếu có ngày tôi quay được về nhà, tôi sẽ làm mọi cách trong khả năng của mình để hàn gắn mối quan hệ giữa người Athens và người Lacedaemon." Thế là ông quay đầu giương buồm trở về Miletus. Từ Miletus, ông phái vài chiến thuyền về lại Lacedaemon để xin tài chính, đồng thời triệu tập đại hội công cộng của dân chúng Miletus và phát biểu như sau:—

"Hỡi những người Miletus, sự tình ép buộc tôi phải tuân lệnh các nhà cầm quyền ở quê nhà; thế nhưng về phần các vị, những kẻ có vị trí láng giềng sát vách với bọn ngoại tộc khiến bản thân phải gánh chịu biết bao tai họa từ tay chúng, tôi chỉ mong các vị hãy để cho sự nhiệt thành trong cuộc chiến này tương xứng với những khổ đau mà các vị từng nếm trải. Các vị nên làm gương cho phần còn lại của các đồng minh, chỉ cho chúng tôi cách thức giáng những đòn thù đau đớn và nhanh chóng nhất xuống đầu kẻ thù, trong lúc chúng ta chờ đợi các sứ giả của tôi mang nguồn ngân quỹ cần thiết từ Lacedaemon trở về. Bởi vì một trong những hành động cuối cùng của Lysander trước khi rời bỏ chúng ta là trao trả lại số ngân quỹ đang có sẵn tại chỗ cho Cyrus, cứ như thể chúng ta có thể thoải mái sống thiếu nó vậy. Do đó tôi buộc phải tìm đến Cyrus, nhưng tất cả những gì tôi nhận lại chỉ là chuỗi những cái tát lạnh lùng từ chối; hắn từ chối tiếp kiến tôi, và về phần mình, tôi chẳng thể hạ mình đi lang thang chầu chực ngoài cổng như một tên ăn mày được. Thế nhưng tôi xin lấy danh dự bảo đảm với các vị, hỡi người Miletus, rằng để đổi lấy bất kỳ sự trợ giúp nào mà các vị có thể cống hiến trong lúc chờ đợi các nguồn viện trợ này, tôi sẽ đền đáp các vị thật hậu hĩnh. Chỉ xin nhờ sự giúp đỡ của thần linh, hãy cho những kẻ ngoại tộc kia thấy rằng chúng ta chẳng cần phải quỳ lụy tôn sùng chúng mới có thể trừng phạt kẻ thù của mình."

Bài phát biểu mang lại hiệu quả sâu sắc; rất nhiều thành viên trong đại hội đứng dậy, và không phải ngẫu nhiên mà những kẻ từng bị cáo buộc chống đối ông lại là những người hăng hái nhất. Trong nỗi sợ hãi nhất định, họ đề xuất một khoản đóng góp tài chính kèm theo những lời hứa hẹn sẽ quyên góp tư gia nhiều hơn nữa. Được trang bị những nguồn kinh phí đó, và sau khi nhận thêm khoản kiều hối năm đồng drachma (5) cho mỗi thủy thủ từ Chios để sắm sửa trang thiết bị, ông giương buồm tiến đến Methyma ở Lesbos - nơi đang nằm trong tay kẻ thù. Thế nhưng vì dân chúng Methyma không có ý định quy thuận ông (bởi vì nơi đây có một đơn vị quân đồn trú của Athens và những kẻ cầm quyền toàn là vây cánh thân Athens), ông bèn xông vào tấn công và chiếm lấy thị trấn bằng một đợt đột kích vũ trang. Toàn bộ tài sản bên trong theo đó trở thành chiến lợi phẩm của đám binh lính. Các tù nhân được tập trung lại để bán ở chợ bởi Callicratidas, nơi trước yêu cầu từ các đồng minh thúc giục ông hãy bán cả dân Methyma làm nô lệ, ông đã dõng dạc tuyên bố rằng chừng nào ông còn nắm quyền chỉ huy, sẽ không một người Hy Lạp nào bị biến thành nô lệ nếu ông có thể ngăn chặn điều đó. Ngày hôm sau, ông trả tự do cho những tù nhân sinh ra tự do; còn lực lượng đồn trú Athens cùng đám nô lệ bị bắt thì bị đem bán (6). Ông gửi lời nhắn đến Conon rằng: Ông sẽ sớm chấm dứt cái thói tung hoành phè phỡn ngoài khơi của hắn (7). Và bắt gặp hắn đang giương buồm ra khơi vào lúc rạng đông, ông lập tức truy đuổi với hy vọng cắt đứt đường lui vượt biển sang Samos và ngăn cản hắn tìm kiếm chốn nương thân ở đó.

(5) Khoảng 4 xu.

(6) Grote, trong tác phẩm "Lịch sử Hy Lạp", tập VIII, trang 224 (tái bản lần 2), cho rằng Callicratidas thậm chí không thèm bán cả lực lượng đồn trú Athens, cứ như thể ý nghĩa của đoạn văn là: "Ngày hôm sau ông thả tự do cho những tù nhân sinh ra tự do cùng với lực lượng đồn trú Athens, chỉ bằng lòng bán những kẻ nô lệ bị bắt." Thế nhưng tôi e rằng dẫu có vắt óc suy diễn cách ngắt câu nào đi nữa cũng chẳng tài nào moi ra được ý nghĩa đó từ các từ Hy Lạp gốc, vốn chép rằng: {te d' usteraia tous men eleutherous apheke tous de ton 'Athenaion phrourous kai ta andrapoda ta doula panta apedoto}. Tha mạng cho lực lượng đồn trú Athens quả là một hành động quá đỗi phi thường ngay cả với Callicratidas. Ý tưởng đó có lẽ chưa từng xuất hiện trong đầu ông. Việc từ chối bán dân Methyma đã đủ là một hành động cao thượng lắm rồi. Xem thêm nhận xét của ông W. L. Newman trong "Chính trị học của Aristotle", tập I, tr. 142.

(7) Tức là biển cả đóng vai trò như cô dâu của Sparta.

Thế nhưng Conon, nhờ vào ưu thế tốc độ của hạm đội - với các tay chèo là những tinh hoa được tuyển chọn từ nhiều thủy thủ đoàn gộp lại trong một số ít con tàu - đã trốn thoát thành công, tìm kiếm chốn bến đỗ an toàn trong hải cảng Mitylene ở Lesbos, đi theo ông còn có hai trong số mười vị tướng là Leon và Erasinides. Callicratidas truy đuổi gắt gao cùng một trăm bảy mươi chiến thuyền, cập cảng đồng thời; và Conon do bị tốc độ chớp nhoáng của kẻ thù cản trở không thể tẩu thoát xa hơn hay trót lọt, buộc phải giao chiến ngay bên trong bến cảng, để rồi mất đi ba mươi chiến thuyền, dẫu thủy thủ đoàn kịp tẩu thoát lên bờ biển. Bốn mươi con tàu còn lại, ông cho kéo lên bờ ngay dưới chân tường thành. Về phần Callicratidas, ông neo đậu bên trong bến cảng; và nắm giữ toàn bộ lối thoát, ông cô lập người Athens bên trong. Bước tiếp theo của ông là triệu tập lực lượng Methyma hùng hậu kéo đến bằng đường bộ, đồng thời điều động quân đội vượt biển từ Chios sang. Ngân quỹ tài chính cũng được gửi đến từ chỗ Cyrus.

Conon, tự nhận thấy bản thân đang bị vây hãm cả trên cạn lẫn ngoài khơi, chẳng có lấy một phương tiện nào cung cấp lúa mì từ bất kỳ ngóc ngách nào, trong khi thành phố thì chật ních dân cư, còn việc cầu viện Athens - nơi chẳng mảy may hay biết gì về những biến cố vừa xảy ra - là điều bất khả thi, bèn cho hạ thủy hai chiếc chiến thuyền có tốc độ chớp nhoáng nhất trong hải đoàn của mình. Trước rạng đông, ông biên chế đầy đủ thủy thủ cho chúng bằng những tay chèo cừ khôi nhất tuyển chọn được từ toàn hạm đội, đồng thời nhét gọn đám lính thủy đánh bộ vào khoang chứa dưới hầm tàu rồi đóng sập các cửa sổ bến cảng lại. Suốt bốn ngày ròng rã, họ kiên trì trụ vững theo cách đó, nhưng cứ đến chập tối hễ trời vừa sập tối là ông lại cho quân lính lên bờ để kẻ địch không thể đoán ra họ đang mưu tính trò gì. Đến ngày thứ năm, sau khi đã gom góp được một chút ít lương thực dự trữ, vào lúc giữa trưa khi đám quân vây hãm đang lơ đễnh chẳng mảy may chú ý, thậm chí vài kẻ trong số chúng còn đang say sưa đánh giấc trưa, hai con tàu bất ngờ vọt ra khỏi bến cảng: một chiếc hướng mũi về phía Hellespont, trong khi người bạn đồng hành của nó rẽ sóng lao thẳng ra vùng biển mở. Ngay lập tức, từ phía đám quân vây hãm bùng lên một sự hoảng loạn đổ xô ra khu vực tác chiến nhanh nhất có thể theo từng thủy thủ đoàn bứt phá khỏi bờ, trong cảnh chen chúc hỗn loạn, chém đứt neo thuyền và giật mình tỉnh giấc ngủ say, bởi vì trớ trêu thay, họ vừa mới điểm tâm xong trên bờ. Tuy nhiên, một khi đã nhảy lên tàu, họ liền tăng tốc truy đuổi gắt gao chiếc tàu đang chạy hướng ra biển khơi, và trước khi mặt trời lặn, họ đã tóm cổ được nó, rồi sau một cuộc giao chiến thành công, họ trói quặt nó vào dây cáp lai dắt trở lại bến cảng cùng toàn bộ thủy thủ đoàn. Riêng chiếc tàu đồng hành của nó chạy hướng về Hellespont đã tẩu thoát trót lọt, cuối cùng cập bến Athens mang theo tin tức về vòng vây phong tỏa. Đợt viện trợ đầu tiên được mang đến cho hạm đội bị vây hãm bởi Diomedon - người đã thả neo với mười hai chiến thuyền tại Eo biển Mitylenaean (8). Thế nhưng một cuộc tấn công bất ngờ từ Callicratidas - kẻ lao thẳng vào ông không một lời cảnh báo - đã cướp đi mười chiến thuyền, bản thân Diomedon may mắn tẩu thoát cùng chiếc tàu của mình và một chiếc khác.

(8) Hoặc dịch là, "Euripus."

Khi toàn bộ tình hình sự vụ, bao gồm cả vòng vây phong tỏa, đã được nắm bắt tường tận tại Athens, một sắc lệnh được thông qua nhằm cử lực lượng viện trợ một trăm mười chiến thuyền lên đường. Mọi công dân ở độ tuổi trưởng thành (9), bất kể là nô lệ hay tự do, đều bị cưỡng b tòng quân cho chiến dịch này, kết quả là chỉ trong vòng ba mươi ngày, toàn bộ một trăm mười chiến thuyền đã được biên chế đầy đủ thủy thủ và nhổ neo lên đường. Góp mặt phục vụ trong hạm đội này còn có rất nhiều kỵ sĩ (10). Hạm đội lập tức giương buồm băng qua Samos và đón các chiến thuyền Samian trên hòn đảo đó. Danh sách tòng quân tiếp tục được phình to nhờ sự gia nhập của hơn ba mươi tàu khác từ phần còn lại của các đồng minh - nơi áp dụng chung nguyên tắc tòng quân cưỡng bức tương tự như các chiến thuyền đã tham chiến ở mặt trận nước ngoài. Do đó, tổng số thực tế khi quy tụ tất cả các lực lượng lại là hơn một trăm năm mươi chiến thuyền.

(9) Tức là từ mười tám đến sáu mươi tuổi.

(10) Xem thêm Boeckh, "P. E. A.", Quyển II, chương xxi, tr. 263 (bản dịch tiếng Anh).

Callicratidas, hay tin lực lượng cứu viện đã đặt chân đến Samos, liền để lại năm mươi chiến thuyền dưới quyền chỉ huy của Eteonicus trong bến cảng Mitylene, rồi giương buồm cùng một trăm hai mươi chiếc còn lại tiến ra thả neo nghỉ ngơi dùng bữa tối ngoài khơi mũi Malea ở Lesbos, đối diện với Mitylene. Tình cờ là vào ngày hôm đó người Athens đang dùng bữa tối trên các hòn đảo Arginusae nằm đối diện Lesbos. Trong đêm, viên tướng Sparta không chỉ nhìn thấy những đống lửa canh gác của họ mà còn nhận được tin báo chính xác rằng "đó chính là người Athens"; và vào khoảng nửa đêm, ông ta nhổ neo lên đường với dự định đột kích bất ngờ vào họ. Thế nhưng một trận mưa xối xả kèm theo sấm chớp dữ dội đã ngăn cản không cho ông ta ra khơi. Khi trời rạng sáng, mây tan tơi tả và ông ta điều khiển chiến thuyền hướng về Arginusae. Về phần mình, hải đoàn Athens giương buồm ra khơi nghênh chiến, với cánh trái hướng ra vùng biển mở và được dàn trận theo đội hình như sau:—Aristocrates chỉ huy cánh trái với mười lăm chiến thuyền dẫn đầu tiên phong; tiếp theo là Diomedon với mười lăm chiếc khác, và ngay phía sau lần lượt là Pericles và Erasinides đóng vai trò hỗ trợ cho Aristocrates và Diomedon. Sánh ngang hàng với Diomedon là người Samian với mười chiến thuyền được xếp thành một hàng đơn duy nhất, dưới sự điều khiển của một sĩ quan Samian tên là Hippeus. Kế bên đó là mười chiến thuyền của các taxiarchs, cũng được dàn thành một hàng đơn, và hỗ trợ cho họ là ba chiến thuyền của các navarchs cùng với bất kỳ chiến thuyền đồng minh nào khác trong hải đoàn. Cánh phải được giao phó cho Protomachus với mười lăm chiến thuyền, và sát bên cạnh ông ta (ở cực bên phải) là Thrasylus với một phân đội mười lăm chiếc khác. Protomachus được hỗ trợ bởi Lysias với số lượng tàu tương đương, còn Thrasylus được hỗ trợ bởi Aristogenes. Mục đích của đội hình này là ngăn chặn kẻ thù thực hiện các thao tác chiến thuật phá vỡ chiến tuyến của họ bằng cách đâm ngang mạn tàu (11), bởi vì họ vốn dĩ yếu thế hơn về tốc độ chèo lái.

(11) Nguyên văn là "bằng chiến thuật diekplous". Xem Thucydides, quyển I, mục 49, cùng chú thích của Arnold, người giải thích rằng: "'Diecplus' là chiến thuật chọc thủng chiến tuyến của kẻ thù để rồi qua một cú bẻ lái ngoạn mục quặt ngang tàu giáng những đòn chí mạng vào sườn hoặc đuôi tàu đối phương - nơi không có phòng thủ bảo vệ nhất, qua đó đánh chìm nó." Do đó, dường như "ưu thế về kỹ năng hàng hải đã dịch chuyển", như Grote (tập VIII, tr. 234) nhận định, "sang phía người Peloponnesus và các đồng minh của họ." Thật dễ hiểu khi nhà sử học thốt lên rằng: "Đô đốc Athens Phormion sẽ kinh ngạc biết bao nếu ông có dịp chứng kiến các hạm đội cùng đội hình trận chiến tại Arginusae!" Xem Thucydides, quyển IV, mục 11.

Ngược lại, người Lacedaemon - đặt niềm tin vào kỹ năng hải nghệ vượt trội của mình - dàn trận đối diện với tất cả các chiến thuyền xếp thành một hàng đơn duy nhất, với mục tiêu chuyên biệt là thực hiện các thao tác chiến thuật hoặc là phá vỡ chiến tuyến của địch hoặc là vòng ra phía sau lưng họ. Trực tiếp Callicratidas chỉ huy cánh phải. Trước trận chiến, viên sĩ quan đóng vai trò hoa tiêu cho ông là Hermon người Megara đã gợi ý rằng có lẽ nên rút lui hạm đội bởi vì các chiến thuyền Athens đông hơn rất nhiều. Thế nhưng Callicratidas đáp lại rằng Sparta chẳng chịu thiệt hại gì dù cá nhân ông có bỏ mạng đi chăng nữa, nhưng tháo chạy thì đúng là nỗi nhục nhã ê chề (12). Và rồi các hạm đội tiến sát lại gần nhau, và trong một khoảng thời gian dài trận chiến ác liệt cứ thế diễn ra. Ban đầu các con tàu quần thảo trong những khối đội hình chen chúc, và sau đó tản ra thành từng cụm nhỏ rời rạc. Cuối cùng, Callicratidas, trong lúc mũi tàu của chiến hạm ông lao thẳng vào đối thủ, đã bị hất văng xuống biển rồi biến mất tăm. Cùng khoảnh khắc ấy, Protomachus cùng phân đội bên cánh phải đã đánh bại cánh trái của kẻ thù, để rồi sự hoảng loạn tháo chạy của quân Peloponnesus bắt đầu hướng về Chios, dẫu một bộ phận đáng kể trong số chúng tìm đường chạy về Phocaea, trong khi người Athens giương buồm quay trở lại Arginusae. Tổn thất bên phía người Athens là hai mươi lăm chiến thuyền kèm theo toàn bộ thủy thủ đoàn, ngoại trừ một số ít may mắn bơi được vào bờ đất khô ráo. Về phía người Peloponnesus, chín trong tổng số mười chiến thuyền Lacedaemon, cùng hơn sáu mươi chiến thuyền thuộc phần còn lại của hải đoàn đồng minh đã bị chôn vùi.

(12) Đối với đoạn đọc phổ biến {oikeitai}, vốn sai ngữ pháp, nhiều phỏng đoán khác nhau đã được đưa ra, chẳng hạn như:

{oikieitai} = "sẽ chẳng tổn hại gì về mặt công dân",

{oikesetai} = "vẫn sẽ được cai quản ổn thỏa chẳng cần hắn",

thế nhưng vì các bản đọc và cách dịch của chúng đều mơ hồ đáng ngờ, tôi thích giữ nguyên sự mơ hồ cho vấn đề này. So sánh với Cicero, "Về nghĩa vụ", I, 24; Plutarch, "Lời châm ngôn của người Laconian", tr. 832.

Sau khi bàn bạc hội ý, các vị tướng Athens đồng thuận rằng hai hạm trưởng chiến thuyền là Theramenes và Thrasybulus, đi cùng một số taxiarchs, sẽ dẫn bốn mươi bảy chiến thuyền giương buồm đến giải cứu hạm đội bị nạn cùng những binh sĩ đang lênh đênh trên tàu, trong khi phần còn lại của hải đoàn tiếp tục tiến hành tấn công lực lượng vây hãm của địch dưới quyền Eteonicus tại Mitylene. Dẫu khao khát thực thi quyết định này đến mấy, hướng gió và một trận bão dữ dội nổi lên đã ngăn cản không cho họ thực hiện. Thế là họ dựng một đài kỷ niệm chiến thắng và lui về doanh trại nghỉ ngơi qua đêm. Về phần Eteonicus, mọi chi tiết về cuộc giao chiến đã được chiếc tàu công suất tốc hành túc trực báo cáo trung thực. Thế nhưng ngay khi nhận được tin tức, ông ta lập tức phái chiếc tàu công suất ấy quay trở lại đúng con đường nó vừa đến, kèm theo chỉ thị ngầm cho những kẻ trên tàu rằng hãy nhanh chóng giương buồm đi khuất mà không được trao đổi lấy một lời với bất kỳ ai. Sau đó, họ phải bất ngờ quay trở lại đầu đội vòng nguyệt quế chiến thắng và hô vang rằng "Callicratidas đã giành chiến thắng vang dội trong một trận hải chiến, và toàn bộ hải đoàn Athens đã bị tiêu diệt sạch sành sanh." Họ thực hiện đúng như vậy, và Eteonicus, về phần mình, ngay khi chiếc tàu công suất giương buồm cập bến liền tiến hành dâng lễ hy sinh tạ ơn để ăn mừng tin vui. Đồng thời ông ta ra lệnh cho binh sĩ dùng bữa tối, còn các chủ thương thuyền phải lặng lẽ cất giấu hàng hóa của họ xuống khoang tàu buôn rồi giương buồm chớp nhoáng với sự trợ giúp của ngọn gió thuận chiều hướng thẳng về Chios. Các chiến thuyền chiến đấu cũng phải làm điều tương tự với tốc độ nhanh nhất có thể. Hoàn tất việc đó, ông châm lửa thiêu rụi doanh trại của mình và dẫn đạo bộ binh kéo về Methyma. Conon, nhận thấy kẻ thù đã chuồn mất tiêu và ngọn gió cũng trở nên dịu nhẹ tương đối (13), liền cho hạ thủy các con tàu của mình, để rồi tình cờ chạm trán với hải đoàn Athens lúc này đã xuất phát từ Arginusae. Ông tường thuật lại toàn bộ diễn biến các hành động của Eteonicus cho họ nghe. Hải đoàn cập cảng Mitylene, rồi từ Mitylene giương buồm băng qua Chios, để rồi chẳng làm thêm được chiến tích gì nữa mà quay trở về Samos.

(13) Hoặc dịch là, "đã chuyển sang một hướng quang đãng hơn."

[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: VII

Tất cả các vị tướng kể trên, ngoại trừ Conon, lập tức bị chính quyền quê nhà phế truất chức vụ. Thay thế cho Conon và những người khác, hai vị tướng mới được bầu chọn là Adeimantus và Philocles. Trong số những người dính líu đến chiến thắng vừa qua, có hai người chưa bao giờ quay trở lại Athens: đó là Protomachus và Aristogenes. Sáu vị tướng còn lại đều giương buồm về nước. Tên tuổi của họ là Pericles, Diomedon, Lysias, Aristocrates, Thrasylus và Erasinides. Vừa đặt chân đến nơi, Archidemus - thủ lĩnh phe dân chủ vào thời điểm đó, người nắm giữ quỹ tiền hai obols (1) - liền tống một khoản tiền phạt vào đầu Erasinides và cáo buộc ông trước Tòa án Dicastery (2) về tội chiếm đoạt tiền bạc thu được từ Hellespont thuộc về nhân dân. Ông ta bồi thêm một cáo buộc khác về hành vi sai trái trong thời gian đương chức tướng quân, và tòa án đã tuyên án giam tù ông.

(1) Đọc là {tes diobelais}, một phỏng đoán vô cùng chính xác thay cho bản thảo chép là {tes diokelias}, vốn vô nghĩa không giải thích nổi. Xem Grote, "Lịch sử Hy Lạp", tập VIII, tr. 244 chú thích (tái bản lần 2).

(2) Tức là một tòa án pháp lý hoặc cơ quan tài chính xét xử. Tại Athens, những công dân tự do tuyên thệ hiến pháp và được chọn vào danh sách bồi thẩm đoàn sẽ ngồi với tư cách là những "dicasts" ("bồi thẩm viên", hay đúng hơn là một hội đồng thẩm phán) để xét xử các vụ án ({dikai}). Bất kỳ hội đồng bồi thẩm viên cụ thể nào cũng được gọi là một "dicastery".

Những diễn biến pháp lý tại tòa án ấy được tiếp nối bởi bản tường trình của các vị tướng trước viện nguyên lão (3) liên quan đến chiến thắng vừa qua cùng mức độ tàn khốc của cơn bão. Timocrates sau đó đứng lên đề xuất rằng năm vị tướng còn lại nên bị bắt giam và bàn giao cho đại hội nhân dân (4). Lập tức, viện nguyên lão tống giam toàn bộ bọn họ vào ngục. Tiếp đó là phiên họp của đại hội nhân dân, nơi nhiều người khác, đặc biệt là Theramenes, chính thức đứng lên cáo buộc các vị tướng. Ông ta khăng khăng rằng họ phải chịu trách nhiệm giải thích lý do tại sao không chịu vớt vát những thủy thủ đoàn bị đắm tàu. Để chứng minh rằng chẳng hề có nỗ lực nào từ phía họ nhằm đùn đẩy trách nhiệm lên người khác, ông ta chỉ ra một bằng chứng xác thực không thể chối cãi, đó chính là bức thông điệp do chính các vị tướng gửi tới viện nguyên lão và nhân dân, trong đó họ quy chụp toàn bộ thảm họa là do cơn bão gây ra chứ chẳng vì lý do nào khác. Sau đó, từng vị tướng lần lượt đứng lên tự biện hộ, điều này bắt buộc phải giới hạn trong vài lời ngắn ngủi vì luật pháp không cho phép quyền phát biểu dài dòng trước đại hội. Lời giải thích của họ về các sự kiện là: để có thể rảnh tay tự mình giương buồm tiến đánh kẻ thù, họ đã ủy thác nhiệm vụ vớt vát các thủy thủ đoàn đắm tàu cho một số hạm trưởng chiến thuyền có năng lực - những kẻ từng là tướng quân trong quá khứ, cụ thể là Theramenes, Thrasybulus và những người có tầm vóc tương tự. Nếu có bất kỳ sự trách cứ nào đổ lên đầu ai đó liên quan đến nhiệm vụ đang bàn, thì những kẻ được giao phó mệnh lệnh chính là những cá nhân duy nhất họ có thể quy trách nhiệm. "Thế nhưng," họ tiếp lời, "chúng tôi sẽ không vì chính những con người này đã tố cáo chúng tôi mà bịa đặt ra những lời dối trá để quy tội cho Theramenes và Thrasybulus, trong khi sự thật rành rành của vấn đề là chỉ vì sức mạnh khủng khiếp của cơn bão đã ngăn cản việc chôn cất người chết và cứu vớt người sống." Để chứng minh cho luận điểm của mình, họ triệu tập các hoa tiêu cùng vô số nhân chứng khác từ số những người có mặt trong trận giao chiến. Nhờ những luận cứ ấy, họ suýt chút nữa đã thuyết phục được nhân dân về sự vô tội của mình. Quả thực, rất nhiều công dân tư gia đã đứng dậy ngỏ ý muốn đứng ra bảo lãnh cho các bị cáo, thế nhưng đại hội lại quyết định hoãn phán quyết lại cho đến một phiên họp khác. Lúc bấy giờ thời gian đã quá muộn để có thể đếm được số lượng cánh tay giơ lên biểu quyết. Một quyết định tiếp theo được đưa ra là trong thời gian đó viện nguyên lão sẽ chuẩn bị một văn bản trình bày trước đại hội kỳ tới về phương thức mà các bị cáo sẽ phải đối mặt với phiên tòa xét xử.

(3) Đây là Viện Nguyên lão hoặc Hội đồng Năm trăm. Một trong những nhiệm vụ cốt lõi của nó là chuẩn bị các dự thảo văn bản để thảo luận trong đại hội. Nó cũng nắm giữ một mức độ quyền lực tư pháp nhất định, xử lý các khiếu nại và áp đặt các khoản tiền phạt lên đến năm mươi drachmas. Nó họp hằng ngày, với một ban "prytany" gồm năm mươi thành viên luân phiên từ mười bộ tộc giữ chức vụ trong một tháng.

(4) Đây chính là Đại hội Nhân dân lớn (Ecclesia), bao gồm toàn bộ công dân Athens chân chính trên hai mươi tuổi.

Bấy giờ là thời điểm diễn ra lễ hội Aparturia (5) với những buổi tụ họp gia đình của các bậc phụ thân và họ hàng thân thích. Dựa vào dịp này, phe của Theramenes bèn thuê mướn vô số người mặc trang phục đen sì, cạo trọc đầu (6), để họ bước vào và trình diện trước đại hội nhân dân ngay giữa lúc lễ hội đang diễn ra, giả dạng làm người thân của những kẻ xấu số đã bỏ mạng; đồng thời chúng còn xúi giục Callixenus đứng lên cáo buộc các vị tướng trước viện nguyên lão. Bước tiếp theo là triệu tập đại hội, nơi viện nguyên lão đệ trình đề xuất vừa được thông qua bởi cơ quan của họ theo thỉnh nguyện của Callicexenus, với nội dung như sau: "Xét thấy cả hai bên trong vụ án này, cụ thể là phe nguyên đơn buộc tội các vị tướng ở một bên, và chính các bị cáo tự biện hộ ở bên kia, đều đã được lắng nghe tại phiên họp đại hội vừa qua; chúng tôi đề nghị nhân dân Athens lúc này hãy tiến hành bỏ phiếu một cách toàn diện theo từng bộ tộc; hãy đặt một đôi hòm phiếu phục vụ cho sự tiện lợi của mỗi bộ tộc riêng lẻ; và phát ngôn viên công cộng trước sự chứng kiến của từng bộ tộc hãy tuyên bố phương thức bỏ phiếu như sau: 'Kẻ nào thấy các vị tướng có tội vì đã không cứu vớt những anh hùng của trận hải chiến vừa qua hãy thả phiếu vào hòm số 1. Kẻ nào có quan điểm ngược lại hãy thả phiếu vào hòm số 2. Hơn thế nữa, trong trường hợp các vị tướng nói trên bị phán quyết là có tội, án phạt dành cho họ sẽ là tử hình. Giao nộp những kẻ phạm tội cho lực lượng mười một người. Tịch thu toàn bộ tài sản của chúng sung vào công quỹ nhà nước, ngoại trừ một phần mười thuộc về nữ thần.'"

(5) Một lễ hội quan trọng được tổ chức vào tháng Mười tại Athens và hầu như ở tất cả các thành phố thuộc xứ Ionia. Mục đích của nó là (1) sự công nhận về nguồn gốc chung xuất phát từ Ion - con trai của thần Apollo Patrous; và (2) việc duy trì các mối dây liên kết thị tộc. Xem Grote, "Lịch sử Hy Lạp", tập VIII, tr. 260 trở đi (tái bản lần 2); Jebb, "Theophr.", xviii. 5.

(6) Tức là biểu hiện của tang tóc.

Lúc bấy giờ, có một người bước lên đại hội tuyên bố rằng ông ta đã thoát chết đuối bằng cách bám víu vào một cái thùng đựng bột mì. Những con người khốn khổ bỏ mạng xung quanh đã ủy thác cho ông ta rằng nếu trân quý giữ được mạng sống, hãy tường thuật lại cho nhân dân Athens biết họ đã chiến đấu dũng cảm vì quê cha đất tổ ra sao, và các vị tướng đã bỏ rơi họ chìm nghỉm dưới làn nước như thế nào.

Chẳng mấy chốc, Euryptolemus - con trai của Peisianax - cùng những người khác đã tống đạt trát kiện cáo buộc Callicratidas, khăng khăng rằng đề xuất của hắn vi hiến, và quan điểm này đã nhận được sự tán thưởng từ một số thành viên trong đại hội. Thế nhưng đa số quần chúng lại gào thét lên rằng thật là quái đản nếu nhân dân lại bị cản trở bởi bất kỳ cá nhân lập dị nào trong việc thực thi những điều họ cho là đúng đắn. Và khi Lysicus - hiện thân cho tiếng nói của đám đông cuồng nộ ấy - chính thức đề xuất rằng nếu những kẻ này không chịu rút lại đơn kiện, chúng sẽ phải đối mặt với phán quyết bỏ phiếu chung cùng các vị tướng: một đề xuất nhận được sự hò reo ủng hộ đinh tai nhức óc từ đám bạo dân; thế là đám người phản đối buộc phải rút lại trát triệu tập của mình. Thêm vào đó, khi một số thành viên trong ban Prytanes (7) phản đối việc đưa một nghị quyết vi hiến ra biểu quyết, Callicratidas lại lồm cồm bò dậy cáo buộc họ với tội danh tương tự, và những tiếng gào thét lại vang lên. "Đúng vậy, hãy tóm cổ tất cả những kẻ dám từ chối đi," cho đến khi các thành viên Prytanes trong cơn hoảng loạn đành đồng lòng ngoại trừ một người chấp nhận cho phép tiến hành bỏ phiếu. Kẻ ngoan cố bất tuân duy nhất đó chính là Socrates - con trai của Sophroniscus, người kiên quyết khẳng định ông sẽ chẳng làm bất cứ điều gì trái ngược với luật pháp (8). Sau sự kiện đó, Euryptolemus đứng lên phát biểu biện hộ cho các vị tướng. Ông ta nói rằng:—

(7) Prytanes - thuật ngữ kỹ thuật dùng để chỉ các nghị viên thuộc bộ tộc chủ trì, đóng vai trò chủ tịch của đại hội. Người đứng đầu trong ngày được gọi là Epistates.

(8) Về vai trò của Socrates, xin xem thêm tác phẩm "Kỷ niệm về Socrates" của Xenophon, I. i. 18; IV. iv. 2.

"Hỡi người dân Athens, tôi đứng ở đây, một mặt để lên án Pericles - dẫu ông ấy là một mối quan hệ ruột thịt thân thiết của chính tôi, và Diomedon - người bạn tri kỷ của tôi, mặt khác để giãi bày một số cân nhắc thay cho họ, nhưng quan trọng nhất là để thúc giục các vị điều mà tôi cho là con đường đúng đắn nhất cho toàn thể đất nước cộng đồng. Tôi cho rằng họ có lỗi ở chỗ đã can ngăn các đồng nghiệp gửi thông điệp tới viện nguyên lão và đại hội này - thứ đáng lẽ ra phải thông báo cho các vị rõ các chỉ thị được trao cho Theramenes và Thrasybulus nhằm điều động bốn mươi bảy chiến thuyền chiến đấu ra khơi vớt vát các thủy thủ đoàn đắm tàu, cũng như sự tắc trách của hai sĩ quan này trong việc thực hiện chỉ thị đó. Và hệ quả là dẫu hành vi sai trái chỉ do một hoặc hai kẻ thực hiện, trách nhiệm lại phải gánh chịu chung bởi tất cả; và để đổi lấy những ân huệ trong quá khứ, giờ đây họ đứng trước nguy cơ hy sinh tính mạng dưới những âm mưu đen tối của chính những con kẻ này, cùng những người khác mà tôi có thể kể tên. Tôi nói là đứng trước nguy cơ mất mạng ư? Không, không phải thế, nếu các vị chịu cho phép tôi thuyết phục các vị làm những điều công bằng và chính nghĩa; nếu các vị chỉ chịu áp dụng một con đường giúp các vị khám phá chân lý tốt nhất và cứu rỗi chính mình khỏi sự hối hận muộn màng, khi nhận ra bản thân đã vi phạm không thể cứu vãn chống lại thần linh và chính bản thân các vị. Trong những điều tôi thúc giục chẳng có cái bẫy hay mưu mô nào để các vị hay bất kỳ ai khác có thể bị lừa phỉnh; đó là một con đường thẳng thắn sẽ giúp các vị khám phá và trừng phạt kẻ phạm tội bằng bất kỳ phương thức nào các vị thích, dù là tập thể hay cá nhân. Hãy để họ có được, nếu không nhiều hơn, thì ít nhất là một ngày trọn vẹn để tự biện hộ cho bản thân; và hãy đặt trọn niềm tin vào phán quyết công tâm không vụ lợi của chính các vị để dẫn lối đến kết luận đúng đắn.

"Các vị đều rõ, hỡi người dân Athens, sự nghiêm ngặt tột cùng trong sắc lệnh của Cannonus (9), quy định rằng kẻ nào, bất kể là ai, phạm tội phản quốc chống lại nhân dân Athens, sẽ bị xiềng xích và đối mặt với cáo buộc trước toàn dân. Nếu bị kết tội, hắn sẽ bị ném xuống hố sâu Barathron để kết liễu cuộc đời, và tài sản của kẻ đó sẽ bị tịch thu sung công quỹ nhà nước, ngoại trừ phần mười thuộc về nữ thần. Tôi kêu gọi các vị hãy đưa các vị tướng này ra xét xử phù hợp với sắc lệnh này. Vâng, và xin thần linh chứng giám - nếu các vị thích, hãy bắt đầu ngay với chính người họ hàng Pericles của tôi, bởi vì thật tồi tệ nếu tôi lại đánh giá trọng lượng của ông ta cao hơn cả đất nước. Hoặc, nếu các vị thích hơn, hãy xét xử họ bằng đạo luật khác, nhắm vào những kẻ trộm cắp đền đài và phản bội tổ quốc, quy định rằng: nếu một kẻ phản bội thành phố hoặc trộm cắp đền thiêng của thần linh, hắn sẽ bị đem ra xét xử trước tòa án pháp luật, và nếu bị kết tội, thi thể của hắn sẽ không được chôn cất trên đất Attica, và tài sản của hắn sẽ bị tịch thu sung công quỹ. Hãy tự lựa chọn một trong hai bộ luật này, hỡi người dân Athens, và hãy để các tù nhân được xét xử theo một trong hai cách đó. Hãy phân bổ ba phần của một ngày cho mỗi bên tương ứng, một phần để họ lắng nghe cáo buộc, phần thứ hai để họ tự biện hộ, và phần thứ ba để các vị tề tựu bỏ phiếu theo đúng thủ tục về vấn đề có tội hay vô tội. Qua phương thức này, những kẻ gian ác sẽ nhận được cái kết trọn vẹn xứng đáng cho hành vi đồi bại của chúng, và những ai vô tội sẽ bày tỏ lòng biết ơn đối với các vị, hỡi người dân Athens, vì đã khôi phục lại sự tự do thay cho cái chết oan uổng không đáng có (10).

(9) "Trong thủ tục tố tụng tư pháp của xứ Attic có một quy tắc gọi là bản án psephism của Kannonus (ban đầu được thông qua từ lúc nào không rõ theo đề xuất của một công dân mang tên đó như một sắc lệnh áp dụng cho một vụ việc cụ thể nào đó, nhưng rồi dần trở thành thực tiễn phổ biến và đạt được sự tôn kính quy phạm to lớn), nghiêm cấm ngặt ngèo bất kỳ phiên tòa tập thể hoặc bản án chung thẩm nào như vậy, đồng thời chỉ thị rằng một phán quyết tư pháp riêng biệt trong mọi trường hợp phải được tiến hành đối với hoặc chống lại từng bị cáo." Xem Grote, "Lịch sử Hy Lạp", tập VIII, tr. 266 (tái bản lần 2).

(10) Đọc là {adikos apolountai}.

"Về phần các vị, khi xét xử các bị cáo qua thủ tục pháp lý được công nhận, các vị sẽ chứng minh được rằng mình tuân thủ những mệnh lệnh của cảm xúc tôn nghiêm, và biết tôn trọng sự thiêng liêng của một lời thề, thay vì hùa tay với kẻ thù Lacedaemon của chúng ta để đánh thuê cho chúng. Bởi vì chẳng phải là đánh thuê cho chúng sao, nếu các vị bắt giữ những kẻ đã đánh bại chúng, những con người đã tước đoạt của chúng bảy mươi chiến thuyền, để rồi vào đúng thời khắc chiến thắng lại ném họ vào chỗ chết mà chẳng cần xét xử và đi ngược lại luật pháp? Các vị đang sợ hãi điều gì mà phải vội vã hấp tấp đến thế? Các vị tưởng rằng mình có thể bị tước đoạt quyền định đoạt sinh tử đối với bất kỳ ai các vị thích nếu hạ mình tiến hành một phiên tòa hợp pháp ư? Hay các vị nghĩ rằng mình sẽ được an toàn nếu rúc sau lớp vỏ bọc phi pháp, giống như sự phi pháp của Callicratidas - kẻ khi xúi giục viện nguyên lão đề xuất trước đại hội này cách đối phó các bị cáo bằng một lá phiếu duy nhất? Thế nhưng hãy suy ngẫm kỹ, các vị hoàn toàn có thể vô tình xử tử một người vô tội, để rồi sự hối hận sẽ giáng xuống đầu các vị quá muộn màng. Hãy nghĩ xem sự hối hận đau đớn và vô ích đến nhường nào khi ấy, đặc biệt hơn nếu sai lầm của các vị cướp đi sinh mệnh của một đồng loại. Thật là một trò hề công lý làm sao nếu trong trường hợp của một kẻ như Aristarchus (11) - kẻ đầu tiên mưu toan phá hoại nền dân chủ rồi sau đó phản bội Oenoe giao cho kẻ thù Thebans của chúng ta, các vị vẫn ban cho hắn một ngày để tự biện hộ, chiều chuộng nguyện vọng của hắn và nhượng lại cho hắn mọi quyền lợi hợp pháp khác; trong khi giờ đây các vị lại đang mưu toan tước đoạt những đặc quyền y hệt đối với chính các vị tướng của mình - những người bằng mọi cách đã tuân thủ quan điểm của các vị và đánh bại kẻ thù. Tôi khẩn khoản nài nỉ các vị, hỡi người dân Athens, đừng bao giờ hành xử như thế. Suy cho cùng, những bộ luật này vốn là của chính các vị, và vượt lên trên hết thảy, các vị đạt được sự vĩ đại ngày nay chính là nhờ chúng. Hãy gìn giữ chúng với tất cả sự ghen tị; xin các vị đừng làm bất cứ điều gì mà không có sự đồng thuận của chúng.

(11) Xem phần bên dưới, mục II. iii; đồng thời tham khảo Thucydides, quyển VIII, mục 90, 98.

"Thế nhưng giờ đây, hãy tạm dừng lại một lát và cùng tôi ngẫm nghĩ về những sự kiện thực tế từng làm dấy lên sự nghi ngờ về hành vi sai trái của các vị tướng quá cố. Trận hải chiến đã được chiến đấu và giành chiến thắng, các con tàu đã cập bờ an toàn, thì Diomedon hối thúc rằng toàn bộ hải đoàn nên giương buồm ra khơi theo đội hình hàng dọc để vớt vát các xác tàu và thủy thủ đang bập bềnh trên sóng nước. Erasinides lại ủng hộ phương án tất cả các chiến thuyền hãy tăng tốc hết cỡ để đối phó với lực lượng kẻ thù tại Mitylene. Và Thrasylus đại diện cho quan điểm rằng cả hai mục đích đều có thể đạt được trọn vẹn, bằng cách để lại một phân đội hải đoàn ở lại đó, còn phần còn lại giương buồm tiến đánh kẻ thù; và nếu nghị quyết này được chấp thuận, ông khuyên rằng mỗi người trong số tám vị tướng nên để lại ba chiến thuyền từ phân đội của riêng mình cùng với mười chiến thuyền của taxiarchs, mười chiến thuyền Samian và ba chiếc thuộc về các navarchs. Cộng dồn tất cả những con số này lại chúng ta có được con số bốn bảy, tức là bốn chiếc cho mỗi chiến thuyền bị mất, tổng cộng là mười hai chiếc. Trong số các taxiarchs bị bỏ lại phía sau, có hai người là Thrasybulus và Theramenes - những kẻ trong phiên họp đại hội vừa qua đã đứng lên đóng vai trò tố cáo các vị tướng. Cùng với phần hải đoàn còn lại, họ phải giương buồm tấn công hạm đội của kẻ thù. Mọi thứ, các vị phải thừa nhận, đã được lên kế hoạch vô cùng chu đáo và tuyệt vời. Do đó, việc bắt những kẻ có nhiệm vụ đánh giặc phải chịu trách nhiệm giải trình cho mọi sự cố trong các chiến dịch chống lại kẻ thù là hoàn toàn công bằng; trong khi những ai được giao trọng trách vớt vát người chết và người sống - nếu không hoàn thành chỉ thị của các vị tướng - mới là những kẻ phải chịu đưa ra xét xử để giải thích lý do thất bại. Quả thực tôi có thể khẳng định điều này thay cho cả hai bên. Chính cơn bão táp tàn khốc, bất chấp mọi kế hoạch đã được tính toán của các vị tướng, mới là thủ phạm ngăn cản mọi thứ được thực thi. Nhân chứng đã sẵn sàng để minh chứng cho sự thật này: những con người thoát chết ngoạn mục như một phép màu, và trong số đó có một trong chính những vị tướng này, kẻ ở trên một con tàu đang chìm và may mắn sống sót. Và con người này - kẻ cần được vớt chẳng kém gì bất kỳ ai vào thời điểm đó - nay lại bị khăng khăng đòi đem ra xét xử bằng chính một lá phiếu chung với những kẻ lơ đễnh không thi hành mệnh lệnh! Một lần nữa, tôi khẩn khoản nài nỉ các vị, hỡi người dân Athens, hãy đón nhận chiến thắng và vận may của mình, thay vì hành xử như những nạn nhân tuyệt vọng của nghịch cảnh và thất bại. Hãy nhận ra ngón đòn của định mệnh thần linh; đừng chuốc lấy sự dị nghị về sự tàn nhẫn vô cảm bằng cách quy kết tội phản quốc ở nơi chỉ có sự bất lực, và kết án tử hình những con người bị cơn bão ngăn cản không thể thực hiện chỉ thị. Trái lại! Các vị sẽ thỏa mãn nhu cầu của công lý tốt hơn nhiều khi đội những vòng nguyệt quế chiến thắng lên đầu những người anh hùng này thay vì tước đoạt mạng sống của họ dưới sự xúi giục của những kẻ ác tâm."

Kết thúc bài phát biểu, Euryptolemus đưa ra đề xuất sửa đổi rằng các tù nhân nên được xét xử từng người một cách độc lập, phù hợp với sắc lệnh của Cannonus, trái ngược với đề xuất của viện nguyên lão là xét xử tất cả bọn họ bằng một lá phiếu chung duy nhất.

Qua lần giơ tay biểu quyết, các nhân viên kiểm phiếu công bố đa số phiếu ủng hộ bản sửa đổi của Euryptolemus, thế nhưng theo đơn khiếu nại chính thức (12) từ Menecles phản đối quyết định này, cuộc giơ tay biểu quyết được tiến hành lại từ đầu, và lần này kết quả ngả về phía nghị quyết của viện nguyên lão. Về sau, quá trình bỏ phiếu bằng thẻ được tiến hành, và thông qua các lá phiếu ghi nhận, tám vị tướng đều bị kết án, và sáu người có mặt tại Athens bị đem đi thi hành án tử hình.

(12) Về vấn đề này, xem thêm Schomann, "Về đại hội Athens", tr. 161 trở đi; đồng thời tham khảo Grote, "Lịch sử Hy Lạp", tập VIII, tr. 276 chú thích (tái bản lần 2).

Chẳng bao lâu sau, sự hối hận muộn màng bủa vây người Athens, và họ thông qua một sắc lệnh cho phép truy tố công khai những kẻ từng lừa gạt nhân dân, đồng thời chỉ định các biện pháp bảo vệ an ninh thích hợp cho thân thể họ cho đến khi phiên tòa kết thúc. Callicratidas là một trong số những kẻ bị tống giam chờ xét xử. Ngoài Callicratidas ra, còn có bốn kẻ khác bị trát tòa truy tố tội trạng, và cả năm người đều bị đám bảo lãnh tống vào ngục tối. Thế nhưng tất cả sau đó đều trốn thoát thành công trước khi phiên tòa diễn ra, nhân vụ nổi loạn khiến Cleophon (13) bị hạ sát. Callicratidas cuối cùng cũng quay trở lại khi phe phái ở Piraeus trở về thành phố vào thời điểm ban bố lệnh đại ân xá (14), thế nhưng hắn chỉ về để chết vì đói khát trong sự ghê tởm bủa vây từ khắp mọi người.

(13) Cleophon, nhà mị dân nổi tiếng. Về nguyên nhân cái chết của ông ta, xin xem Grote, "Lịch sử Hy Lạp", tập VIII, tr. 166, 310 (tái bản lần 2); Giáo sư Jowett, "Các nhà hùng biện Attic", i. 266, ii. 288. Về tính cách của ông ta theo hình dung phổ biến của công chúng, so sánh với Aristophanes, "Những chú ếch", 677.

(14) Năm 403 trước Công nguyên.