Năm 395 trước Công nguyên. Vào cuối năm, Agesilaus tiến đến Phrygia — vùng Phrygia thuộc quyền Pharnabazus — và bắt đầu tàn phá, đốt phá khắp xứ sở này. Thành phố này nối tiếp thành phố khác lần lượt thất thủ, có nơi bị đánh chiếm bằng vũ lực, có nơi tự nguyện quy thuận. Khi Spithridates ngỏ lời đưa ông vào Paphlagonia, (1) nơi ông sẽ được diện kiến vị vua của xứ sở ấy để thương thảo và giành lấy sự liên minh của họ, Agesilaus đã vui vẻ nhận lời. Nung nấu hoài bão từ lâu là lôi kéo một trong những quốc gia chư hầu ly khai khỏi vị quân chủ Ba Tư, ông sốt sắng tiến bước.

(1) Xem Hartman ("An. Xen." tr. 339), tác giả đề xuất {Otun auto} thay cho {sun auto}.

Khi họ đến Paphlagonia, vua Otys (2) liền tới gặp, và một liên minh đã được thiết lập. (Thực ra, ông đã từng được vua Ba Tư triệu về Susa nhưng đã không lên đường.) Hơn thế nữa, theo lời thuyết phục của Spithridates, vị vua này đã để lại làm quà chia tay cho Agesilaus một ngàn kỵ binh và hai ngàn lính peltast. Mong muốn tìm cách đền đáp sự giúp đỡ đó của Spithridates, Agesilaus liền ngỏ lời: "Hãy nói cho ta hay," ông bảo Spithridates, "anh có muốn gả con gái mình cho vua Otys chăng?" "Ta mong mỏi điều ấy biết bao," Spithridates đáp, "còn hơn cả việc ngài ấy muốn cưới nó — một kẻ lưu vong rách rưới như ta, với một bậc quân vương thống trị lãnh thổ và binh lực rộng lớn." Lúc bấy giờ không còn chuyện hôn nhân nào được nhắc đến nữa; nhưng khi Otys chuẩn bị lên đường và đến từ biệt, Agesilaus đã sai người khéo léo để Spithridates lánh mặt đi, rồi trước mặt Viện Ba mươi vị mới khơi mở vấn đề: (3) "Này Otys, ngài có biết Spithridates thuộc dòng dõi nào chăng?" "Thuộc một trong những dòng dõi quý phái nhất ở Ba Tư," vị vua nọ đáp. Agesilaus: "Ngài có nhận ra con trai hắn tuấn tú nhường nào không?" Otys: "Đương nhiên rồi; tối qua ta còn dùng bữa cùng cậu ta cơ mà." Agesilaus: "Và người ta bảo con gái hắn còn xinh đẹp hơn thế." Otys: "Điều đó hoàn toàn có thể; nàng vốn dĩ rất kiều diễm." Agesilaus: "Phần ta, vì ngài đã tỏ ra là một người bạn tốt của chúng ta, ta muốn khuyên ngài hãy cưới thiếu nữ ấy làm vợ. Không những nàng rất xinh đẹp — mà một người chồng còn mong gì hơn nữa chứ? — mà cha nàng lại xuất thân danh giá, lại nắm trong tay một lực lượng đủ sức trả thù Pharnabazus vì bất kỳ ngọn cỏ cọng rác nào. Như ngài thấy đấy, ông ta đã khiến vị tổng đốc phải bôn ba trốn chạy trên chính lãnh thổ rộng lớn của mình. Ta không cần phải nói với ngài," ông nói thêm, "rằng một kẻ đủ sức trừng phạt kẻ thù cũng dư sức mang lại ơn huệ cho bạn bè; và hãy tin điều này: qua mối liên minh ấy, ngài không chỉ thu về tình thân với riêng Spithridates, mà còn với cả ta cùng người Lacedaemon, và với phần còn lại của Hellas nữa, bởi chúng ta là những kẻ lãnh đạo Hellas. Và đó sẽ là một đám cưới vĩ đại làm sao! Đã bao giờ có một hôn lễ nào được cử hành với quy mô hoành tráng đến thế chưa? Đã bao giờ cô dâu được rước về dinh bởi một đoàn kỵ binh, lính trang bị nhẹ và bộ binh nặng hộ tống như đoàn người sẽ đưa vợ ngài về cung điện chưa?" Otys hỏi: "Spithridates có đồng lòng với ngài trong lời đề nghị này không?" Và Agesilaus đáp: "Thật lòng mà nói, hắn không hề bảo ta thay mặt ngỏ lời. Còn về phần ta trong chuyện này, dẫu quả thật việc trả đũa kẻ thù mang lại niềm vui hiếm có, ta vẫn thích đi tìm những điềm may mắn cho bạn bè mình hơn bất cứ lúc nào." Otys: "Sao ngài không hỏi xem dự định ấy có vừa ý Spithridates hay không?" Khi ấy, quay sang Herippidas và những thành viên còn lại của Viện Ba mươi, Agesilaus bảo họ hãy tìm gặp Spithridates; "và hãy truyền đạt cho anh ta những lời khuyên nhủ thật êm tai," ông nói thêm, "sao cho anh ta phải mong muốn điều chúng ta muốn." Viện Ba mươi đứng lên lui ra để thực hiện nhiệm vụ. Nhưng họ có vẻ chần chừ quá lâu, khiến Agesilaus phải cất tiếng hỏi: "Thế nào hỡi vua Otys — hay chúng ta tự gọi hắn đến đây nhỉ? Riêng ngài, ta tin chắc ngài sẽ có tài thuyết phục hắn hơn cả tập thể Viện Ba mươi gộp lại." Ngay lập tức, Agesilaus cho gọi Spithridates cùng những người khác vào. Khi họ bước lên phía trước, Herippidas nhanh nhẩu cất lời: "Tôi xin miễn kể chi tiết cho ngài nghe, thưa Agesilaus. Nói ngắn gọn lại thì Spithridates bảo rằng: 'Ông ấy sẵn lòng làm bất cứ điều gì làm vừa lòng ngài'." Khi ấy, Agesilaus lần lượt quay sang nhìn hai người: "Điều làm ta vừa lòng," ông nói, "chính là việc hai người sắp sửa nên duyên — chàng cưới được vợ, nàng gả được chồng — một cách tốt đẹp đến thế. (4) Nhưng," ông nói thêm, "ta không rõ chúng ta có thể đưa cô dâu về nhà bằng đường bộ cho đến tận mùa xuân hay không." "Không, không thể đi bằng đường bộ được," chú rể đáp, "nhưng nếu muốn, ngài có thể đưa nàng về ngay bằng đường biển." Ngay sau đó, họ trao nhau lời thề để minh định hiệp ước; và cứ thế, họ vui vẻ tiễn Otys lên đường trở về.

(2) Xem "Ages." iii. 4, nơi ông được gọi là Cotys.

(3) Nghĩa là "những cố vấn người Sparta."

(4) Hoặc, "và chúc cho hôn lễ được phù hộ!"

Không bỏ lỡ việc nhận ra sự nôn nóng của nhà vua, Agesilaus lập tức trang bị một chiến thuyền và ra lệnh cho Callias, một người Lacedaemon, hộ tống thiếu nữ về tổ ấm mới; sau đó, chính ông bắt đầu cuộc hành quân tiến về Dascylium. Nơi đây đặt cung điện của Pharnabazus. Nó nằm giữa vùng đất trù phú với nguồn lương thực dồi dào. Nơi đây cũng có những bãi săn tuyệt đẹp, mang lại cho thợ săn sự lựa chọn giữa các khu rừng rào kín (5) và những vùng đồng bằng lẫn đồi núi bao la; và chảy quanh co khắp nơi là con sông dập dìu đủ loại cá; cùng vô số loài chim trời dành cho những tay sành sỏi nghệ thuật săn bắn bằng chim ưng.

(5) Nguyên văn "những thiên đường (paradises)". Xem "Anab." I. ii. 7; "Cyrop." I. iv. 11.

Tại những doanh trại này, vị vua Sparta đã trải qua mùa đông để thu gom lương thực cho quân đội, hoặc từ chính tại chỗ hoặc thông qua một hệ thống đi cướp bốc lương thảo. Trong một lần như thế, khi đám binh lính do được an toàn lâu ngày nên đâm ra lơ đễnh và khinh thường kẻ thù, đã tản mạn khắp vùng đồng bằng để thu dọn quân lương, thì Pharnabazus bất ngờ tập kích họ với hai chiếc xe chiến gắn lưỡi hái và khoảng bốn trăm kỵ binh. Nhìn thấy đối phương đang tiến đến, người Hellas liền tụ tập lại, quân số có lẽ được khoảng bảy trăm người. Tướng Ba Tư không chút do dự, đặt các xe chiến lên hàng đầu, được chính ông ta và lực lượng kỵ binh yểm trợ, rồi hạ lệnh xung phong. Những chiếc xe chiến gắn lưỡi hái lao thẳng vào, làm tan vỡ đội hình khít khao ấy, và chẳng mấy chốc kỵ binh đã quật ngã khoảng một trăm người xuống bụi đất, trong khi số còn lại hoảng hốt tháo chạy dưới sự che chở của Agesilaus cùng lực lượng bộ binh nặng của ông, may mắn thay đang ở gần đó.

Đúng ba hoặc bốn ngày sau sự kiện đó, Spithridates phát hiện ra một tin quan trọng: Pharnabazus đang đóng quân tại Caue, một ngôi làng lớn cách đó không quá mười tám dặm. (6) Tin tức này được cấp báo cho Herippidas không một chút chậm trễ. Viên tướng này, vốn đang khao khát lập nên một chiến công lừng lẫy, bèn nài nỉ Agesilaus cấp cho hai ngàn bộ binh nặng, một số lượng tương đương lính peltast, cùng một ít kỵ binh — bao gồm kỵ binh của Spithridates, người Paphlagonia, và bất cứ kỵ binh Hellas nào mà ông ta có thể thuyết phục đi theo mình. Sau khi nhận được lời hứa từ Agesilaus, ông ta tiến hành xem điềm quẻ. Đến tận chiều muộn, ông ta mới thu được những điềm lành và ngừng việc tế lễ. Ngay sau đó, ông ra lệnh cho binh sĩ ăn bữa tối, rồi tập trung trước doanh trại. Nhưng khi màn đêm buông xuống, chưa tới một nửa số quân xuất hiện. Từ bỏ kế hoạch lúc này đồng nghĩa với việc rước lấy sự chế nhạo từ những người còn lại trong Viện Ba mươi. Thế là ông lên đường với lực lượng sẵn có trong tay, và vào khoảng rạng đông, bất ngờ đánh ập vào doanh trại của Pharnabazus, tước mạng sống của rất nhiều lính canh tiền tiêu người Mysia. Bản thân đám quân đồn trú tháo chạy tứ tán theo nhiều ngả, nhưng doanh trại đã bị thất thủ, cùng với đó là vô số chén vàng cùng những vật dụng khác xứng tầm với một kẻ như Pharnabazus, chưa kể đến lượng lớn hành lý và súc vật thồ. Chính nỗi sợ bị vây hãm và bao vây nếu cứ dừng chân quá lâu ở một chỗ nào đó đã khiến Pharnabazus phải bôn ba trốn chạy theo kiểu du mục từ nơi này sang nơi khác khắp xứ sở, đồng thời xóa sạch dấu vết các doanh trại của mình. Khi người Paphlagonia và Spithridates mang những tài sản cướp được trở về, họ bị Herippidas cùng các viên sĩ quan chỉ huy và đại đội trưởng chặn lại, tước đoạt (7) toàn bộ chiến lợi phẩm; mục đích của việc này là để thu thập một danh sách chiến lợi phẩm khổng lồ nhất có thể nhằm bàn giao cho các sĩ quan giám sát việc bán chiến lợi phẩm. (8) Cách đối xử này khiến người châu Á cảm thấy không thể dung thứ. Họ cho rằng bản thân vừa bị tổn hại vừa bị sỉ nhục, bèn thu dọn hành lý trong đêm và kéo nhau tháo chạy về hướng Sardis để gia nhập lực lượng với Ariaeus mà không chút hoài nghi, bởi họ thấy rằng viên tướng ấy cũng đã phản loạn và gây chiến với nhà vua. Đối với chính Agesilaus, không có đòn giáng nào đau đớn hơn trong suốt chiến dịch bằng sự đào ngũ của Spithridates, Megabates và những người Paphlagonia.

(6) Nguyên văn "một trăm sáu mươi stadia".

(7) Hoặc, "các đại đội trưởng được bố trí để chặn bắt họ, những người đã tước đoạt..." Xem "Anab." IV. i. 14.

(8) Xem "Pol. Lac." xiii. 11, nói về các sĩ quan này.

Lại nói có một người gốc Cyzicus tên là Apollophanes; ông vốn là bạn cũ của Pharnabazus, và đến lúc này cũng trở thành bạn của Agesilaus. (9) Người này thưa với Agesilaus rằng ông nghĩ mình có thể đứng ra sắp xếp một cuộc gặp gỡ giữa nhà vua và Pharnabazus, nhằm mục đích giảng hòa; và sau khi dò hỏi ý tứ, ông đã bảo đảm các cam kết thiện chí giữa hai người bạn của mình, rồi cùng Pharnabazus đến điểm hẹn, nơi Agesilaus cùng Viện Ba mươi đang vây quanh chờ đợi họ, trong tư thế ngả mình trên thảm cỏ xanh. Pharnabazus chẳng mấy chốc xuất hiện trong bộ y phục xa hoa nhất; nhưng ngay khi các tuỳ tùng của ông chuẩn bị trải những tấm thảm mà người Ba Tư thường dùng để ngồi một cách tao nhã xuống chân ông, ông bỗng cảm thấy hổ thẹn vì sự xa hoa của chính mình trước sự giản dị của Agesilaus, thế là ông cũng không khách sáo nữa mà ngồi bệt xuống đất trống. Trước tiên, cả hai chào hỏi nhau, rồi Pharnabazus giơ tay phải ra và Agesilaus giơ tay đón lấy, cuộc trò chuyện bắt đầu. Pharnabazus, với tư cách là người lớn tuổi hơn, lên tiếng trước. "Agesilaus," ông nói, "và tất cả các ngài người Lacedaemon đang có mặt ở đây, khi các ngài giao chiến với người Athen, ta chính là bạn và đồng minh của các ngài; chính ta là kẻ đã cung cấp tài lực giúp hải thuyền của các ngài hùng mạnh trên biển; trên cạn, ta đã kề vai sát cánh cưỡi ngựa chiến đấu bên cạnh các ngài, và truy đuổi kẻ thù của các ngài tận ra biển. (10) Còn về sự xảo trá kiểu Tissaphernes, ta thách thức các ngài buộc tội ta đã chơi xấu bằng lời nói hay hành động. Ta vẫn luôn là con người như thế; và để đổi lại, ngày nay các ngài đối xử với ta ra sao? — đến mức ta thậm chí không thể dùng bữa tối trên chính quê hương mình trừ khi, giống như loài dã thú, ta đi nhặt nhạnh những mảnh vụn mà các ngài vô tình bỏ lại. Những cung điện lộng lẫy mà cha ta để lại làm gia bảo, những khu rừng (11) đầy cây cối và thú rừng mà lòng ta từng tha thiết yêu chuộng, nay nằm trước mắt ta trong cảnh tan hoang, cháy thành tro bụi. Có lẽ ta không thấu hiểu những nguyên lý sơ khai của công lý và sự thánh thiện; vậy xin các ngài hãy giải thích cho ta nghe điều này giống với hành xử của những kẻ biết cách đền đáp một nghĩa cử ơn nghĩa đơn thuần như thế nào." Ông dứt lời, và Viện Ba mươi cảm thấy hổ thẹn trước mặt ông nên đành giữ im lặng. (12)

(9) "Ages." v. 4; Plut. "Ages." xi. (Clough, iv. tr. 14).

(10) Xem "Hell." I. i. 6.

(11) Nguyên văn "những thiên đường (paradises)".

(12) Theopompus người Chios, nhà sử học (sinh năm 378 TCN, hoạt động năm 333 TCN), "trong quyển thứ mười một (của tác phẩm {Suntazis Ellenikon}) đã mượn bản tường thuật sống động của Xenophon về cuộc gặp gỡ giữa Agesilaus và Pharnabazus (Apollonius apud Euseb. B, 'Praep. Evang.' tr. 465)." Xem "Hist. Lit. of Anc. Gr.," Muller và Donaldson, tập ii, tr. 380.

Cuối cùng, sau một khoảng lặng, Agesilaus lên tiếng. "Ta nghĩ ngài thừa nhận điều này," ông nói, "thưa Pharnabazus, rằng trong các quốc gia Hellas, người dân của một cộng đồng vẫn thiết lập mối quan hệ bằng hữu và hiếu khách với nhau; (13) nhưng nếu các quốc gia đó xảy ra chiến tranh, thì mỗi người sẽ đứng về phía quê hương mình, bạn bè sẽ thấy mình đối đầu với bạn bè trên chiến trường, và nếu vận rủi đưa đẩy, người này thậm chí có thể giáng đòn chí mạng vào kẻ kia. Cũng vậy, ngày nay chúng ta đang giao chiến với bậc quân chủ tối cao của ngài, nên buộc phải coi mọi thứ thuộc về hắn là kẻ thù của chúng ta; điều đó không có nghĩa là chúng ta không lấy làm vinh hạnh được làm bạn với cá nhân ngài. Quả thực, nếu đây chỉ là một sự đổi chác dịch vụ — nếu ngài được yêu cầu từ bỏ bậc quân vượng của mình và xem chúng ta là chủ nhân thay thế cho hắn, ta sẽ không thể khuyên ngài làm thế; nhưng thực tế là, bằng cách gia nhập với chúng ta, ngày nay ngài hoàn toàn có quyền không phải cúi đầu trước bất kỳ ai, không phải gọi ai là chủ, được thu hoạch hoa lợi trên chính điền trang của mình trong sự tự do — sự tự do mà theo quan điểm của ta là quý giá hơn mọi thứ vàng châu báu. Không phải chúng ta xúi giục ngài trở thành một kẻ ăn mày vì lòng tự do, mà là dùng tình bạn của chúng ta để gia tăng quyền lực, không phải cho nhà vua, mà cho chính ngài, bằng cách khuất phục những kẻ hôm nay là đồng nô lệ với ngài, và ngày mai sẽ là những thần dân tự nguyện. Nào, thế thì, khi sự tự do đã được trao và tài lộc đã được thêm vào — ngài còn mong mỏi gì hơn để chén rượu hạnh phúc tràn đầy?" Pharnabazus đáp: "Ta có nên nói thẳng cho ngài biết ta sẽ làm gì không?" "Đó mới là cử chỉ nhã nhặn và lịch thiệp từ phía ngài," ông đáp. "Vậy tình cảnh của ta thế này đây," Pharnabazus nói. "Nếu nhà vua phái một vị tướng khác sang, và nếu hắn muốn đặt ta dưới quyền chỉ huy của kẻ mới đó, bản thân ta sẵn sàng chấp nhận tình bạn và liên minh của các ngài; nhưng nếu hắn trao cho ta quyền thống soái tối cao — chà, khi ấy ta nói thẳng cho các ngài hay, có một điều gì đó trong chính danh từ lòng kiêu hãnh đang thì thầm với ta rằng ta sẽ chiến đấu chống lại các ngài bằng tất cả khả năng của mình." (14) Nghe những lời đó, Agesilaus liền chộp lấy bàn tay vị tổng đốc, thốt lên: "Ồ, con người ưu tú nhất, mong sao ngày ấy đến mang đến cho chúng ta một người bạn như thế! Hãy cứ yên tâm về một điều này. Ngay khoảnh khắc này, ta sẽ rời khỏi lãnh thổ của ngài nhanh nhất có thể, và trong tương lai — dẫu có xảy ra chiến tranh đi nữa — chừng nào chúng ta còn tìm thấy kẻ thù ở những nơi khác, tay chúng ta sẽ không bao giờ động đến ngài và những gì thuộc về ngài."

(13) Hoặc thêm, "chúng ta gọi họ là những vị khách quý."

(14) Hoặc, "lòng ái mộ danh dự dường như là một sức mạnh vô cùng tinh vi mà." Grote, "H. G." tập ix, tr. 386; so sánh với Herod. chương iii, 57 về chữ "lòng tham danh vọng", {philotimia}.

Và với những lời đó, ông giải tán cuộc gặp gỡ. Pharnabazus leo lên ngựa phóng đi, nhưng người con trai sinh bởi Parapita của ông, vẫn đang ở độ tuổi thanh xuân phơi phới, lại chần chừ ở lại; cậu chạy đến bên Agesilaus và thốt lên: "Xem này, cháu chọn ngài làm bạn của cháu." "Và ta chấp nhận ngươi," vị nhà vua đáp. "Vậy xin ngài hãy ghi nhớ điều đó," thiếu niên đáp lời, rồi vừa nói vừa trao chiếc lao xinh đẹp cầm trên tay cho Agesilaus. Agesilaus đón nhận nó, đồng thời cởi chiếc vòng trang sức lộng lẫy (15) mà viên thư ký Idaeus đang đeo quanh cổ con chiến mã của mình để tặng lại cho chàng trai; ngay lúc đó, cậu bé liền nhảy phóc lên lưng ngựa phi nước đại đuổi theo cha mình. (16) Về sau, trong lúc Pharnabazus vắng nhà đi vắng, chính thiếu niên này, đứa con của Parapita, đã bị anh trai tước đoạt quyền cai trị và đày ải. Khi ấy, Agesilaus đã dành cho cậu rất nhiều sự quan tâm, và vì cậu có tình cảm sâu sắc với con trai của Eualces, một người Athen, Agesilaus đã làm mọi cách để người bạn của cậu, người có chiều cao vượt trội nhất trong số các thiếu niên, được tham gia cuộc đua cự ly hai trăm thước tại Olympia.

(15) {phalara}, những chiếc khuy bằng vàng, bạc hoặc kim loại khác, được đúc hoặc chạm nổi, với các họa tiết phù hợp, được dùng làm đồ trang trí cho ngựa, gắn vào phần đầu cương, vòng cổ họng hoặc dây cương ngực. — Xem từ điển "Companion to Lat. Dict. and Greek Lex." của Rich, mục s.v.

(16) Xem Grote, tập ix, tr. 387; Plut. "Ages." xiv. (Clough, tập iv, tr. 15); "Ages." iii. 5. Sự việc này được lý tưởng hóa trong tác phẩm "Cyrop." I. iv. 26 và các đoạn tiếp theo. Xem "Lyra Heroica": CXXV. A Ballad of East and West — sự kiện về "chiếc dây cương nạm ngọc turquoise."

Năm 394 trước Công nguyên. Nhưng trở lại với thời điểm hiện tại. Agesilaus đã giữ đúng lời hứa, và lập tức rút quân khỏi lãnh thổ của Pharnabazus. Mùa xuân đang đến gần. Đặt chân đến đồng bằng Thebe, (17) ông hạ trại ở vùng lân cận ngôi đền thờ nữ thần Artemis ở Astyra, (18) và tại đó ông bận rộn thu nạp binh lính từ mọi ngả, bổ sung vào số quân sẵn có để tạo thành một đạo quân hoàn chỉnh. Những công tác chuẩn bị này được đẩy mạnh nhằm thâm nhập sâu nhất có thể vào nội địa. Ông tin chắc rằng bất kỳ bộ tộc hay quốc gia nào nằm ở phía sau lưng ông đều có thể được xem là đã ly khai khỏi nhà vua.

(17) "Anab." VII. viii. 7.

(18) Xem Strab. xiii. 606, 613. Cách Thebe bảy mươi stadia.

[TIÊU ĐỀ]: II

Đó là những mối quan tâm và dự định của Agesilaus. Trong khi đó, người Lacedaemon ở quê nhà hoàn toàn ý thức được việc tiền tài đã được rót vào Hellas, và các cường quốc lớn đang liên kết với nhau để tuyên chiến với họ. Thật khó lòng tránh khỏi kết luận rằng chính Sparta đang lâm nguy thực sự, và một cuộc chiến tranh là điều không thể tránh khỏi. Do đó, trong lúc tự mình bận rộn với công tác chuẩn bị, họ không chần chừ phái ngay Epicydidas đến triệu hồi Agesilaus. Khi đến nơi, viên sĩ quan ấy giải thích tình hình thời cuộc, và kết luận bằng một trát lệnh dắt buộc từ nhà nước gọi ông trở về cứu giúp tổ hương mà không chậm trễ. Tin tức này không khỏi giáng một đòn nặng nề xuống Agesilaus, khi ông ngẫm nghĩ về những hy vọng tiêu tan và những vinh quang vừa tuột khỏi tầm tay. Dù vậy, ông vẫn triệu tập các đồng minh và thông báo cho họ nội dung bức thư từ quê nhà. "Giúp đỡ quê hương là nghĩa vụ thiêng liêng bắt buộc," ông nói thêm. "Tuy nhiên, nếu mọi chuyện ở phía bên kia diễn ra tốt đẹp, xin các đồng minh và bạn hữu hãy tin rằng, ta sẽ không quên các ngươi, và ta sẽ sớm quay trở lại để thực hiện mong muốn của các ngươi." Nghe thông báo ấy, nhiều người đã rơi lệ, và tất cả đồng lòng thông qua nghị quyết sẽ giúp đỡ Agesilaus giúp đỡ Lacedaemon; nếu mọi việc ở đó suôn sẻ, họ cam kết sẽ suy tôn ông làm thủ lĩnh và quay lại châu Á một lần nữa; và thế là họ bắt đầu chuẩn bị lên đường theo chân ông.

Về phần mình, Agesilaus quyết định để lại Euxenus làm tổng đốc ở châu Á, cùng với một lực lượng đồn trú không dưới bốn ngàn quân, điều này sẽ giúp ông bảo vệ các quốc gia tại châu Á. Nhưng đối với bản thân, vì một mặt ông nhận thấy phần lớn binh lính thà ở lại phía sau còn hơn là tham gia chiến dịch chống lại những người đồng hương Hellas, mặt khác ông lại muốn mang theo một đạo quân lớn và ưu tú nhất có thể, ông bèn đưa ra các phần thưởng: trước hết cho quốc gia hoặc thành phố nào duy trì được đạo quân tốt nhất, và thứ hai cho vị đại úy lính đánh thuê nào gia nhập chiến dịch với tiểu đoàn bộ binh nặng, cung thủ và lính trang bị nhẹ được trang bị tốt nhất. Dựa trên nguyên tắc đó, ông thông báo với các sĩ quan kỵ binh rằng vị chỉ huy nào xuất sắc trình làng một trung đoàn trang bị vũ khí và cưỡi ngựa đẹp nhất sẽ nhận được phần thưởng chiến thắng từ chính tay ông. "Phán quyết cuối cùng," ông tuyên bố, "sẽ chưa được đưa ra cho đến khi chúng ta vượt từ châu Á sang châu Âu và đến được Chersonese; và điều này nhằm khắc sâu vào tâm trí họ rằng các giải thưởng không phải để trưng bày mà dành cho những chiến binh thực thụ." (1) Phần thưởng chủ yếu gồm vũ khí và trang bị bộ binh hoặc kỵ binh được chế tác tinh xảo, bên cạnh những vòng nguyệt quế bằng vàng. Toàn bộ, hữu ích lẫn trang trí, hẳn đã tiêu tốn gần ngàn bảng Anh, (2) nhưng kết quả của khoản chi phí này chắc chắn là những vũ khí có giá trị lớn đã được sắm sửa cho chiến dịch. (3) Khi eo biển Hellespont vừa được vượt qua, các giám khảo đã được chỉ định. Phía Lacedaemon có Menascus, Herippidas và Orsippus đại diện, còn phía đồng minh có mỗi thành viên từ mỗi quốc gia. Ngay khi việc phân định hoàn tất, đoàn quân bắt đầu hành quân với Agesilaus đi đầu, đi theo chính con đường mà Đại vương từng dùng khi xâm lược Hellas.

(1) Hoặc, "rằng sự hoàn hảo về trang bị được coi là sự chuẩn bị trước cho chiến dịch thực tế tại chiến trường." Cobet đề xuất thay {eukrinein} thành {dieukrinein}; so sánh với "Oecon." viii. 6.

(2) Nguyên văn "ít nhất bốn talent" = 975 bảng Anh.

(3) Hoặc, "hơn thế nữa, vũ khí và vật chất để trang bị cho chiến dịch chắc chắn vô cùng tốn kém."

Trong khi đó, các ephor đã ban hành lệnh động viên toàn quân, và vì Agesipolis vẫn còn là một thiếu niên, nhà nước bèn yêu cầu Aristodemus — thuộc hoàng tộc và là người giám hộ của vị vua trẻ — đứng đầu cuộc viễn chinh; và giờ đây, khi người Lacedaemon đã sẵn sàng ra trận và lực lượng của đối phương đã tập hợp đầy đủ, hai bên liền hội kiến (4) để bàn bạc phương thức giao chiến có lợi nhất.

(4) Tại Corinth. Xem phần trên, III. iv. 11; phần dưới, V. iv. 61, nơi chiến thắng của Nixos được mô tả nhưng không định rõ địa điểm.

Timolaus người Corinth phát biểu: "Hỡi những người lính của các lực lượng đồng minh," ông nói, "sự lớn mạnh của Lacedaemon đối với ta giống hệt như một con sông lớn — tại nguồn thì nhỏ bé và dễ vượt qua, nhưng khi chảy càng ngày càng xa, các con sông khác đổ dòng vào lòng nó, và dòng chảy của nó trở nên vô cùng đáng sợ. Người Lacedaemon cũng vậy. Hãy bắt gặp họ tại điểm xuất phát và họ chỉ là một cộng đồng đơn độc, nhưng khi họ tiến bước và sáp nhập thành phố này đến thành phố khác, họ ngày càng trở nên đông đúc và không thể cản phá. Ta nhận thấy khi người ta muốn bắt tổ ong bắp cày — nếu họ cố bắt những sinh vật ấy khi chúng đang bay lượn, họ có nguy cơ bị một nửa tổ ong tấn công; trong khi đó, nếu họ châm lửa vào chúng trước khi chúng rời khỏi tổ, họ sẽ chế ngự được chúng mà bản thân không hề tổn hại. Dựa trên nguyên tắc này, ta nghĩ tốt nhất là hãy đem trận chiến vào thẳng trong tổ ong, hoặc nếu không thể, thì hãy tiến càng sát Lacedaemon càng tốt." (5)

(5) Hoặc, "nếu không thực sự tại Lacedaemon, thì ít nhất cũng gần tổ ong bắp cày nhất có thể."

Lập luận của diễn giả được đánh giá là xác đáng, và một nghị quyết theo tinh thần đó đã được thông qua; nhưng trước khi nó có thể được thực thi, có rất nhiều sắp xếp phải tiến hành. Vấn đề đặt ra là ai nắm quyền chỉ huy. Hơn nữa, độ sâu bao nhiêu là phù hợp cho đội hình của các quân đoàn khác nhau? bởi vì nếu bất kỳ quốc gia nào đặt độ sâu cho chiến tuyến của họ quá lớn, họ sẽ tạo cơ hội cho kẻ thù bọc sườn mình. Trong lúc họ đang tranh luận những điểm này, người Lacedaemon đã hợp nhất lực lượng của Tegea và Mantinea, sẵn sàng tràn vào vùng ven biển. (6) Và khi hai đại quân cùng tiến bước gần như đồng thời, người Corinth cùng những người khác đã đến Nemea, (7) còn người Lacedaemon cùng đồng minh chiếm đóng Sicyon. Người Lacedaemon tiến vào qua đường Epieiceia, và thoạt đầu bị lính trang bị nhẹ của đối phương đánh cho tơi bời khi họ phóng đá và tên từ vị trí đắc lợi bên sườn phải; nhưng khi tiến xuống Vịnh Corinth, họ vững vàng tiến thẳng qua vùng đồng bằng, đốn cây cối và tàn phá vùng đất tươi đẹp. Phía đối thủ của họ, sau một nhịp tiến quân nhất định, (8) đã dừng lại và hạ trại, lấy khe núi làm chướng ngại vật phía trước; thế nhưng người Lacedaemon vẫn tiếp tục tiến lên, và chỉ khi họ cách vị trí thù địch mười furlong, (9) họ mới làm theo và hạ trại, rồi sau đó giữ im lặng.

(6) Nghĩa là "những bờ biển của Vịnh Corinth." Hoặc, "trên bờ biển hoặc con đường ven biển hoặc vùng đất ven biển Achaia" (khác với {ten aigialon}(?) Bờ biển Vịnh Corinth, tên gọi cũ của phần này thuộc Achaia).

(7) Hoặc, "vùng Nemea."

(8) {epelthontes}, nhưng xem Grote ("H. G." tập ix, tr. 425 chú thích), người thích dùng {apelthontes} = rút lui và hạ trại.

(9) Nguyên văn "mười stadia". Về các con số dưới đây, xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 422, chú thích 1.

Và tại đây, tôi xin phép trình bày quân số của đôi bên. Các đợt tuyển quân bộ binh nặng của Lacedaemon lên tới sáu ngàn người. Về phía người Eleia, Triphylia, Acroreia và Lasionia, có gần ba ngàn người, cùng mười lăm trăm người Sicyon, trong khi Epidaurus, Troezen, Hermione và Halieis (10) đóng góp ít nhất ba ngàn người nữa. Thêm vào lực lượng bộ binh nặng này là sáu ngàn kỵ binh Lacedaemon, một đội cung thủ Crete khoảng ba trăm người, bên cạnh một lực lượng lính ném đá ít nhất bốn ngàn người toàn bộ, gồm người Margania, Letrini và Amphidolia. Người Phlius không có đại diện. Lý do của họ là đang giữ "thời gian hưu chiến linh thiêng". Đó là tổng lực lượng phía Lacedaemon. Tập trung bên phía kẻ thù có sáu ngàn bộ binh nặng Athen, khoảng bảy ngàn người Argive theo như báo cáo, và trong lúc vắng bóng người Orchomenus là khoảng năm ngàn người Boeotia. Ngoài ra còn có ba ngàn người Corinth, và thêm từ toàn bộ đảo Euboea ít nhất ba ngàn người. Đây là lực lượng bộ binh nặng. Về kỵ binh, người Boeotia — cũng trong lúc vắng bóng người Orchomenus — cung cấp tám trăm người, Athen (11) sáu trăm người, người Chalcis xứ Euboea một ngàn người, người Opuntian Locris (12) năm mươi người. Lực lượng trang bị nhẹ của họ, bao gồm cả người Corinth, đông đảo hơn, vì có thêm sự trợ giúp của người Ozolian Locris, người Melis và Acarnania (13) góp phần làm tăng quân số.

(10) Halieis, một dân tộc đi biển (Strabo, viii. 373) và là một thị trấn trên bờ biển Hermionis; Herod. vii. 137; Thuc. i. 105, ii. 56, iv. 45; Diod. xi. 78; "Hell." VI. ii. 3.

(11) Về hiệp ước giữa Athen và Eretria năm 395 TCN, xem Hicks, 66; và phần dưới, "Hell." IV. iii. 15; Hicks, 68, 69; Diod. xiv. 82.

(12) Xem phần trên, "Hell." III. v. 3.

(13) Xem phần dưới, "Hell." IV. vi. 1; ib. vii. 1; VI. v. 23.

Đó là thực lực của đôi bên. Người Boeotia, chừng nào còn chiếm cánh trái, không hề tỏ ra sốt sắng giao chiến, nhưng sau một cuộc điều chỉnh đội hình đưa họ sang cánh phải, đặt người Athen đối mặt với người Lacedaemon, và chính họ đối mặt với người Achaea, ngay lập tức, theo lời kể, (14) các điềm quẻ tỏ ra tốt lành, và mệnh lệnh được truyền dọc các chiến tuyến chuẩn bị hành động ngay lập tức. Người Boeotia, trước hết, từ bỏ quy tắc mười sáu hàng sâu, chọn cách tăng độ sâu lớn nhất có thể cho phân đội của mình, hơn nữa, họ liên tục dịch chuyển dần về phía bên phải với ý định bọc sườn đối phương. Hệ quả là người Athen, để tránh việc bị chia cắt hoàn toàn, buộc phải làm theo và nhích sang phải, dẫu họ nhận thức được rủi ro bị bọc sườn. Trong một khoảnh khắc, người Lacedaemon không hề hay biết về bước tiến của kẻ thù do địa hình gồ ghề, (15) nhưng những âm thanh của bài ca khải hoàn paean cuối cùng đã báo cho họ hay sự thật, và không một chút chậm trễ, mệnh lệnh đáp trả "chuẩn bị chiến đấu" vang lên dọc theo các phân đội khác nhau của quân đội họ. Ngay khi quân đội được bố trí xong, theo sự sắp xếp chiến thuật của các vị tướng chỉ huy lữ đoàn nước ngoài, mệnh lệnh "tuân theo hiệu lệnh" được truyền đi, và rồi người Lacedaemon bên phía họ cũng bắt đầu nhích sang phải, cuối cùng kéo dài cánh quân của mình ra xa đến mức chỉ có sáu trong số mười phân đoàn của người Athen đối đầu với người Lacedaemon, bốn phân đoàn còn lại giáp mặt với người Tegea. Và giờ đây khi khoảng cách chưa đầy một furlong, (16) người Lacedaemon theo thông lệ tế một con dê con dâng lên nữ thần thợ săn, (17) rồi tiến đánh đối phương, quành các cột quân đang vượt quá sườn của họ để bọc sườn trái đối thủ. Khi hai đại quân giáp lá cà, các đồng minh của Lacedaemon nhìn chung bị đối phương áp đảo hoàn toàn. Chỉ có người Pellene, kiên cường đối đầu với người Thespiae, giữ vững trận địa, và xác chết của cả hai bên rải rác khắp nơi. (18) Về phần người Lacedaemon: nghiền nát phần lực lượng Athen nằm ngay trước mặt họ, đồng thời vây vòng quanh họ bằng cánh phải đang vượt trội, họ tước mạng sống từng người một; và bản thân hoàn toàn vô sự, những đội hình liền lạc của họ tiếp tục cuộc hành quân, băng qua phía sau bốn phân đoàn còn lại (19) của người Athen trước khi những người này kịp quay trở về từ cuộc truy sát đắc thắng của chính họ. Nhờ đó, bốn phân đoàn nói trên cũng thoát ra khỏi trận chiến một cách nguyên vẹn, ngoại trừ những thương vong do quân Tegea gây ra trong cú va chạm mở màn của trận đánh. Lực lượng tiếp theo chạm trán với người Lacedaemon là đoàn người Argive đang rút lui. Họ lao vào đánh thốc với đám quân này, và vị polemarch cao cấp vừa định áp sát "ngực giáp ngực" với chúng thì có tiếng ai đó hô lên: "Hãy để hàng tiền phong của chúng đi qua." Mệnh lệnh được tuân thủ, và khi người Argive lao vút qua, kẻ thù của họ liền đâm vào những sườn không được bảo vệ (20) của chúng, hạ sát rất nhiều người. Người Corinth cũng chung số phận khi rút lui, và khi lượt của họ qua đi, người Lacedaemon lại một lần nữa bắt gặp một phần phân đội Thebes đang rút lui khỏi cuộc truy sát, và rải đầy xác chết của họ khắp chiến trường. Kết cục cuối cùng là lực lượng bại trận ban đầu tìm cách trốn chạy về những bức tường thành của thành phố họ, nhưng những người Corinth bên trong đã đóng chặt các cổng thành, khiến đám quân phải tìm chỗ trú ngụ trở lại trong doanh trại cũ của mình. Về phần người Lacedaemon, họ rút về điểm ban đầu khi họ giáp lá cà với kẻ thù, và dựng lên một chiến đài chiến thắng tại đó. Trận chiến kết thúc như vậy.

(14) Hoặc, "rồi họ không chần chừ nhận ra các điềm quẻ tỏ ra tốt lành."

(15) Xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 428; so sánh với Lys. "pro Mant." 20.

(16) Nguyên văn "một stadia".

(17) Nguyên văn "Nữ thần săn bắn của chúng ta". Xem "Pol. Lac." xiii. 8.

(18) Nguyên văn "người của cả hai bên liên tục ngã xuống tại vị trí của họ".

(19) Nguyên văn "các bộ tộc".

(20) Nghĩa là "phải".

[TIÊU ĐỀ]: III

Trong khi đó, Agesilaus đang nhanh chóng hối hả cùng lực lượng tăng viện từ châu Á trở về. Ông đã đến Amphipolis thì Dercylidas mang tới tin tức về chiến thắng mới này của người Lacedaemon; tổn thất của họ chỉ là tám người, trong khi tổn thất của kẻ thù khá lớn. Cùng lúc đó, nhiệm vụ của ông ta là giải thích rằng không ít đồng minh cũng đã tử trận. Agesilaus hỏi: "Thưa Dercylidas, chẳng phải sẽ rất đúng lúc nếu các thành phố đã cung cấp quân tiếp viện cho chúng ta nghe được tin chiến thắng này càng sớm càng tốt sao?" Và Dercylidas đáp: "Dẫu sao đi nữa, tin tức này cũng sẽ giúp họ phấn chấn hơn." Nhà vua bèn nói: "Vì anh là người tận mắt chứng kiến chiến trường, khó có sứ giả nào mang tin tốt lành phù hợp hơn chính anh." Lời đề nghị này được Dercylidas vui vẻ đón nhận — đi đây đi đó là niềm vui đặc biệt của ông ta — và ông đáp: "Vâng, theo lệnh của ngài." "Vậy đó là lệnh của ta dành cho anh," nhà vua nói. "Và anh có thể thông báo thêm cho các quốc gia từ phía ta rằng chúng ta không quên lời hứa; nếu mọi việc ở đây đều trôi chảy, chúng ta sẽ sớm có mặt cùng họ chẳng mấy chốc." Thế là Dercylidas bắt đầu chuyến đi, điểm đến đầu tiên là Hellespont; (1) trong khi Agesilaus băng qua Macedonia và đến Thessaly. Và giờ đây, cư dân Larissa, Crannon, Scotussa và Pharsalus — những đồng minh của người Boeotia — cùng toàn thể người Thessaly ngoại trừ những kẻ đang lưu vong lúc bấy giờ — bám theo gót chân ông (2) và gây tổn hại cho ông.

(1) Xem "Pol. Lac." xiv. 4.

(2) Xem phần dưới, "Hell." IV. viii. 3.

(3) Xem "Ages." ii. 2; Grote, "H. G." tập ix, tr. 420, chú thích 2.

Trong một thời gian, ông cho quân hành quân theo đội hình ô vuông rỗng, (4) bố trí một nửa kỵ binh ở phía trước và một nửa ở phía sau; nhưng nhận thấy người Thessaly cản trở đường đi bằng những đợt xung phong lặp đi lặp lại từ phía sau, ông bèn tăng cường hậu quân bằng cách điều kỵ binh từ tiền đội vòng ra phía sau, ngoại trừ đội cận vệ cá nhân của ông. (5) Hai đại quân giáp mặt trong đội hình chiến trận; nhưng người Thessaly, không thích ý tưởng giao chiến kỵ binh với bộ binh nặng, liền quay đầu bước lùi từng bước một, trong khi quân đoàn kia thận trọng bám theo. Agesilaus, nhận ra sự sai lầm mà cả hai bên cùng mắc phải, bèn phái đội cận vệ cá nhân gồm các kỵ binh kỳ cựu của mình với mệnh lệnh yêu cầu cả họ lẫn số kỵ binh còn lại phải xung phong với tốc độ phi nước đại, (6) và không cho đối phương cơ hội phản công. Người Thessaly hoàn toàn bất ngờ trước cuộc tấn công bất thình lình này, và một nửa trong số họ thậm chí không nghĩ đến việc quay đầu lại, trong khi những kẻ cố gắng làm điều đó lại phơi sườn những con ngựa của họ vào đợt xung phong, (7) và bị bắt làm tù binh. Dẫu vậy, Polymarchus người Pharsalus, vị tướng chỉ huy kỵ binh của họ, đã xốc lại tinh thần binh sĩ trong chốc lát, rồi ngã xuống, gươm dắt tay, cùng những tùy tùng thân cận nhất. Đây là hiệu lệnh cho một cuộc tháo chạy hoảng loạn đến mức người và ngựa chết gục dọc đường đi, và nhiều tù binh bị bắt sống; không một ai dừng bước cho đến khi họ đến được núi Narthacius. Tại đó, nằm giữa Pras và Narthacius, Agesilaus cho dựng một chiến đài, tạm dừng chân với niềm hân hoan không giấu giếm về chiến công vừa lập. Chính trước những đối thủ kiêu hãnh về lực lượng kỵ binh hơn bất cứ thứ gì khác mà ông đã giật lấy chiến thắng, bằng chính một lực lượng kỵ binh do chính tay ông tập hợp. Ngày hôm sau, ông băng qua các dãy núi thuộc Achaia Phthiotis, và từ đó tiếp tục hành quân qua lãnh thổ thân thiện cho đến khi chạm đến biên giới Boeotia.

(4) Xem Rustow và Kochly, S. 187 và các trang tiếp theo.

(5) Xem Thuc. v. 72; Herod. vi. 56, viii. 124.

(6) Nguyên văn "và ra lệnh cho những người khác và chính họ xung phong," v.v.

(7) Xem "Kỵ thuật (Horsemanship)," vii. 16; Polyb. iv. 8.

Tại đây, ngay cửa ngõ của vùng lãnh thổ đó, mặt trời (bị nhật thực một phần) (8) dường như xuất hiện dưới hình lưỡi liềm, và tin tức truyền đến tai ông về thất bại của người Lacedaemon trong một trận hải chiến, cùng cái chết của đô đốc Peisander. Chi tiết về thảm họa không hề thiếu. Trận chiến giữa các hạm đội thù địch diễn ra ngoài khơi Cnidus. Pharnabazus, đô đốc người Ba Tư, có mặt cùng hạm đội Phoenicia, và đối diện với ông ta là các chiến thuyền của liên đội Hellas dưới sự chỉ huy của Conon. Peisander đã mạo hiểm điều động liên đội của mình ra đối đầu với lực lượng hải quân hợp nhất, dẫu cho sự yếu kém về số lượng của hạm đội ông so với hải quân Hellas dưới quyền Conon là vô cùng rõ rệt, và ông đã phải nếm trải nỗi cay đắng khi chứng kiến cánh trái gồm các đồng minh vội vã tháo chạy. Bản thân ông tiến vào giáp lá cà với kẻ thù, và bị dạt vào bờ trên chiếc tam bản của mình dưới sức ép của những chiếc mũi tàu thù địch. Số còn lại, bao nhiêu chiếc dạt được vào bờ, đều bỏ tàu tìm đường sống bằng mọi cách khả dĩ trong lãnh thổ Cnidus. Chỉ riêng vị đô đốc bám trụ đến cùng với chiến thuyền của mình và ngã xuống gươm dắt tay.

(8) Ngày 14 tháng 8 năm 394 TCN.

Agesilaus không thể không cảm thấy suy sụp trước những tin tức đó vào lúc đầu; tuy nhiên, ngẫm nghĩ lại, ông thấy rằng phẩm chất đạo đức của hơn một nửa binh lính của mình hoàn toàn xứng đáng để cùng chia sẻ ánh hào quang chiến thắng, nhưng trong ngày giông bão, khi mọi thứ đen tối, ông không buộc phải chia sẻ những điều đó với họ. Thế là ông quay ngoắt lại và loan tin rằng ông đã nhận được tin Peisander đã tử trận, nhưng ngài đã ngã xuống trong vòng tay chiến thắng của một trận hải chiến; và nói đi đôi với hành động, ông tiến hành tế lễ tạ ơn vì tin mừng, (9) phân phát phần thịt hiến tế cho rất nhiều người nhận. Nhờ đó, trong cuộc đụng độ đầu tiên với kẻ thù, quân đội của Agesilaus đã chiếm thế thượng phong, là hệ quả của lời đồn đại rằng người Lacedaemon đã giành chiến thắng trên biển.

(9) "Kẻ nói dối lừng lẫy (Splendide mendax)." Về vấn đề đạo đức của sự việc này, xem "Mem." IV. ii. 17; "Cyrop." I. vi. 31.

Đối đầu với Agesilaus là một đạo quân bao gồm người Boeotia, Athen, Argive, Corinth, Aeniania, Euboea và cả hai nhánh Locris. Về phần mình, Agesilaus mang theo một phân đội (10) Lacedaemon đã vượt qua từ Corinth, cộng thêm một nửa phân đội từ Orchomenus; ngoài ra còn có lực lượng tân công dân neodamodes (11) từ Lacedaemon đang phục vụ dưới quyền ông từ trước; và bổ sung vào đó là lực lượng ngoại kiều dưới quyền Herippidas; (12) rồi lại đến hạn ngạch do các thành phố Hellas tại châu Á cung cấp, cùng những thành phố khác từ châu Âu mà ông đã thu phục được trên đường hành quân; và cuối cùng, có thêm các đợt tuyển quân tại chỗ — bộ binh nặng Orchomenus và Phocis. Về lực lượng trang bị nhẹ, phải thừa nhận rằng số lượng nghiêng hẳn về phía Agesilaus, nhưng kỵ binh (13) của đôi bên tương đương nhau.

(10) Nguyên văn "một mora"; về quân số, xem "Ages." ii. 6; Plut. "Ages." 17; Grote, "H. G." tập ix, tr. 433.

(11) Nghĩa là "những nô lệ được giải phóng".

(12) Xem "Ages." ii. 10, 11; và phần trên, "Hell." III. iv. 20.

(13) Xem Hicks, op. cit. 68.

Đó là thực lực của đôi bên. Tôi xin thuật lại chính trận đánh, nếu chỉ vì một số đặc điểm giúp phân biệt nó với các trận chiến thời đại chúng ta. Hai đại quân gặp nhau trên đồng bằng Coronea — quân của Agesilaus tiến lên từ hướng Cephisus, còn người Thebes và đồng minh xuất phát từ các sườn núi Helicon. Agesilaus tự mình chỉ huy cánh phải, với quân Orchomenus ở cực trái. Người Thebes lập cánh phải của họ, trong khi người Argive giữ cánh trái. Khi họ tiến lại gần nhau, trong chốc lát sự tĩnh lặng bao trùm đôi bên; nhưng khi khoảng cách không quá một furlong, (14) với tiếng hò hét vang dội (15) như lốc cuốn, (16) người Thebes tăng tốc chạy ào ạt (17) vào giáp lá cà; và lúc ấy khoảng cách giữa hai đại quân chỉ còn vỏn vẹn chừng trăm thước, khi Herippidas cùng lữ đoàn ngoại kiều của ông, cùng với người Ionia, Aeolia và Hellespont, lao vút ra từ chiến tuyến của quân Sparta để đón chào đợt tấn công của đối phương. Từng người một trong số những kể trên đã làm tròn vai trò của họ trong đợt xung phong mở màn; chỉ một tích tắc sau, họ đã ở trong tầm mũi giáo của kẻ thù, và đánh tan phân đoạn ngay trước mặt họ. Về phần người Argive, họ thậm chí từ chối đón nhận đợt tấn công của Agesilaus và tháo chạy về hướng Helicon. Vào khoảnh khắc này, một vài thành viên của phân đội ngoại kiều đang chuẩn bị đội vòng hoa chiến thắng lên đầu Agesilaus thì có ai đó mang tin đến báo rằng người Thebes đã cắt ngang qua quân Orchomenus và tràn vào khu đoàn xe hành lý. Nghe vậy, vị tướng Sparta ngay lập tức quay ngoắt quân đội sang phải và tiến đánh họ. Về phía người Thebes, khi bắt gặp đồng minh của họ đang rút lui tháo chạy về chân núi Helicon, và số lớn muốn băng qua để đến với đồng bào của mình, họ bèn lập đội hình khít khao và kiên cường tiến bước.

(14) Nguyên văn "một stadia".

(15) Nguyên văn "Alalah".

(16) Giống như một cơn lốc xoáy.

(17) Nguyên văn "khoảng ba plethron".

(18) Hoặc, "Tất cả những điều này tạo nên các cột tấn công... và đến trong khoảng... đánh tan..."

Tại thời điểm này, không ai có thể phủ nhận lòng dũng cảm của Agesilaus, nhưng ông chắc chắn đã không chọn con đường an toàn nhất. Ông hoàn toàn có thể dạt sang một bên để nhường đường cho kẻ thù đi qua, sau đó, ông có thể bám sát gót và chế ngự hậu quân của chúng. Tuy nhiên, ông đã từ chối làm điều đó, mà thích đâm sầm trực diện vào người Thebes. Ngay lập tức, với những chiếc khiên lồng khít vào nhau ken dày đặc, họ xô đẩy, họ giao chiến, họ gieo rắc cái chết, (19) họ trút hơi thở cuối cùng, cho đến khi cuối cùng một phần người Thebes phá vòng vây hướng về phía Helicon, nhưng phải trả giá cho cuộc tháo chạy đó bằng sinh mạng của rất nhiều người. Và giờ đây chiến thắng của Agesilaus đã hoàn toàn thuộc về ông, và bản thân ông, dẫu bị thương, đã được khiêng ngược về tuyến chính, thì một nhóm kỵ binh phi nước đại đến báo tin rằng có khoảng tám mươi kẻ thù dưới sự trang bị vũ khí đang trú ẩn trong đền thờ, và họ hỏi xem nên xử trí ra sao. Agesilaus, dù khắp người đẫm máu vết thương, nhưng không vì thế mà quên đi nghĩa vụ với thần linh. Ông ra lệnh để họ rút lui vô sự và không cho phép bất kỳ hành vi tổn hại nào nhắm vào họ. Và giờ đây, thấy trời đã muộn, họ dùng bữa tối và lui về nghỉ ngơi.

(19) Hoặc, "họ giết chóc, họ bị giết." Để minh họa cho đoạn văn nổi tiếng này, được viết lại thêm hai lần nữa trong "Ages." ii. 12, và "Cyrop." VII. i. 38, được bình luận bởi Longinus, {peri upsous}, 19, và được chép lại bởi Dio Cassius, 47, 45, tôi mạn phép trích dẫn một đoạn từ tác phẩm của ông Rudyard Kipling, "With the Main Guard," tr. 57, Mulvaney nói: "Trung đoàn Tyrone cứ chen vào, chen vào, và lính chúng ta thì chửi rủa họ, còn Crook thì xông xáo đi phía trước tất cả chúng ta, cánh tay cầm kiếm quăng quật như cái tay bơm và khẩu súng lục phun ra như con mèo gào. Nhưng điều kỳ lạ của nó chính là sự tĩnh lặng bao trùm. Nó giống như một trận chiến trong mơ — ngoại trừ những kẻ đã tử trận."

Nhưng đến sáng hôm sau, viên polemarch Gylis nhận lệnh tập hợp lực lượng thành đội hình chiến trận và dựng chiến đài, mọi người đều đội vòng hoa tôn vinh thần linh, và tiếng sáo thổi vang trời. Thế là họ bận rộn trong trại quân Sparta. Về phần mình, người Thebes cử sứ giả xin chôn cất người chết dưới một lệnh hưu chiến; và theo cách đó, lệnh hưu chiến được thiết lập. Agesilaus rút về Delphi, nơi ông dâng lên thần linh một phần mười chiến lợi phẩm thu được — không dưới một trăm talent. (20) Trong khi đó, viên polemarch Gylis dẫn quân rút về Phocis và từ vùng đó tiến hành một cuộc hành quân thù địch vào Locris. Tại đây, gần như toàn bộ một ngày được binh sĩ dùng để tự do lấy đi hàng hóa vật dụng từ các ngôi làng và cướp bóc lúa mì; (21) nhưng khi chiều tà buông xuống, quân đội bắt đầu rút lui, với lực lượng Lacedaemon khóa đuôi. Người Locris bám sát gót họ với một trận mưa đá và lao xối xả. Ngay lập tức, người Lacedaemon quay phắt lại truy sát, đốn ngã một số kẻ tấn công. Khi ấy, người Locris ngừng bám đuôi nhưng tiếp tục trút những loạt đạn từ vị trí cao hơn bên trên. Người Lacedaemon lại nỗ lực truy đuổi những kẻ thù dai dẳng này lên tận sườn dốc. Cuối cùng, bóng tối bao trùm lấy họ, và khi họ rút lui, từng người một ngã xuống, gục ngã trước sự hiểm trở tuyệt đối của địa hình; một số do không thể nhìn thấy những gì ở phía trước, số khác bị trúng đạn từ vũ khí của kẻ thù. Chính tại đó, viên polemarch Gylis đã kết thúc sinh mạng, cùng với Pelles — tùy tùng cá nhân của ông — và toàn bộ người Sparta có mặt không sót một ai — khoảng mười tám người — đều bỏ mạng, hoặc bị đá đè bẹp hoặc gục ngã vì các vết thương khác. Thật vậy, ngoại trừ sự trợ giúp kịp thời mang đến từ doanh trại nơi binh sĩ đang dùng bữa, có lẽ không một ai có thể trốn thoát để kể lại câu chuyện.

(20) Gần bằng 25.000 bảng Anh.

(21) Hoặc, "chưa kể đến lương thực."

[TIÊU ĐỀ]: IV

Sự kiện này chấm dứt chiến dịch. Đạo quân bị giải tán hoàn toàn, các phân đội rút về thành phố của họ, và Agesilaus trở về nhà qua đường vịnh bằng đường biển.

Năm 393 trước Công nguyên. Sau đó, (1) cuộc chiến giữa hai bên bùng nổ trở lại. Người Athen, Boeotia, Argive và các đồng minh khác lấy Corinth làm căn cứ hoạt động; người Lacedaemon cùng đồng minh giữ Sicyon làm của mình. Về phần người Corinth, họ phải đối mặt với thực tế rằng, do vị trí gần chiến sự, chính lãnh thổ của họ bị tàn phá và người dân của họ thiệt mạng, trong khi các đồng minh còn lại sống trong hòa bình và thu hoạch hoa lợi trên đất đai của mình đúng vụ. Do đó, phần lớn bọn họ, bao gồm cả tầng lớp thượng lưu, khao khát hòa bình, và khi tụ tập thành từng nhóm, họ tiêm nhiễm cho nhau những quan điểm này.

(1) Năm 393 TCN. Xem Grote, tập ix, tr. 455, chú thích 2 và các trang tiếp theo; "Hell." IV. viii. 7.

Năm 392 trước Công nguyên. (2) Mặt khác, các cường quốc đồng minh — người Argive, Athen và Boeotia, cũng như những người Corinth từng nhận một phần tiền của nhà vua, hay vì bất kỳ lý do gì có liên quan trực tiếp nhất đến cuộc chiến — không thể không nhận thấy rằng nếu họ không nhanh chóng loại bỏ phe chủ hòa, mười phần thì có đến chín phần chính sách thân lacedaemon cũ sẽ tái xuất giang sơn. Dường như không còn cách nào khác ngoài biện pháp lư dao. Có một sự tàn nhẫn tinh vi trong kế hoạch được áp dụng. Với hầu hết mọi người, mạng sống của ngay cả một tội phạm bị kết án hợp pháp cũng được coi là thiêng liêng trong một mùa lễ hội trang nghiêm, nhưng những kẻ này lại có chủ ý chọn ngày cuối cùng của lễ hội Eucleia, (3) khi họ có thể tính toán tóm gọn nhiều nạn nhân hơn giữa chốn chợ búa đông đúc, cho các mục đích đẫm máu của chúng. Tay sai của chúng được cung cấp tên của những kẻ cần phải loại bỏ, hiệu lệnh được phát ra, và rồi rút dao găm ra, chúng bắt đầu ra tay. Ở đây, một người đang đứng giữa đám đông trò chuyện bị đâm gục, ở kia là người khác đang ngồi; người thứ ba trong lúc đang bình yên thưởng thức vở kịch; người thứ tư thậm chí trong lúc đang làm trọng tài cho một cuộc thi kịch nghệ. (4) Khi sự việc diễn ra bị phát hiện, một cuộc tháo chạy hàng loạt diễn ra từ tầng lớp thượng lưu. Một số chạy trốn đến các bức tượng thần ở khu chợ, số khác đến các bệ thờ; và tại đây, những kẻ bất lương vô đạo này, từ kẻ chủ mưu đến kẻ hùa theo, hoàn toàn phớt lờ bổn phận và luật pháp, lao vào tàn sát các nạn nhân ngay cả trong khuôn viên linh thiêng của các vị thần; đến mức ngay cả một số người không bị ai động đến — những con người lương thiện, tuân thủ pháp luật — cũng tràn ngập sự kinh hoàng tột độ khi chứng kiến sự bất kính đó. Bằng cách này, rất nhiều công dân lớn tuổi, do tập trung đông đúc hơn ở khu chợ, đã bị sát hại. Những người trẻ tuổi, hành động theo sự nghi ngờ do một thành viên trong số họ là Pasimelus nảy sinh về những gì sắp xảy ra, đã giữ im lặng trong khu Kraneion; (5) nhưng khi nghe tiếng thét gào và hò hét, lại được một số kẻ thoát nạn từ vụ việc nhập bọn, họ liền hiểu ra ý nghĩa, và chạy ngược lên dốc Acrocorinthus, thành công đẩy lùi cuộc tấn công của quân Argive và những kẻ khác. Trong lúc họ vẫn đang bàn tính nên làm gì, một khối hoa đỉnh từ cột nhà bỗng rơi xuống — không vì nguyên nhân rõ ràng nào, dù là động đất hay gió thổi. Hơn nữa, khi họ tế lễ, điềm quẻ cho thấy các nhà chiêm tinh khuyên tốt hơn là nên rời khỏi vị trí đó.

(2) Những người khác xếp các sự kiện của toàn bộ chương iv này vào năm 393 TCN.

(3) Lễ hội tôn vinh nữ thần Artemis Eucleia.

(4) Xem Diod. xiv. 86.

(5) Xem Paus. II. ii. 4.

Thế là họ rút lui, ban đầu chuẩn bị đi lưu vong vượt ra ngoài lãnh thổ Corinth. Chỉ nhờ sự thuyết phục của bạn bè và những lời nài nỉ khẩn thiết của mẹ và chị em gái họ, những người đã ra gặp họ, được hậu thuẫn bởi lời cam kết trang nghiêm từ chính những kẻ cầm quyền, những kẻ đã thề bảo đảm họ tránh khỏi hậu quả xấu, một số người trong số họ cuối cùng mới đồng ý quay về nhà. Hiện ra trước mắt họ là cảnh tượng một nền chuyên chế đang hoành hành, và trong tâm trí họ là sự nhận thức về sự xóa sổ thành phố của mình, bởi các cột mốc ranh giới đã bị nhổ phăng và vùng đất của cha ông họ đã bị đổi tên thành Argos thay vì Corinth; hơn nữa, họ bị ép buộc phải tham gia vào hiến pháp đang thịnh hành ở Argos, điều mà họ chẳng mặn mà gì, trong khi tại chính thành phố của mình, họ nắm giữ ít quyền lực hơn cả những kiều dân cư ngụ. Do đó, một phe phái nảy sinh trong số họ với tín điều rằng cuộc sống không đáng sống dưới những điều kiện như vậy: nỗ lực của họ phải là biến quê hương thành một Corinth của những ngày xưa cũ — khôi phục sự tự do cho thành phố của họ, được gột rửa khỏi kẻ sát nhân và vết nhơ của hắn, bám rễ vững chắc trong trật tự và luật pháp đúng đắn. (6) Đó là một sứ mệnh đáng để liều lĩnh: nếu thành công, họ sẽ trở thành những vị cứu tinh cho đất nước mình; nếu không — chà, trong nỗ lực nắm bắt bông hoa hạnh phúc đẹp nhất, họ sẽ chỉ đi quá giới hạn, và thay vào đó tìm thấy một cái kết vinh quang cho sự tồn tại.

(6) {eunomia}. Xem "Pol. Ath." i. 8; Arist. "Pol." iv. 8, 6; iii. 9, 8; v. 7, 4.

Chính để thúc đẩy thiết kế này, hai người đàn ông — Pasimelus và Alcimenes — đã nhận lời bò qua một cống dẫn nước để tiến hành cuộc gặp gỡ với Praxitas, viên polemarch người Lacedaemon đang làm nhiệm vụ đồn trú cùng phân đội của ông tại Sicyon. Họ nói với ông rằng họ có thể mở đường cho ông tiến vào tại một điểm trên những bức tường dài dẫn đến Lechaeum. Praxitas, biết từ kinh nghiệm trước đó rằng hai người này hoàn toàn đáng tin cậy, đã tin tưởng lời họ; và sau khi sắp xếp để giam giữ thêm phân đội sắp khởi hành tại Sicyon, ông bận rộn với các kế hoạch cho chiến dịch. Khi hai người đàn ông, một phần do tình cờ, một phần do sắp đặt, có mặt làm nhiệm vụ gác cổng nơi chiến đài hiện đang đứng, Praxitas không chần chừ xuất hiện cùng phân đội của mình, dẫn theo cả người Sicyon và toàn bộ những kẻ lưu vong Corinth. (7) Đã đến cổng, ông chợt chùng lòng nghi ngờ và ngần ngại bước vào cho đến khi phái trước một người mà ông có thể tin tưởng vào thám thính tình hình bên trong. Hai người Corinth dẫn vị khách vào, đồng thời đưa ra một cách trình bày đơn giản và thẳng thắn (8) đến mức vị khách bị thuyết phục, và báo cáo mọi thứ hoàn toàn an toàn như hai người đã khẳng định. Thế rồi viên polemarch bước vào, nhưng do không gian rộng lớn giữa hai bức tường kép, ngay khi họ vừa kịp lập đội hình bên trong, những kẻ xâm nhập đã cảm thấy ấn tượng bởi quân số quá ít ỏi của mình. Do đó, họ dựng lên một hàng rào cọc, và đào một con hào kha khá trước mặt họ, chờ đợi sự xuất hiện của viện binh từ đồng minh. Hơn thế nữa, phía sau lưng họ lại là lực lượng đồn trú của người Boeotia ở cảng. Cứ thế, họ trải qua toàn bộ ngày hôm sau đêm đột nhập mà không hề giáng một đòn nào.

(8) Hoặc, "chỉ cho ông ta vị trí một cách rất thẳng thắn."

Tuy nhiên, vào ngày hôm sau, quân đội Argive vội vã kéo đến ứng cứu, và phát hiện đối phương đã chỉnh tề lập trận. Người Lacedaemon ở cánh phải của chính họ, tiếp theo là người Sicyon, và tựa lưng vào bức tường phía đông là một trăm năm mươi kẻ lưu vong Corinth. (9) Các đối thủ của họ bố trí đội hình đối mặt tương ứng: Iphicrates cùng lính đánh thuê của ông áp sát bức tường phía đông; tiếp theo là người Argive, trong khi người Corinth trong thành phố giữ cánh phần bên trái. Trong sự kiêu hãnh do số đông mang lại, họ bắt đầu tiến lên ngay lập tức. Họ áp đảo quân Sicyon, phá vỡ hàng rào cọc, truy đuổi họ ra tận biển và tước mạng sống vô số người tại đây. Ngay khoảnh khắc ấy, Pasimachus, viên tướng kỵ binh, dẫn đầu một nhúm kỵ sĩ, thấy quân Sicyon đang lâm nguy, bèn buộc nhanh những con ngựa của mình vào thân cây, rồi tước lấy những chiếc khiên bộ binh nặng của người Sicyon, tiến bước cùng các tình nguyện viên chống lại quân Argive. Phía đối phương, nhìn thấy các chữ Sigma trên khiên và đinh ninh đó là "quân Sicyon", không hề có chút sợ hãi nào. Ngay lúc đó, theo lời kể, Pasimachus thốt lên bằng giọng Doric đặc sệt của mình: "Nhớ hai vị thần sinh đôi! Những chữ Sigma này sẽ lừa gạt các ngươi đấy, hỡi người Argive," rồi lao vào giáp lá cà, và trong trận chiến giữa một nhúm người chống lại cả một đại quân, chính ông cùng toàn bộ tùy tùng đã tử trận. Tuy nhiên, ở một góc khác của chiến trường, những kẻ lưu vong Corinth đã đánh bại đối phương và tiến lên, chạm tới tận những bức tường bao quanh thành phố.

(9) Xem Grote, tập ix, tr. 333 và các trang tiếp theo.

Về phần mình, người Lacedaemon nhận thấy sự hỗn loạn của người Sicyon, bèn lao ra ứng cứu kịp thời, giữ công trình hàng rào cọc ở bên trái họ. Nhưng người Argive, phát hiện ra quân Lacedaemon đã ở phía sau mình, liền quay ngoắt lại và chạy đua tháo lui, tuôn ra khỏi hàng rào cọc với tốc độ tối đa. Cánh cực phải của họ, với những sườn không được bảo vệ phơi bày, đã trở thành nạn nhân của người Lacedaemon; số còn lại, bám sát bức tường, tìm đường rút lui trong những khối đội hình dày đặc về phía thành phố. Tại đây, họ chạm trán những kẻ lưu vong Corinth, và phát hiện ra mình đã rơi vào tay kẻ thù, liền bẻ lái sang hướng ngược lại. Trong tình thế ngặt nghèo này, một số leo lên các bậc thang trên tường thành, rồi từ đỉnh tường nhảy vò xuống để chuốc lấy diệt vong; (10) số khác đành bỏ mạng khi bị đâm thủng lúc chen chúc dưới chân bậc thang; số khác nữa thì bị dẫm đạp lên nhau cho đến chết nghẹt.

(10) Hoặc, "lao từ đỉnh tường xuống vực thẳm." Xem Thuc. ii. 4.

Người Lacedaemon không gặp chút khó khăn nào trong việc lựa chọn nạn nhân; bởi vào khoảnh khắc ấy, một công việc đã được giao phó cho họ, (11) thứ mà họ khó lòng dám hy vọng hay cầu xin. Việc tìm thấy một đám đông kẻ thù bất lực được giao vào tay họ, trong một cơn ngất ngây sợ hãi, phơi bày những phần sườn không vũ khí sao cho không ai quay lại tự vệ, mà mỗi nạn nhân dường như còn góp phần vào sự diệt vong của chính mình — nếu đó không phải là sự can thiệp của thần linh, ta không biết phải gọi đó là gì. Dù là phép màu hay không, trong không gian nhỏ bé ấy, rất nhiều người đã gục ngã, và những thây ma nằm chồng chất dày đến nỗi những đôi mắt vốn quen thuộc với việc xếp lúa mì, củi gỗ hay những đống đá cũng phải kinh ngạc khi chiêm ngưỡng những tầng lớp thi thể con người. Lực lượng đồn trú của người Boeotia ngay tại cảng (12) cũng không thoát khỏi cái chết; một số bị tước mạng sống trên các công sự chiến đấu, số khác trên mái nhà khoang tàu mà họ đã leo lên để trốn tránh. Không còn cách nào khác ngoài việc người Corinth và Argive mang thi thể người chết của họ đi dưới sự che chở của lệnh hưu chiến; trong khi đồng minh của Lacedaemon ồ ạt kéo đến tăng viện. Khi đã tập hợp đủ lực lượng, Praxitas quyết định trước tiên san bằng một phần tường thành đủ để tạo lối đi rộng rãi cho một đạo quân hành quân. Làm xong việc đó, ông đặt mình lên đầu quân đội và tiến về con đường đến Megara, đánh chiếm bằng xung đột trước tiên Sidus và tiếp theo là Crommyon. Để lại các đơn vị đồn trú tại hai pháo đài này, ông quay trở lại, và cuối cùng củng cố Epieiceia làm tiền đồn đồn trú bảo vệ lãnh thổ của đồng minh, rồi ngay lập tức giải tán quân đội và tự mình rút về Lacedaemon.

(11) Hoặc, "Thiên đàng đã giao phó cho họ một công việc..." Nguyên văn "Thần linh..."

(12) Nghĩa là "của Lechaeum."

Năm 392-383 trước Công nguyên. (13) Sau sự kiện này, các đại hạm đội của cả hai bên giao tranh đã không còn tồn tại. Các quốc gia chỉ đơn thuần cung cấp lực lượng đồn trú — phe này đặt tại Corinth, phe kia đặt tại Sicyon — và bằng lòng canh gác những bức tường thành. Dẫu vậy, một cuộc chiến tranh mạnh mẽ vẫn được duy trì nhờ lực lượng lính đánh thuê mà cả hai bên đều được trang bị.

(13) Theo Grote và Curtius; các tài liệu khác ghi năm 393 TCN.

Một sự kiện nổi bật trong khoảng thời gian này là cuộc xâm lược Phlius của Iphicrates. Ông bố trí mai phục, và với một lực lượng nhỏ áp dụng hệ thống chiến tranh du kích, đã nhân cơ hội một cuộc xuất kích bất cẩn của cư dân Phlius để giáng những đòn tổn thất nặng nề đến mức dù chưa bao giờ trước đó tiếp nhận người Lacedaemon vào thành phố của mình, giờ đây họ đã chào đón họ. Cho đến lúc đó, họ vẫn sợ làm điều đó vì e rằng nó sẽ dẫn đến việc khôi phục những thành viên bị lưu vong trong cộng đồng của họ, những kẻ tung tin rằng họ chịu cảnh lưu vong là do tình cảm dành cho Lacedaemon; (14) nhưng giờ đây họ quá khiếp sợ phe Corinth đến mức phải cử người đi đón người Lacedaemon, và giao phó thành phố cùng thành lũy cho sự bảo vệ an toàn của họ. Tuy nhiên, những người sau này, vốn có thiện cảm với những kẻ lưu vong Phlius, thậm chí không thèm hé môi nhắc đến ý định đưa những kẻ lưu vong trở về trong thời gian họ chiếm giữ thành phố; trái lại, ngay khi thành phố có vẻ đã lấy lại được sự tự tin, họ liền rút đi, để lại thành phố và luật pháp chính xác như những gì họ đã tìm thấy khi bước chân vào.

(14) Nguyên văn "laconism".

Trở lại với Iphicrates và quân lính của ông: họ thường xuyên mở rộng các cuộc đột kích vào tận Arcadia theo nhiều hướng, (15) tuân theo chiến thuật du kích quen thuộc của họ, nhưng đồng thời cũng tấn công các đồn lũy kiên cố. Bộ binh nặng của người Arcadia kiên quyết từ chối đối mặt với họ trên chiến trường, sâu sắc biết bao nỗi sợ hãi mà họ dành cho lực lượng trang bị nhẹ này. Bù lại, lực lượng trang bị nhẹ tự nuôi dưỡng một sự kính sợ lành mạnh đối với người Lacedaemon, và không dám bén mảng dù chỉ trong tầm ném lao của bộ binh nặng của họ. Họ đã được dạy một bài học khi trong phạm vi khoảng cách đó, một số lính hoplite trẻ tuổi đã lao vụt vào họ, bắt giữ và tước mạng sống một số người. Nhưng dẫu sự khinh bỉ của người Lacedaemon đối với lực lượng trang bị nhẹ này sâu sắc đến đâu, sự khinh bỉ của họ dành cho chính đồng minh của mình còn sâu sắc hơn. (Trong một dịp, (16) một lực lượng tăng viện gồm người Mantinea đã xuất kích từ các bức tường giữa Corinth và Lechaeum để giao chiến với lính peltast, và vừa mới bị tấn công đã vội vã tháo chạy, mất một số người trong lúc rút lui an toàn. Người Lacedaemon đã tỏ ra không mấy tử tế khi chế giễu những kẻ bất hạnh này. "Đồng minh của chúng ta," họ nói, "sợ hãi những tên lính peltast này chẳng kém gì trẻ con sợ những con ngáo ộp và yêu tinh của các vú em.") Đối với bản thân họ, xuất phát từ Lechaeum, họ không gặp chút khó khăn nào khi hành quân vòng quanh thành phố Corinth với một phân đội Lacedaemon duy nhất và những kẻ lưu vong Corinth. (17)

(15) Xem Thuc. ii. 4.

(16) Xem Grote, tập ix, tr. 472 chú thích. Lechaeum chỉ bị người Lacedaemon chiếm được sau khi những bức tường dài của Corinth được người Athen xây dựng lại. Có lẽ các sự kiện trong phần này (S. 17) diễn ra sau khi Lechaeum thất thủ. Nhà sử học giới thiệu chúng một cách chen ngang, như để minh họa cho chủ đề chính của mình — sự thành công của lính peltast.

(17) Hoặc, chấp nhận phỏng đoán của Schneider, {estratopedeuonto}, thêm "và hạ trại".

Về phần mình, người Athen, cảm nhận sức mạnh của người Lacedaemon đang ở khoảng cách nguy hiểm kể từ khi những bức tường Corinth bị phơi bày, và thậm chí lo sợ một cuộc tấn công trực diện nhắm vào chính họ, đã quyết định xây dựng lại phần tường thành bị Praxitas cắt đứt. Do đó, họ xuất phát với toàn bộ lực lượng của mình, bao gồm một đoàn thợ đá, thợ nề và thợ mộc, và chỉ trong vài ngày đã dựng lên một bức tường vô cùng lộng lẫy ở phía đối diện Sicyon hướng về phía tây, (18) rồi sau đó thong thả hoàn thành phần phía đông.

(18) Xem Thuc. vi. 98.

Quay lại với phía bên kia: người Lacedaemon, phẫn nộ trước ý nghĩ rằng người Argive đang thu hoạch hoa lợi trên đất đai của họ trong hòa bình tại quê nhà như thể chiến tranh là một trò tiêu khiển, bèn tiến đánh họ. Agesilaus chỉ huy chiến dịch, và sau khi tàn phá lãnh thổ của họ từ đầu đến cuối, ông vượt qua biên giới tại Tenea (19) và lao vútp vào Corinth, chiếm lấy những bức tường vừa được xây dựng lại bởi người Athen. Ông được trợ giúp từ phía biển bởi người anh em Teleutias (20) với một lực lượng hải quân gồm khoảng mười hai chiến thuyền, và người mẹ của cả hai đã có thể tự hào chúc mừng nhau về thành công chung của cả hai người con trai; một người đã chiếm được tường thành của kẻ thù trên cạn và người kia chiếm lấy tàu thuyền cùng kho vũ khí hải quân của hắn trên biển, trong cùng một ngày. Những thành tựu này là quá đủ đối với Agesilaus trong thời điểm hiện tại; ông giải tán quân đội đồng minh và dẫn quân nhà nước trở về nhà.

(19) Đọc là {Tenean}, cách sửa chữa của Koppen cho chữ {tegean}. Trong đoạn văn song song ("Ages." ii. 17), văn bản ghi {kata ta stena}. Xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 471.

(20) Xem phần dưới, IV. viii. 11.

[TIÊU ĐỀ]: V

Năm 390 trước Công nguyên. (1) Sau đó, người Lacedaemon thực hiện một chiến dịch thứ hai chống lại Corinth. Họ nghe tin từ những kẻ lưu vong rằng người dân trong thành phố vẫn xoay sở bảo toàn toàn bộ gia súc của họ ở Peiraeum; quả thực, rất nhiều người sinh sống dựa vào địa điểm này. Agesilaus một lần nữa chỉ huy chiến dịch. Thoạt đầu ông tiến về phía Isthmus. Đó là tháng diễn ra các đại hội Isthmia, (2) và tại đây ông thấy người Argive đang tiến hành lễ tế thần Poseidon, cứ như thể Corinth là Argos. Thế là khi nhận thấy sự tiếp cận của Agesilaus, người Argive và đồng minh của họ bỏ lại các lễ vật y nguyên, bao gồm cả những chuẩn bị cho bữa ăn sáng, và với vẻ hoảng sợ không giấu giếm, rút lui vào trong thành phố bằng con đường Cenchreae. (3) Agesilaus, dẫu quan sát thấy động thái đó, vẫn kiềm chế không truy đuổi, mà chuyển đến đóng quân trong đền thờ, tại đó tiến hành dâng các lễ vật lên chính vị thần, và chờ đợi cho đến khi những kẻ lưu vong Corinth cử hành xong lễ tế thần Poseidon cùng các trò chơi đại hội. Nhưng ngay khi Agesilaus vừa quay lưng rút đi, người Argive liền quay trở lại và tổ chức lại các đại hội Isthmia từ đầu; thế là trong chính năm cụ thể này, có những trường hợp cùng một đối thủ bị đánh bại hai lần trong trò chơi này hay trò chơi khác, hoặc ngược lại, cùng một người được tuyên bố là chiến thắng hai lần.

(1) Các tài liệu khác ghi năm 392 TCN. Nhà sử học bỏ qua các cuộc thương lượng hòa bình năm 391 TCN (hoặc 391-390 TCN) được nhắc đến trong Andoc. "De Pace." Xem Jebb, "Att. Or." tập i, tr. 83, 108; Grote, "H. G." tập ix, tr. 474; Curtius, "H. G." bản dịch tiếng Anh, tập iv, tr. 261.

(2) Grote và Curtius tin rằng đây là các đại hội Isthmia năm 390 TCN, chứ không phải năm 392 TCN như Sauppe và những người khác phỏng đoán. Xem Peter, "Chron. Table," tr. 89, chú thích 183; Jowett, "Thuc." tập ii, tr. 468, chú thích về mục VIII. 9, 1.

(3) Nguyên văn "con đường đi Cenchreae".

Vào ngày thứ tư, Agesilaus dẫn quân tiến đánh Peiraeum, nhưng thấy nơi này được phòng thủ kiên cố, ông đột ngột thực hiện một cuộc hành quân ngược lại sau bữa sáng theo hướng thủ đô, như thể ông tính toán đến sự phản bội của thành phố. Người Corinth, lo sợ về một thảm họa tiềm tàng tương tự, đã cử người đi triệu tập Iphicrates cùng phần lớn lực lượng trang bị nhẹ của ông. Những người này đi qua đúng vào ban đêm, nhưng không lọt khỏi mắt Agesilaus, người ngay lập tức quay ngoắt lại vào lúc bình minh và tiến về Peiraeum. Bản thân ông giữ vùng đất thấp bên những dòng suối nước nóng, (4) gửi một phân đội leo lên đỉnh đèo. Đêm đó ông hạ trại tại suối nước nóng, trong khi phân đội cắm trại ngoài trời, chiếm giữ con đèo. Tại đây, Agesilaus đã gây ấn tượng bằng một phát minh vừa đúng lúc vừa đơn giản. Trong số những người mang lương thực cho phân đội, không một ai nghĩ đến việc mang theo lửa. Độ cao khá lớn; trời đã đổ mưa và mưa đá vào lúc chập tối và nhiệt độ hạ thấp; bên cạnh đó, nhóm leo núi lại mặc những trang phục mỏng phù hợp với mùa hè. Họ ngồi run rẩy trong bóng tối, hầu như không còn chút nhiệt huyết nào để ăn bữa tối, thì Agesilaus phái lên cho họ tới mười người mang lửa trong các bình đất nung. Người này tìm đường lên theo hướng này, người kia theo hướng khác, và chẳng mấy chốc có rất nhiều đống lửa bùng cháy — vô cùng rực rỡ, vì củi lửa xung quanh rất nhiều — khiến mọi người đều bôi dầu lên người và nhiều người dùng lại bữa tối. Cùng đêm đó, bầu trời sáng rực bởi ánh lửa từ đền thờ Poseidon — bị bốc cháy không rõ nguyên nhân từ đâu.

(4) Gần Lutraki ngày nay.

Khi những người ở Peiraeum nhận ra con đèo đã bị chiếm giữ, họ ngay lập tức từ bỏ mọi ý định tự vệ và tháo chạy tìm nơi trú ẩn tại đền thờ Heraion (5) — nam lẫn nữ, nô lệ hay người tự do, cùng phần lớn đàn gia súc của họ. Trong khi đó, Agesilaus cùng đại quân tiếp tục cuộc hành quân dọc theo bờ biển, và phân đội từ các cao điểm đồng thời trút xuống, chiếm lấy pháo đài Oenoe, tước đoạt các tài sản bên trong. Thật vậy, tất cả binh sĩ ngày hôm đó đã gặt hái một vụ mùa bội thu từ nguồn lương thực họ mang về từ các trang trại khác nhau. Chẳng mấy chốc, những kẻ trốn chạy vào Heraion bước ra, đề nghị giao phó cho Agesilaus quyết định xem ông sẽ xử lý họ ra sao. Ông quyết định trao nộp cho những kẻ lưu vong toàn bộ những kẻ dính líu đến vụ thảm sát vừa qua, và tất cả những người khác sẽ bị đem bán. Và thế là từ đền thờ Heraion tuôn ra một hàng dài tù nhân, trong khi từ các ngả khác, các phái đoàn sứ giả kéo đến đông nghịt; và trong số đó có một phái đoàn từ người Boeotia, sốt sắng muốn tìm hiểu xem họ phải làm gì để đổi lấy hòa bình. Nhóm sau này bị Agesilaus, với vẻ kiêu kỳ nhất định, giả vờ như không thèm nhìn thấy, mặc dù Pharax, (6) vị proxenus của họ, đứng bên cạnh để giới thiệu họ. Ngồi trong một tòa nhà hình tròn trên bờ hồ, (7) ông quan sát đám đông tù nhân và tài sản giá trị được dẫn ra. Bên cạnh các tù nhân, để canh gác họ, là các chiến binh Lacedaemon đến từ doanh trại, mang theo ngọn giáo của họ — và chính họ thu hút mọi ánh nhìn về phía mình, dễ dàng làm sao sự thành công và vận may chớp nhoáng của thời điểm đó thu hút sự chú ý. Nhưng ngay trong lúc Agesilaus vẫn đang ngồi như thế, mang vẻ mặt thể hiện sự mãn nguyện trước một chiến công vĩ đại nào đó, một kỵ sĩ phi nước đẫm mồ hôi đẫm sườn ngựa phi đến. Trước vô số câu hỏi về tin tức anh mang tới, người kỵ sĩ không đáp nửa lời; nhưng khi đã áp sát bên cạnh Agesilaus, anh ta nhảy xuống ngựa và chạy đến bên ông với vẻ mặt u ám kể lại thảm họa của phân đội Sparta (8) tại Lechaeum. Nghe những tin tức đó, nhà vua lập tức chồm dậy khỏi ghế, siết chặt ngọn giáo, và ra lệnh cho sứ giả triệu tập các tướng lĩnh, đại đội trưởng năm mươi người và chỉ huy lữ đoàn ngoại kiều đến một cuộc họp. (9) Khi họ đã tụ tập nhanh chóng, ông bảo họ, vì bữa sáng vẫn chưa được nếm qua, hãy nuốt vội bất cứ thứ gì có thể, và với tốc độ nhanh nhất có thể đuổi theo ông. Còn bản thân ông, cùng các sĩ quan thuộc bộ tham mưu hoàng gia, (10) lên đường ngay lập tức không cần điểm tâm. Đội cận vệ của ông, cùng vũ khí nặng, đi kèm ông với tốc độ tối đa — chính ông đi trước, các sĩ quan theo sau. Theo cách đó, ông đã đi qua suối nước nóng và tiến sâu vào cao nguyên Lechaeum, thì ba kỵ sĩ phi tới mang theo tin tức bổ sung: các thi thể đã được thu gom. Nhận được tin tức này, ông ra lệnh cho quân đội hạ vũ khí, và sau khi cho họ nghỉ ngơi một lát, dẫn họ quay trở lại đền thờ Heraion. Ngày hôm sau ông dành cho việc giải quyết tài sản cướp được. (11)

(5) Hoặc, "Heraeum," tức là khu đền thờ Hera, trên một mũi đất cùng tên. Xem Leake, "Morea," tập iii, tr. 317.

(6) Xem "Hell." III. ii. 12, nếu là cùng một người.

(7) Hoặc, "trên lều tròn bên hồ" (Vuliاسmeni ngày nay).

(8) Về mặt kỹ thuật là "mora".

(9) Nguyên văn các polemarch, penteconter và xenagoi.

(10) Xem "Pol. Lac." xiii. 1.

(11) Xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 480, liên quan đến "Ages." vii. 6.

Các sứ giả của người Boeotia sau đó được triệu tập, và khi được yêu cầu giải thích mục đích chuyến đến của họ, không còn nhắc đến từ "hòa bình" nữa, mà đáp rằng nếu không có gì cản trở, họ muốn có giấy thông hành đến các binh sĩ của chính họ trong thủ đô. Nhà vua mỉm cười đáp: "Ta biết mong muốn của các ngươi không phải là để gặp các binh sĩ của mình nhiều bằng việc chiêm ngưỡng vận may của bạn bè, và đo lường mức độ lớn lao của nó. Hãy chờ đợi, ta sẽ tự mình dẫn đường cho các ngươi; ở bên ta, các ngươi sẽ có khả năng khám phá giá trị thực sự của những gì đã diễn ra tốt hơn." Và ông đã giữ đúng lời hứa. Ngày hôm sau, ông tế lễ và dẫn đại quân tiến đến các cổng thành Corinth. Chiến đài thì ông tôn trọng, nhưng không một gốc cây nào được ông để lại đứng vững — đốn ngạ và đốt phá, như bằng chứng xác thực rằng không một ai dám đối mặt với ông trên chiến trường. Và làm xong việc đó, ông hạ trại quanh Lechaeum; và đối với các sứ giả Thebes, thay vì để họ đi qua vào thành phố, ông tống khứ họ bằng đường biển sang tận Creusis.

Nhưng tương ứng với sự bất thường của một thảm họa giáng xuống người Lacedaemon, một nỗi tiếc thương bao trùm toàn bộ quân đội Laconian, ngoại trừ những người có con trai, cha hoặc anh em đã ngã xuống tại vị trí của họ. Thái độ của những người này giống như những kẻ chinh phục, (12) khi với những khuôn mặt rạng rỡ, họ di chuyển tự do qua lại, hãnh diện trong nỗi đau gia đình. Giờ đây, số phận bi thảm giáng xuống phân đội diễn ra theo cách này: Đó là phong tục bất di bất dịch của người Amyclae là trở về nhà vào dịp Hyacinthia, (13) để tham gia khúc ca khải hoàn thiêng liêng, một phong tục không thể bị gián đoạn bởi nghĩa vụ chiến đấu hay vắng nhà hoặc vì bất kỳ lý do nào khác. Vì thế, trong dịp này, Agesilaus đã để lại phía sau tất cả những người Amyclae phục vụ trong bất kỳ phần nào của quân đội ông tại Lechaeum. Đúng lúc, viên tướng chỉ huy lực lượng đồn trú tại địa điểm đó đã bố trí quân đồn trú của đồng minh canh gác các bức tường trong thời gian ông vắng mặt, rồi tự mình đặt mình lên đầu phân đội bộ binh nặng cùng kỵ binh, (14) và dẫn người Amyclae đi qua các bức tường Corinth. Đến một điểm cách Sicyon chừng ba dặm, vị polemarch tự mình quay đầu hướng về Lechaeum cùng trung đoàn bộ binh nặng sáu trăm người, ra lệnh cho chỉ huy kỵ binh hộ tống người Amyclae cùng phân đội của anh ta cho đến khi họ cần, rồi quay lại bắt kịp ông. Không thể nói rằng người Lacedaemon không biết số lượng lớn lực lượng trang bị nhẹ và bộ binh nặng bên trong Corinth, nhưng do những thành công trước đây của họ, họ đã kiêu ngạo phỏng đoán rằng không ai dám tấn công họ. Tuy nhiên, trong thủ đô của người Corinth, quân số ít ỏi của họ — một chiến tuyến mỏng manh của bộ binh nặng không có lính trang bị nhẹ hay kỵ binh yểm trợ — đã bị phát hiện; và Callias, con trai của Hipponicus, (15) người chỉ huy lính hoplite Athen, cùng Iphicrates đứng đầu lính peltast của ông, không thấy có rủi ro nào khi tấn công bằng lữ đoàn trang bị nhẹ. Vì nếu đối phương tiếp tục hành quân bằng con đường lớn, họ sẽ bị tusng mưa lao tàn phá sườn phải bị phơi bày của mình; hoặc nếu họ bị cám dỗ chuyển sang tấn công chủ động, họ cùng đám lính peltast — những chiến binh linh hoạt nhất trong số các lực lượng trang bị nhẹ — sẽ dễ dàng trốn thoát khỏi tầm với của đám hoplite của họ.

(12) Xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 488.

(13) Được tổ chức trong ba ngày của tháng Hecatombaeus (= tháng 7). Xem "Dorians" của Muller, tập ii, tr. 360. Về Amyclae, xem Leake, "Morea," tập i, chương iv, tr. 145 và các trang tiếp theo; "Greece" của Baedeker, tr. 279.

(14) Xem phần dưới, "Hell." VI. iv. 12; và "Pol. Lac." xi. 4, xiii. 4.

(15) Xem Cobet, "Prosop. Xen." tr. 67 và các trang tiếp theo.

Với ý tưởng được thai nghén rõ ràng này, họ dẫn quân ra; và trong khi Callias lập trận bộ binh nặng ở khoảng cách không quá xa thành phố, Iphicrates và lính peltast của ông lao vút vào phân đội đang quay về.

Người Lacedaemon nhanh chóng lọt vào tầm phóng lao. (16) Tại đây, người này bị thương, người kia ngã xuống không đứng dậy nổi. Mỗi lần như vậy, lệnh được truyền cho những người mang khiên đi kèm (17) nhặt lấy thương binh và đưa họ vào Lechaeum; và quả thực đây là những thành viên duy nhất của mora nói theo nghĩa nghiêm ngặt được cứu sống. Sau đó, viên polemarch ra lệnh cho những binh sĩ phục vụ mười năm (18) xung phong và đánh đuổi kẻ tấn công. Xung phong thì có xung phong, nhưng họ chẳng thu được gì từ những nỗ lực đó — không một ai họ có thể tiếp cận trong tầm phóng lao. Là bộ binh nặng đối đầu với lực lượng trang bị nhẹ, trước khi họ có thể tiếp cận giáp lá cà, khẩu lệnh "Rút lui!" của đối phương đã vang lên, trong khi ngay khi chiến tuyến của chính họ thụt lùi, phân tán do hậu quả của một cuộc xung phong nơi tốc độ cá nhân của mỗi người phát huy tác dụng, Iphicrates và người của ông quay phắt lại và đổi mới đợt tấn công bằng lao, trong khi những kẻ khác chạy song song quấy rối sườn bị phơi bày của họ. Ngay trong đợt xung phong đầu tiên, những kẻ tấn công đã hạ gục chín hoặc mười người, và được khích lệ bởi thành công này, họ đẩy mạnh với sự táo bạo ngày càng tăng. Những cuộc tấn công này gây tổn hại nặng nề đến mức vị polemarch lần thứ hai ra lệnh (và lần này dành cho những binh sĩ phục vụ mười lăm năm) xung phong. Mệnh lệnh được tuân thủ nhanh chóng, nhưng khi rút lui họ còn mất nhiều người hơn so với dịp đầu tiên, và chỉ đến khi những người tinh hoa và xuất sắc nhất của phân đội ngã xuống, họ mới được hội quân bởi lực lượng kỵ binh đang quay về của mình, trong sự đồng hành của họ một lần nữa cố gắng xung phong. Lực lượng trang bị nhẹ nhường đường, nhưng đợt tấn công của kỵ binh diễn ra yếu ớt. Thay vì đẩy mạnh cuộc xung phong cho đến khi ít nhất họ đâm gục một số kẻ thù, họ giữ cho những con ngựa của mình song song với các chiến binh bộ binh skirmisher của họ, (19) vừa xung phong vừa quay đầu cạnh nhau.

(16) Xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 467, chú thích về các cải tiến của Iphicrates.

(17) Grote, "H. G." tập ix, tr. 484; so sánh với "Hell." IV. viii. 39; "Anab." IV. ii. 20; Herod. ix. 10-29.

(18) Hàng ngũ trẻ tuổi nhất, từ mười tám đến hai mươi tám tuổi, tạo nên tuyến đầu. Người Sparta có nghĩa vụ phục vụ ở tuổi mười tám. Từ hai mươi tám đến ba mươi ba tuổi, anh ta thuộc về phân đội phục vụ mười lăm năm (tuyến thứ hai). Xem phần dưới, IV. vi. 10.

(19) Xem Thuc. iv. 125.

Hết lần này đến lần khác, câu chuyện đơn điệu về việc làm và chịu đựng lặp lại chính nó, ngoại trừ việc khi chiến tuyến của chính họ mỏng dần đi và lòng dũng cảm của họ cạn kiệt, lòng dũng cảm của kẻ tấn công lại trở nên táo bạo hơn và quân số của họ tăng lên. Trong sự tuyệt vọng, họ tập trung dày đặc trên sườn dốc hẹp của một gò đất, cách biển chừng vài furlong (20) và cách Lechaeum khoảng chừng hai dặm. Bạn bè của họ ở Lechaeum, nhìn thấy họ, đã lên thuyền và chèo vòng cho đến khi họ ở ngay bên dưới gò đất. Và giờ đây, trong vũng lầy tuyệt vọng nhất, bị quấy rầy tột độ khi từng người một ngã xuống chết, và không thể giáng một đòn nào, để tô điểm cho nỗi khốn khổ của họ, họ nhìn thấy bộ binh nặng của kẻ thù đang tiến đến. Thế rồi họ tháo chạy; một số gieo mình xuống biển; số khác — một nhúm tẻ nhạt — trốn thoát cùng kỵ binh vào Lechaeum. Bảng tử vong, bao gồm cả những người ngã xuống trong trận chiến thứ hai và cuộc tháo chạy cuối cùng, hẳn phải đếm được hai trăm năm mươi người thiệt mạng hoặc xấp xỉ như vậy. (21) Đó là câu chuyện về sự tiêu diệt của phân đội mora Lacedaemon.

(20) Nguyên văn "hai stadia".

(21) Xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 486.

Sau đó, với mảnh vỡ tàn tạ của phân đội, Agesilaus quay lưng rời khỏi Lechaeum, để lại một phân đội khác ở lại đồn trú cảng đó. Trên đường hành quân trở về nhà, khi uốn lượn qua các thành phố khác nhau, ông làm sao để đến mỗi nơi càng muộn trong ngày càng tốt, và nối lại cuộc hành quân càng sớm càng tốt vào sáng hôm sau. Rời Orchomenus vào lúc rạng đông đầu tiên, ông đi qua Mantinea khi vẫn còn che giấu dưới bóng đêm. Cảnh tượng người Mantinea vui mừng trước bất hạnh của họ hẳn sẽ là một thử thách quá khắc nghiệt đối với binh lính của ông.

Nhưng Iphicrates vẫn chưa đạt đến đỉnh cao của vận may. Thành công nối tiếp thành công. Các đơn vị đồn trú Lacedaemon đã được đặt ở Sidus và Crommyon bởi Praxitas khi ông chiếm các pháo đài này, và một lần nữa ở Oenoe, khi Peiraeum mới được chiếm gần đây bởi Agesilaus. Tất cả những nơi này giờ đây rơi vào tay Iphicrates. Lechaeum vẫn trụ vững, được đồn trú bởi người Lacedaemon và đồng minh; trong khi những kẻ lưu vong Corinth, không thể kể từ sau (22) thảm họa mora nữa mà đi lại tự do bằng đường bộ từ Sicyon, vẫn mở rộng con đường biển cho họ, và dùng Lechaeum làm căn cứ, (23) duy trì trò chơi quấy rầy lẫn nhau với phe trong thủ đô.

(22) Nguyên văn "do".

(23) Các sự kiện minh họa được thuật lại trong chương iv. 17 có thể thuộc về thời kỳ này.

[TIÊU ĐỀ]: VI

Năm 390-389 trước Công nguyên. (1) Vào một thời điểm sau đó, người Achaea, đang chiếm giữ Calydon — một thị trấn từ xưa thuộc về Aetolia, và tiếp tục sáp nhập người Calydon làm công dân, (2) — buộc phải đồn trú tài sản mới của họ. Lý do là người Acarnania đang đe dọa địa điểm này bằng một đạo quân, và được hỗ trợ bởi các contingents từ Athen và Boeotia, những người muốn giúp đỡ đồng minh của họ. (3) Dưới sức ép của cuộc tấn công kết hợp này, người Achaea phái sứ giả đến Lacedaemon, khi đến nơi phàn nàn về cách hành xử bất công của Lacedaemon đối với họ. "Chúng tôi, thưa các ngài," họ nói, "luôn sẵn sàng phục vụ trong quân đội của các ngài, tuân theo bất kỳ mệnh lệnh nào các ngài chọn phát ra; chúng tôi đi theo các ngài bất cứ nơi nào các ngài thấy phù hợp để dẫn dắt; nhưng khi đến lượt chúng tôi bị vây hãm bởi người Acarnania, cùng đồng minh Athen và Boeotia của họ, các ngài lại chẳng hề tỏ ra quan tâm chút nào. Hãy hiểu rằng, nếu mọi chuyện tiếp tục như vậy, chúng tôi không thể trụ vững; mà hoặc chúng tôi phải từ bỏ mọi phần trong chiến tranh ở Peloponnesus và vượt sang toàn lực để giao chiến với người Acarnania, hoặc chúng tôi phải hòa bình với họ theo bất kỳ điều kiện nào chúng tôi có được." Ngôn ngữ này là một lời đe dọa ngầm rằng nếu họ không nhận được sự hỗ trợ mà họ cảm thấy xứng đáng từ Lacedaemon, họ sẽ rời bỏ liên minh.

(1) Theo những người khác (cho rằng Isthmia và các sự kiện được ghi lại ở chương v. 1-19 trên thuộc về năm 392 TCN), chúng ta hiện đã đạt tới năm 391 TCN.

(2) Hoặc, "đã trao một tổ chức thành phố cho người Calydon."

(3) Xem Thuc. ii. 68.

Các ephor và hội đồng kết luận rằng không có lựa chọn nào khác ngoài việc hỗ trợ người Achaea trong chiến dịch chống lại người Acarnania. Do đó, họ phái Agesilaus đi với hai phân đội và bổ sung đầy đủ đồng minh. Người Achaea dẫu sao cũng tự mình xuất quân toàn lực. Ngay khi Agesilaus vượt qua vịnh, một cuộc tháo chạy hàng loạt của dân cư từ các vùng nông thôn vào các thị trấn diễn ra, trong khi đàn gia súc được lùa vào các vùng xa xôi để chúng không bị quân đội bắt giữ. Đã đặt chân đến biên giới lãnh thổ kẻ thù, Agesilaus phái người đến đại hội đồng của người Acarnania tại Stratus, (4) cảnh báo họ rằng trừ khi họ chọn từ bỏ liên minh với người Boeotia và Athen, và lấy thay vào đó là chính họ cùng đồng minh, ông sẽ tàn phá lãnh thổ của họ suốt chiều dài và chiều rộng của nó, và không tha một thứ gì. Khi họ quay lưng điếc tai trước trát lệnh này, vị tướng kia tiến hành làm những gì ông đe dọa, cẩn thận tàn phá khu vực, đốn cây cối và chặt cây ăn quả, trong khi chậm chạp di chuyển với tốc độ mười hoặc mười hai furlong một ngày. Người Acarnania, do tiến độ như ốc sên của kẻ thù, bị lừa vào cảm giác an toàn. Họ thậm chí bắt đầu đưa gia súc của mình xuống từ các vùng núi cao, và cống hiến bản thân cho việc cày cấy phần lớn các cánh đồng của họ. Nhưng Agesilaus chỉ chờ đợi cho đến khi sự tự tin liều lĩnh của họ đạt đến đỉnh điểm; rồi vào ngày thứ mười lăm hoặc mười sáu sau khi ông lần đầu tiên bước vào đất nước, ông tế lễ vào lúc rạng đông, và trước khi chiều buông đã băng qua khoảng mười tám dặm (5) đất nước đến cái hồ (6) xung quanh tập trung gần như toàn bộ đàn gia súc của người Acarnania, và do đó chiếm được một lượng lớn gia súc, ngựa và gia súc gặm cỏ đủ loại, bên cạnh vô số nô lệ.

(4) "Người Acarnania, từ thời cổ đại, đã chiếm đồi Olpai làm địa điểm cho các thủ tục pháp lý chung cho toàn bộ quốc gia" (xem Thuc. iii. 105). "Nhưng vào thời của chính Thucydides, Stratos đã đạt được vị thế là thành phố lớn nhất Acarnania, và có lẽ các Đại hội Liên bang đã được tổ chức ở đó" (Thuc. ii. 80). "Vào thời của Agesilaus, chúng ta thấy Stratos thậm chí còn được đánh dấu rõ ràng hơn là địa điểm họp Liên bang." — Freeman, "Hist. Fed. Gov." chương iv, tr. 148 và các trang tiếp theo, "Về hiến pháp của Liên minh."

(5) Nguyên văn "một trăm sáu mươi stadia".

(6) Xem Thuc. ii. 80; vi. 106.

Đã bảo đảm được chiến lợi phẩm này, ông ở lại chỗ đó toàn bộ ngày hôm sau, và cống hiến bản thân cho việc giải quyết tài sản cướp được bằng cách bán đấu giá công khai. Trong lúc ông đang bận rộn như vậy, một lực lượng lớn lính trang bị nhẹ Acarnania xuất hiện, và tận dụng vị trí mà Agesilaus đóng trại tựa vào sườn núi, tấn công ông bằng những đợt mưa đá cuội và đá từ sườn núi sắc như dao cạo, mà không hề chịu tổn hại gì. Bằng cách này, họ thành công đánh bật và ép quân đội của ông xuống vùng đồng bằng phẳng, và điều đó lại xảy ra vào lúc toàn bộ doanh trại đang bận rộn chuẩn bị cho bữa ăn tối. Khi đêm xuống, người Acarnania rút lui; lính gác được bố trí, và binh sĩ ngủ trong bình yên.

Ngày hôm sau, Agesilaus dẫn quân đi. Lối ra khỏi vùng đồng bằng và đồng cỏ quanh hồ là một khe hẹp xuyên qua một dãy đồi bao bọc khít khao. Chiếm giữ rào cản núi non này, người Acarnania từ vị trí cao bên trên trút xuống một trận mưa đá và đạn dược liên tục, hoặc bò xuống các rìa, bám theo và làm phiền họ rất nhiều khiến quân đội không thể tiếp tục tiến lên. Nếu bộ binh nặng hoặc kỵ binh xuất kích từ tuyến chính, họ không gây tổn hại gì cho kẻ tấn công, vì người Acarnania chỉ cần rút lui là đã nhanh chóng đạt được các thành lũy của họ. Quá khó khăn, Agesilaus nghĩ vậy, để mở đường qua khe hẹp bị bao vây dữ dội như vậy. Do đó, ông quyết định tấn công phần đó của kẻ thù bám theo sườn trái của ông, mặc dù chúng khá đông. Dãy đồi ở phía này dễ tiếp cận hơn đối với cả bộ binh nặng lẫn kỵ binh. Trong khoảng thời gian cần thiết để kiểm tra vật tế, người Acarnania liên tục pháo kích họ bằng lao và đạn, và đến gần, làm bị thương từng người một. Nhưng chẳng mấy chốc khẩu lệnh vang lên, "Tiến lên!" và những binh sĩ phục vụ mười năm của bộ binh nặng (7) chạy vội lên, đi kèm với kỵ binh, với nhịp độ đều đặn, chính vị tướng kiên định theo sau với phần còn lại của cột quân. Những người Acarnania đã bò xuống sườn núi vào khoảnh khắc đó giữa lúc bắn tỉa quay đầu tháo chạy, và khi họ leo lên dốc dốc, từng người một bị tước mạng sống. Tuy nhiên, khi đỉnh đèo đến gần, ở đó đứng các hoplite của người Acarnania được xếp trận hình chiến trận, và được hỗ trợ bởi khối lượng lính trang bị nhẹ của họ. Ở đó họ kiên định chờ đợi, duy trì một loạt đạn dược liên tục trong khi đó, hoặc phóng những cây lao dài của họ; nhờ đó họ gây thương tích cho các kỵ binh và cái chết trong một số trường hợp cho những con ngựa. Nhưng khi họ suýt lọt vào nanh vuốt của bộ binh nặng đang tiến đến (8) của người Lacedaemon, sự kiên định của họ rời bỏ họ; họ lùi lại và tháo chạy, và có khoảng ba trăm người chết vào ngày hôm đó. Vụ việc kết thúc như vậy.

(7) Nghĩa là "hai hàng đầu tiên." Xem phần trên, IV. v. 14.

(8) Xem "Ages." ii. 20, về một sự khác biệt phi thường.

Agesilaus dựng một chiến đài chiến thắng, và sau đó thực hiện một chuyến tham quan đất nước, ông trút lên nó lửa và gươm. (9) Thỉnh thoảng, vâng lời áp lực đặt lên ông bởi người Achaea, ông sẽ tấn công một số thành phố, nhưng không chiếm được lấy một thành phố nào. Và giờ đây, khi mùa thu nhanh chóng đến gần, ông chuẩn bị rời khỏi đất nước; khiến người Achaea, những người xem những thành tựu của ông là bất thành, thấy rằng không một thành phố nào, tự nguyện hay miễn cưỡng, đã bị tách khỏi đối phương cho đến nay, nài nỉ ông, như là dịch vụ nhỏ nhất ông có thể làm cho họ, ít nhất hãy ở lại đủ lâu trong nước để ngăn chặn người Acarnania gieo lúa mì của họ. Ông trả lời rằng khóa học họ đề nghị đi ngược lại sự tiện ích. "Các ngươi quên," ông nói, "rằng ta có ý định xâm chiếm kẻ thù của các ngươi một lần nữa vào mùa hè tới; và do đó việc gieo hạt của họ bây giờ càng nhiều, thì sự thèm muốn hòa bình của họ trong tương lai sẽ càng mạnh mẽ." Với lời đáp trả này, ông rút lui qua đường bộ qua Aetolia, và hơn nữa qua những con đường mà không một đạo quân nào, nhỏ hay lớn, có thể đi qua nổi nếu không có sự đồng ý của cư dân. Tuy nhiên, người Aetolia chỉ quá vui mừng nhường cho vị vua Sparta một lối đi tự do, nuôi dưỡng hy vọng rằng ông sẽ giúp họ khôi phục Naupactus. Khi đến Rhium, (10) ông vượt qua vịnh tại thời điểm đó và trở về nhà, vì lối đi trực tiếp hơn từ Calydon đến Peloponnesus đã bị chặn hoàn toàn bởi một hạm đội Athen đóng tại Oeniadae.

(9) Hoặc nguyên văn "đốt và đốn".

(10) Hoặc Antirrhium (thường được gọi hơn).

[TIÊU ĐỀ]: VII

Năm 389-388 trước Công nguyên. (1) Vào dịp kết thúc mùa đông, và để thực hiện lời hứa với người Achaea, Agesilaus triệu tập lệnh động viên một lần nữa vào đầu mùa xuân để xâm chiếm người Acarnania. Những người sau được báo trước về ý định của ông, và bị thuyết phục rằng do tình hình trung du của các thành phố của họ, họ sẽ bị phong tỏa thực sự bởi một kẻ thù chọn tiêu hủy lúa mì của họ giống như thể họ bị vây hãm bằng các công sự theo hình thức thông thường, họ phái sứ giả đến Lacedaemon, và làm hòa với người Achaea và liên minh với người Lacedaemon. Do đó khép lại trang lịch sử này liên quan đến các vấn đề của Acarnania.

(1) Theo những người khác, năm 390 TCN.

Chuyển sang phần tiếp theo. Có một cảm giác từ phía người Lacedaemon (2) rằng không có cuộc thám hiểm nào chống lại Athen hay Boeotia sẽ an toàn chừng nào một quốc gia quan trọng và sát biên giới của họ như Argos vẫn duy trì sự thù địch công khai đằng sau họ. Do đó họ triệu tập lệnh động viên chống lại Argos. Khi Agesipolis biết rằng nhiệm vụ lãnh đạo thuộc về mình, và hơn nữa các lễ tế trước khi vượt biên giới là thuận lợi, ông đến Olympia và tham khảo ý định của vị thần. "Liệu có hợp pháp đối với ông," ông hỏi, "không chấp nhận lệnh hưu chiến linh thiêng, trên cơ sở người Argive làm cho mùa lễ hội cho nó (3) phụ thuộc không phải vào một ngày cố định, mà vào triển vọng của một cuộc xâm lược Lacedaemon?" Vị thần chỉ ra cho người hỏi rằng ông có thể hợp pháp bác bỏ bất kỳ lệnh hưu chiến linh thiêng nào bị lùi ngày một cách gian lận. (4) Không dừng lại ở đó, vị vua trẻ, rời Olympia, đi thẳng đến Delphi, và tại đền thờ đó đặt cùng một câu hỏi cho Apollo: "Quan điểm của ông có phù hợp với Cha ông không khi chạm vào lệnh hưu chiến linh thiêng?" — mà con trai của Zeus đáp: "Ừ, hoàn toàn phù hợp." (5)

(2) Hoặc, "Đã được người Lacedaemon đồng ý."

(3) Nghĩa là "mùa Carneia."

(4) Hoặc, "được đưa ra trước một cách sai trái." Xem bên dưới, V. i. 29; iii. 28; Paus. III. v. 8; Jebb. "Att. Or." tập i, tr. 131; Grote, "H. G." tập ix, tr. 494 và các trang tiếp theo; Jowett, "Thuc." tập ii, tr. 315; chú thích cho Thuc. V. liv. 3.

(5) Grote; so sánh với Aristot. "Rhet." ii. 33.

Rồi không chút do dự, nhặt nhạt quân đội của mình tại Phlius (nơi, trong thời gian ông vắng mặt để thăm các đền thờ, quân đội đã tập hợp), ông tiến bước qua Nemea vào lãnh thổ kẻ thù. Người Argive, về phần mình, nhận thấy họ sẽ không thể cản trở bước tiến của ông, theo phong tục của họ cử một cặp sứ giả, đeo vòng hoa, và trình bày lời thỉnh cầu quen thuộc về một lệnh hưu chiến linh thiêng. Agesipolis trả lời họ ngắn gọn rằng các vị thần không hài lòng với công lý của lời thỉnh cầu của họ, và từ chối chấp nhận lệnh hưu chiến, đẩy mạnh tiến lên, do đó gây ra sự bối rối và hoang mang lớn trong các khu vực nông thôn và chính thủ đô.

Nhưng trong khi ông đang ăn bữa tối buổi tối đầu tiên đó trong lãnh thổ Argos — ngay vào thời điểm khi libation sau bữa tối đã được rót ra — vị thần phái một trận động đất; và với sự đồng thuận, người Lacedaemon, bắt đầu từ các sĩ quan của khu vực hoàng gia, hát bài thánh ca linh thiêng của Poseidon. Binh sĩ nói chung mong đợi rút lui, lập luận rằng, khi xảy ra một trận động đất trước đó, Agis đã rút lui khỏi Elis. Nhưng Agesipolis giữ quan điểm khác: nếu vị thần phái động đất vào thời điểm ông đang suy tính xâm lược, ông nên hiểu rằng vị thần cấm cửa ông; nhưng bây giờ, khi cuộc xâm lược là một điều đã thực hiện, ông buộc phải coi nó như một tín hiệu phê duyệt của ngài. (6) Do đó sáng hôm sau ông tế lễ cho Poseidon, và tiến thêm một khoảng ngắn nữa vào đất nước.

(6) Hoặc, "diễn giải tín hiệu như một lệnh triệu tập để tiến lên."

Cuộc thám hiểm muộn màng của Agesilaus vào Argos (7) vẫn còn tươi mới trong tâm trí mọi người, và Agesipolis háo hức muốn xác định từ binh sĩ người tiền nhiệm của ông đã tiến đến gần các bức tường công sự đến mức nào; hay một lần nữa, ông đã đi xa đến mức nào trong việc tàn phá đất nước mở — không khác gì một đối thủ trong pentathlon, (8) háo hức vượt qua màn trình diễn của đối thủ trong mỗi sự kiện. Trong một dịp, chỉ có việc xả đạn từ các tháp mới buộc ông phải vượt qua các hào quanh tường; trong một dịp khác, tận dụng sự vắng mặt của đa số người Argive trong lãnh thổ Laconian, ông đến gần các cổng đến mức các sĩ quan của họ thực sự nhốt kỵ binh Boeotia của chính họ đang chuẩn bị bước vào, trong sự sợ hãi rằng quân Lacedaemon có thể tràn vào thị trấn cùng lúc, và những kỵ binh Boeotia đó buộc phải bám lấy, giống như dơi trên tường, dưới mỗi góc ưu thế bên dưới các chiến lũy. Nếu không vì sự vắng mặt tình cờ của người Crete, (9) những người đã đi cướp bóc ở Naupalia, chắc chắn vô số người và ngựa đã bị bắn hạ. Vào một thời điểm muộn hơn, trong khi cắm trại ở vùng lân cận các Enclosures, (10) một tia sét rơi xuống trại của ông. Một hoặc hai người bị đánh trúng, trong khi những người khác chết vì ảnh hưởng của chấn động đối với não của họ. Vào một thời điểm muộn hơn nữa, ông muốn củng cố một loại tiền đồn đồn trú nào đó ở đèo Celusa, (11) nhưng khi dâng lễ tế, các nạn nhân chứng tỏ không có thùy, (12) và ông bị ép buộc phải dẫn về và giải tán quân đội của mình — không phải không có tổn thương nghiêm trọng gây ra cho người Argive, như kết quả của một cuộc xâm lược đã khiến họ hoàn toàn bất ngờ.

(7) Xem phần trên, "Hell." IV. iv. 19.

(8) Pentathlon của Olympia và các đại hội lớn khác bao gồm năm cuộc thi, theo thứ tự sau — (1) nhảy, (2) ném đĩa, (3) ném lao, (4) chạy, (5) vật. So sánh với Simonides, {alma podokeien diskon akonta palen}, nơi, "metri gratia", thứ tự bị đảo ngược. Các đối thủ được bốc thăm theo cặp. Người lẻ rút được quyền đi tiếp trong bất kỳ vòng đấu hoặc đợt thi đấu cụ thể nào được gọi là "ephedros". Các vận động viên thành công của các cặp, nghĩa là những người đã thắng bất kỳ ba sự kiện nào trong số năm, sau đó sẽ lại bốc thăm đấu với nhau, cứ thế cho đến khi chỉ còn lại hai người, giữa họ trận chung kết diễn ra. Xem, để thảo luận đầy đủ về chủ đề này, Giáo sư Percy Gardner, "The Pentathlon of the Greeks" ("Journal of Hellenic Studies," tập i, 9, tr. 210 và các trang tiếp theo, pl. viii.), từ đó chú thích này được lấy.

(9) Xem Thuc. vii. 57.

(10) {peri tas eirktas} — những thứ này là gì không ai biết, có lẽ là một mỏ đá được dùng làm nhà tù. So sánh với "Cyrop." III. i. 19; "Mem." II. i. 5; xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 497; Paus. III. v. 8.

(11) Hoặc Celossa. Xem Strabo, viii. 382.

(12) Nghĩa là "vô vọng." Xem phần trên, III. iv. 15.

[TIÊU ĐỀ]: VIII

394 TCN. Đó là các hoạt động trên bộ trong chiến tranh. Trong khi đó, một loạt các sự kiện khác đang diễn ra trên biển và trong các thành phố ven biển; và những điều này tôi sẽ tường thuật chi tiết ngay bây giờ. Nhưng tôi sẽ giới hạn ngòi bút của mình ở những sự kiện đáng nhớ hơn và những sự việc ít quan trọng hơn tôi sẽ bỏ qua.

Trước hết, Pharnabazus và Conon, sau khi đánh bại người Lacedaemon trong trận hải chiến Cnidus, bắt đầu một chuyến tham quan quanh các hòn đảo và các bang hàng hải, trục xuất khỏi chúng, khi họ đến thăm chúng từng cái một, các thống đốc Sparta. (1) Khắp nơi họ đưa ra những lời đảm bảo an ủi cho công dân rằng họ không có ý định thiết lập các thành lũy pháo đài bên trong tường của họ, hoặc can thiệp bằng bất kỳ cách nào vào quyền tự trị của họ. (2) Những từ ngữ đó rơi xuống một cách dịu êm vào tai những người mà chúng được hướng tới; các đề xuất được đón nhận một cách lịch thiệp; mọi người đều háo hức tặng Pharnabazus những món quà tình bạn và lòng hiếu khách. Vị tổng đốc, thực ra, chỉ đang áp dụng các hướng dẫn của chủ nhân Conon về những vấn đề này — người đã dạy ông rằng nếu ông làm như vậy tất cả các bang sẽ thân thiện với ông, ngược lại, nếu ông thể hiện bất kỳ ý định nô dịch hóa chúng, thì ngay cả những bang nhỏ nhất cũng có thể gây ra vô số rắc rối, và cơ hội là, một khi sự lo sợ bị kích động, ông sẽ thấy mình đối mặt với một liên minh của toàn bộ Hellas. Đến những lời khuyên này Pharnabazus sẵn sàng lắng nghe.

(1) Nguyên văn "các harmost Laconian".

(2) Xem Hicks, 70, "Vinh danh Konon," Bản khắc tìm thấy ở Erythrae ở Ionia. So sánh với Diod. xiv. 84.

Do đó, khi đổ bộ ở Ephesus, ông tặng Conon một hạm đội bốn mươi chiếc, (3) và sau khi hướng dẫn thêm cho ông gặp ông ở Sestos, (4) tự mình lên đường đi bộ dọc theo bờ biển để thăm các tỉnh của riêng mình. Vì ở đây cần phải đề cập rằng kẻ thù cũ của ông Dercylidas tình cờ có mặt ở Abydos vào thời điểm diễn ra trận hải chiến; (5) và ông cũng không biến mất cùng các thống đốc khác vào một thời điểm sau đó, (6) mà ngược lại, đã giữ chặt lấy Abydos và vẫn duy trì sự gắn bó của nó với Lacedaemon. Con đường ông áp dụng là triệu tập một cuộc họp của người Abydos, khi ông có bài phát biểu như sau: "Thưa các ngài, ngày nay có thể đối với các vị, những người trước đây là bạn của thành phố tôi, xuất hiện như những người ân nhân của người Lacedaemon. Đối với một người chứng tỏ sự trung thành với bạn bè trong thời kỳ hoàng kim của vận may của họ không phải là điều kỳ diệu lớn lao; nhưng chứng tỏ sự kiên định khi bạn bè gặp hoạn nạn — đó là một dịch vụ vĩnh cửu cho mọi thời đại. Nhưng đừng hiểu lầm tôi. Điều đó không có nghĩa là, bởi vì chúng ta đã bị đánh bại trong một trận hải chiến lớn, chúng ta do đó bị tiêu diệt. (7) Chắc chắn là không. Ngay cả trong thời cổ đại, các vị sẽ thừa nhận, khi Athen là bá chủ biển cả, nhà nước chúng ta không phải là bất lực trong việc giúp đỡ bạn bè hay trừng phạt kẻ thù. Hơn nữa, tỷ lệ thuận với việc phần còn lại của các thành phố đã kết hợp tay với vận may để quay lưng lại với chúng ta, thì sự vĩ đại của lòng trung thành của các vị càng tỏa sáng rực rỡ hơn. Hoặc, có ai bị ám ảnh bởi nỗi sợ rằng chúng ta có thể thấy mình bị phong tỏa bằng đường bộ và đường biển? — hãy xem xét rằng hiện tại không có hải quân Hellas nào trên biển cả, và nếu kẻ bạo chúa cố gắng chộp lấy đế chế biển cả, Hellas sẽ không ngồi yên và chịu đựng nó; do đó, dù chỉ để tự vệ, cô ấy không thể không đứng về phía các vị."

(3) Xem Diod. xiv. 83.

(4) Xem phần trên, "Hell." II. i. 27 và các trang tiếp theo.

(5) Xem phần trên, "Hell." IV. iii. 3.

(6) Nguyên văn "harmost".

(7) Hoặc, "chúng ta bị đánh bại, do đó, mọi chuyện đã kết thúc với chúng ta."

Đến điều này, người Abydos không điếc tai, mà phản hồi bằng sự sẵn sàng gần như nhiệt tình — mở rộng bàn tay tình bạn với các cựu thống đốc, một số người trong số họ đã tập trung đến Abydos như một bến cảng tị nạn, trong khi những người khác họ cử đi triệu tập từ xa.

Vì vậy, khi một số lượng người có năng lực và hữu ích đã được tập trung, Dercylidas mạo hiểm vượt qua Sestos — nằm, như nó vốn có, không quá một dặm (8) khoảng cách, trực diện Abydos. Ở đó ông không chỉ bắt đầu tập trung những người nắm giữ đất đai ở Chersonese thông qua ảnh hưởng của Lacedaemon, mà còn mở rộng sự chào đón của mình cho các thống đốc (9) bị trục xuất khỏi các bang châu Âu. (10) Ông nhấn mạnh rằng, nếu họ nghĩ về nó, ngay cả trường hợp của họ cũng không tuyệt vọng, nhắc nhở họ rằng ngay cả ở châu Á, nơi ban đầu thuộc về vị quân chủ Ba Tư, vẫn có những nơi được tìm thấy — chẳng hạn như bang nhỏ Temnos, hoặc Aegae, và những nơi khác, có khả năng quản lý các vấn đề của họ, không bị khuất phục bởi nhà vua Ba Tư. "Nhưng," ông thêm vào, "nếu các vị muốn có một vị trí kiên cố mạnh mẽ, tôi không thể tưởng tượng các vị có thể tìm thấy gì tốt hơn Sestos. Chà, nó sẽ cần một lực lượng hải quân và quân sự kết hợp để đầu tư cảng đó." Bởi những điều này và những lập luận tương tự ông cứu họ khỏi sự thờ ơ của sự tuyệt vọng.

(8) Nguyên văn "tám stadia".

(9) Nguyên văn "harmost".

(10) Xem Demos. "de Cor." 96.

Bây giờ khi Pharnabazus thấy Abydos và Sestos ở trong tình trạng như vậy, ông cho họ hiểu rằng trừ khi họ chọn trục xuất người Lacedaemon, ông sẽ mang chiến tranh đến áp đặt lên họ; và khi họ từ chối tuân theo, sau khi giao cho Conon công việc giữ cho biển đóng cửa chống lại họ, ông tiến hành tự mình tàn phá lãnh thổ của người Abydos. Hiện tại, thấy mình không gần hơn với việc hoàn thành mục tiêu của mình — đó là việc giảm bớt của họ — ông tự mình lên đường về nhà và để lại cho Conon trong lúc đó việc hòa giải các bang Hellespont để một lực lượng hải quân càng lớn càng tốt có thể được tập hợp chống lại mùa xuân sắp tới. Trong cơn giận dữ chống lại người Lacedaemon, để đáp lại sự đối xử mà ông đã nhận được từ họ, mục tiêu tối thượng của ông là xâm chiếm lãnh thổ của họ và trừng phạt những gì ông có thể.

Năm 393 trước Công nguyên. Mùa đông do đó được chiếm trọn với việc chuẩn bị; nhưng với sự tiếp cận của mùa xuân, Pharnabazus và Conon, với một hạm đội lớn được trang bị đầy đủ, và một lữ đoàn lính đánh thuê nước ngoài để khởi đầu, luồn lách qua các hòn đảo đến Melos. (11) Hòn đảo này sẽ phục vụ như một căn cứ hoạt động chống lại Lacedaemon. Và trước hết ông thả neo xuống Pherae (12) và tàn phá khu vực đó, sau đó ông thực hiện các cuộc đổ bộ liên tiếp tại các điểm khác nhau trên bờ biển và gây ra tổn thương có thể. Nhưng trong nỗi sợ hãi về tính chất không có bến cảng của bờ biển, kết hợp với cơ sở tăng viện dễ dàng của kẻ thù và sự khan hiếm nguồn cung cấp của chính ông, ông rất nhanh chóng quay đầu và giương buồm đi, cho đến khi cuối cùng ông thả neo trong bến cảng Phoenicus ở Cythera. Những cư dân của thành phố Cythera, trong nỗi sợ hãi bị chiếm bằng bão, sơ tán các bức tường. Việc thả những người này qua một lá cờ trắng qua Laconia là bước đầu tiên của ông; bước thứ hai là sửa chữa pháo đài đang đề cập và để lại một đơn vị đồn trú trên đảo dưới quyền một thống đốc Athen — Nicophemus. Sau đó ông giương buồm đến Isthmus của Corinth, nơi ông đưa ra một bài diễn thuyết kêu gọi đồng minh tích cực theo đuổi chiến tranh, và thể hiện sự trung thành với Đại vương; và do đó, sau khi để lại cho họ tất cả số tiền ông có với mình, lên đường trở về nhà.

(11) Xem Lys. xix. "de bon. Arist." 19 và các trang tiếp theo; và Hicks, 71, "Vinh danh Dionysios I và triều đình của ông"; Grote, "H. G." tập ix, tr. 453.

(12) Kalamata ngày nay.

Nhưng Conon có một đề xuất để đưa ra: — Nếu Pharnabazus cho phép ông giữ hạm đội, ông sẽ cam kết, trước hết, duy trì nó miễn phí từ các hòn đảo; bên cạnh đó, ông sẽ giương buồm đến đất nước của mình và giúp đỡ đồng bào Athen của mình xây dựng lại các bức tường dài của họ và các công sự xung quanh Piraeus. Không có đòn giáng nào nặng nề hơn, ông nhấn mạnh, có thể được giáng xuống Lacedaemon. "Bằng cách này, tôi có thể đảm bảo với các vị," ông thêm vào, "các vị sẽ giành được lòng biết ơn vĩnh viễn của người Athen và trả thù hoàn hảo người Lacedaemon, vì chỉ trong một cú đánh các vị sẽ làm vô hiệu hóa những gì họ đã dành nỗ lực tối đa của họ." Những lập luận này cho đến nay đã thuyết phục Pharnabazus rằng ông phái Conon đến Athen với sự hăng hái, và tiếp tục cung cấp cho ông quỹ cho việc khôi phục các bức tường. Do đó Conon, khi đến Athen, có thể xây dựng lại phần lớn các bức tường — một phần bằng cách cho mượn các đội tàu của chính mình, và một phần bằng cách trả lương cho thợ mộc và thợ đá, và đáp ứng tất cả các chi phí cần thiết. Có những phần khác của các bức tường mà người Athen và Boeotia và các bang khác nâng lên như một cam kết tình nguyện chung.

Cũng không được quên rằng người Corinth, với quỹ được để lại bởi Pharnabazus, trang bị một hạm đội — việc chỉ huy mà họ giao phó cho đô đốc Agathinus — và do đó là những bậc thầy không bàn cãi của biển bên trong vịnh quanh Achaia và Lechaeum.

Năm 393-391 trước Công nguyên. Người Lacedaemon, đối lập, trang bị một hạm đội dưới sự chỉ huy của Podanemus. Sĩ quan đó, trong một cuộc tấn công không mấy quan trọng, đã mất mạng, và Pollis, (13) chỉ huy phó của ông, hiện tại đến lượt ông buộc phải rút lui, bị thương, sau đó Herippidas nắm quyền chỉ huy các tàu. Mặt khác, Proaenus người Corinth, người đã giải nhiệm Agathinus, sơ tán Rhium, và người Lacedaemon khôi phục lại vị trí đó. Sau đó Teleutias kế nhiệm hạm đội của Herippidas, và đó là lượt của vị đô đốc đó thống trị vịnh. (14)

(13) Xem "Hell." I. i. 23.

(14) Theo Grote ("H. G." tập ix, tr. 471, chú thích 2), phần này tóm tắt các hoạt động hàng hải của Lacedaemon ở Vịnh Corinth từ mùa thu muộn năm 393 TCN cho đến việc bổ nhiệm Teleutias vào mùa xuân hoặc mùa hè đầu năm 391 TCN, năm của chiến dịch Agesilaus được kể lại ở trên, "Hell." IV. iv. 19.

Năm 392 trước Công nguyên. Người Lacedaemon được thông báo rõ ràng về các thủ tục của Conon. Họ biết rằng ông không chỉ khôi phục các công sự của Athen bằng sự giúp đỡ vàng của nhà vua, mà còn duy trì một hạm đội bằng chi phí của ông bên cạnh, và hòa giải các hòn đảo và các thành phố ven biển đối với Athen. Do đó, nếu họ có thể tiêm nhiễm Tiribazus — người là một tướng quân của nhà vua — với tình cảm của họ, họ tin rằng họ không thể thất bại hoặc lôi kéo ông sang lợi ích của họ, hoặc, ít nhất, ngăn chặn ông nuôi dưỡng hải quân của Conon. Với ý định này, họ phái Antalcidas đến Tiribazus: (15) lệnh của ông là thực hiện chính sách này và, nếu có thể, sắp xếp hòa bình giữa Lacedaemon và nhà vua. Người Athen, đánh hơi được điều này, phái một sứ giả phản công, bao gồm Hermogenes, Dion, Callisthenes và Callimedon, cùng với chính Conon. Họ đồng thời mời sự tham dự của các đại sứ từ các đồng minh, và cũng có mặt đại diện của người Boeotia, của Corinth và của Argos. Khi họ đến đích, Antalcidas giải thích cho Tiribazus mục đích chuyến thăm của ông: ông muốn, nếu có thể, xi măng hòa bình giữa nhà nước ông đại diện và nhà vua — hòa bình, hơn nữa, hoàn toàn phù hợp với nguyện vọng của chính nhà vua; nói cách khác, người Lacedaemon từ bỏ mọi yêu sách đối với các thành phố Hellas ở châu Á chống lại nhà vua, trong khi về phần mình, họ hài lòng rằng tất cả các hòn đảo và các thành phố khác phải độc lập. "Các nguyện vọng không thiên vị của chúng ta là như vậy," ông tiếp tục, "vì lý do trần thế nào mà (Hellenes hoặc) nhà vua phải chiến tranh với chúng ta? hay tại sao ông phải chi tiền của mình? Nhà vua được đảm bảo chống lại sự tấn công từ phía Hellas, vì người Athen bất lực ngoài quyền bá chủ của chúng ta, và chúng ta bất lực chừng nào các bang riêng lẻ còn độc lập." Các đề xuất của Antalcidas nghe rất dễ chịu trong tai Tiribazus, nhưng đối với những kẻ chống đối Sparta, chúng chỉ là những lời nói vô nghĩa. Người Athen lo sợ một thỏa thuận cung cấp sự độc lập cho các thành phố ở các hòn đảo, nhờ đó họ có thể bị tước đoạt Lemnos, Imbros và Scyros. Người Thebes, một lần nữa, sợ bị buộc phải để các bang Boeotia tự do. Người Argive không thấy các hợp đồng và hiệp ước hòa bình đó tương thích như thế nào với việc thực hiện mục tiêu lớn của riêng họ — sự hấp thụ Corinth bởi Argos. Và vì thế sự hòa bình này (16) đã chứng tỏ là bất thành, và các đại diện rời đi mỗi người về nhà của mình.

(15) Xem Plut. "Ages." xxiii. (Clough, tập iv, tr. 27); và cho ngày tháng năm 392 TCN (các tài liệu khác năm 393 TCN) xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 498.

(16) Xem Andoc. "de Pace"; Jebb, "Attic Or." tập i, tr. 83, 128 và các trang tiếp theo. Giáo sư Jebb gán bài phát biểu này cho năm 390 TCN hơn là năm 391 TCN. Xem thêm Grote, "H. G." tập ix, tr. 499; Diod. xiv. 110.

Tiribazus, về phần mình, nghĩ rằng việc áp dụng sự nghiệp của người Lacedaemon không hoàn toàn nhất quán với sự an toàn của chính mình mà không có sự đồng thuận của nhà vua — một sự xao lãng không ngăn cản ông tặng riêng Antalcidas một khoản tiền, với hy vọng rằng khi người Athen và đồng minh phát hiện ra người Lacedaemon có đủ phương tiện để trang bị một hạm đội, họ có lẽ sẽ có xu hướng mong muốn hòa bình hơn. Hơn nữa, chấp nhận các tuyên bố của người Lacedaemon là sự thật, ông tự mình bảo đảm nhân thân của Conon, như là có tội đối với nhà vua, và giam giữ ông ta lại. (17) Điều đó xong, ông lên đường đi vào đất nước để kể lại các đề xuất của Lacedaemon, với việc bắt giữ Conon sau đó của chính ông như một kẻ gây rối, và xin hướng dẫn thêm về tất cả các vấn đề này.

(17) Xem Diod. xiv. 85; và Corn. Nep. 5.

Khi Tiribazus đến cung điện, nhà vua phái Struthas xuống để quản lý khu vực ven biển. Tuy nhiên, người sau là một người ủng hộ mạnh mẽ của Athen và đồng minh của họ, vì ông thấy không thể quên danh sách dài các tệ nạn mà đất nước nhà vua đã gánh chịu dưới tay Agesilaus; do đó người Lacedaemon, đối lập sự bố trí thù địch của vị tổng đốc mới đối với họ với sự thân thiện của ông đối với người Athen, phái Thibron đến đối phó với ông bằng vũ lực vũ khí.

Năm 391 trước Công nguyên. (18) Vị tướng đó vượt qua và thiết lập căn cứ hoạt động của mình ở Ephesus và các thị trấn ở đồng bằng Maeander — Priene, Leucophrys và Achilleum — và tiến hành tàn phá lãnh thổ nhà vua, không tha thứ cho cả tài sản sống lẫn chết. Nhưng khi thời gian trôi qua, Struthas, người không thể không nhận thấy sự vô trật tự, và thực sự liều lĩnh khinh miệt mà chỉ huy Lacedaemon đưa lực lượng tăng viện của mình lên trong mỗi dịp, đã phái một đội kỵ binh vào đồng bằng. Lệnh của họ là phi nước đại xuống và quét sạch đồng bằng, thực hiện một cuộc càn quét sạch sẽ (19) tất cả những gì họ có thể đặt tay lên. Thibron, như cơ duyên xảy ra, vừa ăn xong bữa sáng, và đang quay trở lại phòng ăn với Thersander người thổi sáo. Người sau không chỉ là một người thổi sáo giỏi, mà còn ảnh hưởng phong cách Lacedaemon, đòi hỏi sự dũng mãnh cá nhân. Struthas, khi đó, nhìn thấy sự tiến bước vô trật tự của lực lượng tăng viện và sự ít ỏi của tiền phong, đột ngột xuất hiện ở đầu một lực lượng kỵ binh lớn, tất cả đều được sắp xếp có trật tự. Thibron và Thersander là những người đầu tiên bị tàn sát và khi họ ngã xuống, phần lính còn lại dễ dàng bị quay đầu. Một cuộc rượt đuổi thuần túy diễn ra, trong đó từng người một bị đốn ngã xuống đất, mặc dù một số ít tẩu thoát được vào các thành phố thân thiện; số lượng thậm chí còn lớn hơn nợ sự an toàn của họ cho việc phát hiện muộn màng của họ về công việc đang diễn ra. Hơn nữa, đây không phải là lần đầu tiên chỉ huy Sparta lao vào chiến trường, thậm chí không ban hành lệnh chung. Lịch sử của những sự kiện này kết thúc như vậy.

(18) Các tài liệu khác ghi năm 392 TCN, năm 390 TCN.

(19) Xem "Hell." VII. i. 40; "Cyrop." I. iv. 17; III. iii. 23; "Anab." VI. iii. 3.

Năm 390 trước Công nguyên. (20) Chúng ta chuyển sang sự xuất hiện tại Lacedaemon của một nhóm người lưu vong Rhodos bị trục xuất bởi đảng dân chủ. Họ khẳng định rằng không công bằng khi cho phép người Athen khuất phục Rhodos và do đó xây dựng một quyền lực quá lớn. Người Lacedaemon nhận thức được thực tế rằng số phận của Rhodos phụ thuộc vào đảng nào trong nhà nước chiếm ưu thế: nếu chế độ dân chủ chiếm ưu thế, toàn bộ hòn đảo phải rơi vào tay Athen; nếu các tầng lớp giàu có, (21) vào tay chính họ. Do đó họ trang bị cho họ một hạm đội gồm tám chiếc tàu, và đặt Ecdicus chỉ huy nó làm đô đốc.

(20) Grote, "H. G." tập ix, tr. 504; các tài liệu khác ghi năm 391 TCN.

(21) Hoặc, "người Lacedaemon không chậm trễ nhận ra rằng toàn bộ hòn đảo Rhodos được định sẵn sẽ rơi vào tay Athen hoặc chính họ, tùy thuộc vào việc chế độ dân chủ hay các tầng lớp giàu có tương ứng chiếm ưu thế."

Đồng thời họ phái một sĩ quan khác trên những con tàu này tên là Diphridas, trong một sứ mệnh riêng. Lệnh của ông là vượt qua châu Á và bảo đảm các bang đã tiếp nhận Thibron. Ông cũng phải nhặt nhạt những người sống sót trong quân đội của Thibron, và với những quân đội này, được hỗ trợ bởi một đội quân thứ hai mà ông sẽ thu thập từ bất kỳ quý tộc nào mở cho ông, ông phải theo đuổi cuộc chiến chống lại Struthas. Diphridas tuân theo các hướng dẫn của mình và trong số các thành tựu khác đã may mắn bắt được Tigranes, (22) con rể của Struthas, cùng với vợ của ông, trên đường đến Sardis. Số tiền trả cho tiền chuộc của họ lớn đến mức ông ngay lập tức có phương tiện để trả tiền cho lính đánh thuê của mình. Diphridas không kém phần hấp dẫn so với người tiền nhiệm Thibron của mình; nhưng ông có tính khí có trật tự hơn, kiên định hơn, và vô cùng mạo hiểm hơn như một tướng quân; bí mật của sự ưu việt này là ông là một người mà các thú vui của cơ thể không chi phối. Ông nhanh chóng chìm đắm trong công việc trước mắt của mình — bất cứ điều gì ông phải làm ông đều làm nó bằng cả tấm lòng.

(22) Xem "Anab." VII. viii. 9 cho một chiến công tương tự.

Ecdicus đã đến Cnidus, ở đó biết rằng đảng dân chủ ở Rhodos hoàn toàn là chủ nhân của tình hình. Họ thống trị bằng đường bộ và đường biển; thực tế họ sở hữu một hạm đội gấp đôi kích thước của chính ông. Do đó ông hài lòng giữ im lặng ở Cnidus cho đến khi người Lacedaemon, nhận thấy lực lượng của ông quá nhỏ để cho phép ông giúp đỡ bạn bè của họ, quyết định cứu viện ông. Với quan điểm này, họ ra lệnh cho Teleutias lấy mười hai con tàu tạo nên phân đội của ông (hiện tại ở vịnh liền kề Achaia và Lechaeum), (23) và dò đường quanh Ecdicus: sĩ quan đó ông phải gửi về nhà. Đối với bản thân, ông phải chịu trách nhiệm cá nhân bảo vệ lợi ích của tất cả những ai quan tâm đến việc làm bạn của họ, trong khi làm tổn thương kẻ thù bằng mọi phương tiện có thể.

(23) Xem phần trên, IV. viii. 11.

Vì vậy Teleutias, đã đến Samos, nơi ông thêm một số tàu vào hạm đội của mình, giương buồm đến Cnidus. Tại điểm này Ecdicus trở về nhà, và Teleutias, tiếp tục hành trình của mình, đến Rhodos, đứng đầu lúc này là hai mươi bảy tàu. Chính trong phần này của hành trình mà ông đụng độ Philocrates, con trai của Ephialtes, đang giương buồm từ Athen đến Cyprus để hỗ trợ đồng minh của họ Evagoras. (24) Toàn bộ hạm đội rơi vào tay Sparta — một trường hợp kỳ lạ, có thể được thêm vào, của các mục đích chéo nhau của cả hai bên giao chiến. Ở đây là người Athen, được cho là có quan hệ thân thiện với nhà vua, tham gia gửi lực lượng đồng minh để hỗ trợ Evagoras, người đang chiến tranh công khai với ông; và ở đây một lần nữa là Teleutias, đại diện của một dân tộc chiến tranh với Ba Tư, tham gia làm què quặt một hạm đội đã được phái đi trong một sứ mệnh thù địch với kẻ thù của họ. Teleutias quay trở lại Cnidus để xử lý các tù nhân của mình, và cuối cùng đến Rhodos, nơi sự xuất hiện của ông mang lại sự viện trợ kịp thời cho đảng ủng hộ Lacedaemon.

(24) Xem Diod. xiv. 98; Hicks, 72; Kohler, "C. I. A." tập ii, tr. 397; Isoc. "Evag." 54-57; Paus. I. iii. 1; Lys. "de bon. Ar." 20; Dem. tr. 161.

Năm 389 trước Công nguyên. (25) Và bây giờ người Athen, hoàn toàn ấn tượng với niềm tin rằng các đối thủ của họ đang đặt nền móng cho một quyền lực hải quân mới, phái Thrasybulus người Steiria để ngăn chặn họ, với một hạm đội bốn mươi chiếc. Sĩ quan đó giương buồm, nhưng kiềm chế không mang lại sự viện trợ cho Rhodos, và vì lý do chính đáng. Ở Rhodos, đảng Lacedaemon nắm giữ pháo đài, và sẽ nằm ngoài tầm tấn công của ông, đặc biệt là khi Teleutias ở gần đó để giúp đỡ họ bằng hạm đội của mình. Mặt khác, bạn bè của chính ông không gặp nguy hiểm gì khi chịu khuất phục trước kẻ thù, vì họ nắm giữ các thành phố và mạnh hơn nhiều về mặt số lượng, và họ đã thiết lập sự ưu việt của mình trên chiến trường. Do đó ông tiến về Hellespont, nơi, trong sự vắng mặt của bất kỳ lực lượng đối thủ nào, ông hy vọng đạt được một số thành tựu tốt đẹp cho thành phố của mình. Do đó, trước hết, sau khi phát hiện ra sự kình địch tồn tại giữa Medocus, (26) vua của người Odrysia, và Seuthes, (27) người cai trị ven biển đối thủ, ông hòa giải họ với nhau, và làm cho họ trở thành bạn bè và đồng minh của Athen; với niềm tin rằng nếu ông bảo đảm tình friendship của họ, các thành phố Hellas trên bờ biển Thrace sẽ cho thấy xu hướng lớn hơn đối với Athen. Trạng thái hạnh phúc của các vấn đề như vậy không chỉ ở châu Âu mà còn liên quan đến các bang ở châu Á nữa, nhờ vào thái độ thân thiện của nhà vua đối với đồng bào của mình, ông giương buồm vào Byzantium và bán thuế thập phân được thu từ các tàu đến từ Euxine. Bằng một cú đánh khác, ông chuyển chế độ đầu sỏ của Byzantium thành một chế độ dân chủ. Kết quả của việc này là demos Byzantium (28) không còn tiếc nuối khi thấy một đám đông lớn người Athen trong thành phố của họ càng nhiều càng tốt. Sau khi làm như vậy, và sau khi giành được tình bạn của người Calchedon, ông giương buồm về phía nam của Hellespont. Đến Lesbos, ông thấy tất cả các thành phố đều tận tụy với Lacedaemon ngoại trừ Mytilene. Do đó ông không muốn tấn công bất kỳ thành phố nào trước khi ông tổ chức một lực lượng bên trong thành phố sau. Lực lượng này bao gồm bốn trăm hoplite, được cung cấp từ các tàu của chính ông và một quân đoàn người lưu vong từ các thành phố khác nhau đã tìm kiếm nơi trú ẩn ở Mytilene; mà ông đã thêm một contingents vững chắc, sự lựa chọn của chính các công dân Mytilene. Ông kích động lòng nhiệt huyết của các contingents khác nhau bằng những lời kêu gọi phù hợp: đại diện cho người Mytilene rằng bằng việc chiếm các thành phố họ sẽ ngay lập tức trở thành thủ lĩnh và người bảo trợ của Lesbos; đối với những người lưu vong, ông làm cho nó có vẻ như nếu họ chỉ đoàn kết để tấn công từng thành phố lần lượt, tất cả họ đều có thể tính toán vào sự phục hồi cụ thể của họ; trong khi ông chỉ cần nhắc nhở các chiến binh của mình rằng việc thu nhận Lesbos có nghĩa là không chỉ sự gắn bó của một thành phố thân thiện, mà còn là việc khám phá ra một mỏ vàng. Các lời kêu gọi kết thúc và các contingents được tổ chức, ông tiến hành chống lại Methymna.

(25) Grote, "H. G." tập ix, tr. 507.

(26) Các tài liệu khác Amedocus.

(27) Đối với Seuthes, xem ở trên, "Hell." III. ii. 2, nếu là cùng một người.

(28) Đối với số phận thay đổi của những người theo chủ nghĩa dân chủ ở Byzantium năm 408 TCN và 405 TCN, xem ở trên, ("Hell." I. iii. 18; II. ii. 2); đối với thời điểm hiện tại, 390-389 TCN, xem Demosth. "c. Lept." 475; đối với việc kết nạp Byzantium vào liên minh hải quân mới năm 378 TCN, xem Hicks, 68; Kohler, "C. I. A." tập ii, tr. 19; và đối với năm 363 TCN, Isocr. "Phil." 53; Diod. xv. 79; và đối với sự thịnh vượng thương mại của nó, Polyb. iv. 38-47.

Therimachus, người tình cờ là thống đốc Lacedaemon tại thời điểm đó, khi nghe về cuộc tấn công được dự tính của Thrasybulus, đã lấy một nhóm lính thủy đánh bộ từ các tàu của mình, và được sự hỗ trợ của chính các công dân Methymna, cùng với tất cả những người lưu vong Mytilene có thể được tìm thấy ở nơi đó, tiến lên gặp kẻ thù ở biên giới của họ. Một trận chiến đã diễn ra và Therimachus đã bị tàn sát, một số phận được chia sẻ bởi một số người lưu vong trong đảng của ông.

Kết quả (29) của chiến thắng của mình, vị tướng Athen đã thành công trong việc giành lấy sự gắn bó của một số bang; hoặc, khi sự gắn bó bị từ chối, ông ít nhất có thể thu thập nguồn cung cấp cho binh sĩ của mình bằng các cuộc thám hiểm cướp bóc, và do đó vội vã đạt được mục tiêu của mình, đó là hòn đảo Rhodos. Mối quan tâm chính của ông là hỗ trợ một đội quân mạnh mẽ nhất có thể ở những bộ phận đó, và với mục tiêu này, ông tiến hành thu thuế trợ cấp, thăm các thành phố khác nhau, cho đến khi cuối cùng ông đến Aspendus, và thả neo trong sông Eurymedon. Số tiền đã được thu thập an toàn từ người Aspendus, và công việc hoàn thành, khi, nhân cơ hội một số cuộc tàn phá (30) của binh sĩ trên các trang trại, người dân tại chỗ trong một cơn cáu kỉnh đã xông vào phòng của vị tướng vào ban đêm và tàn sát ông trong lều của mình.

(29) Theo một số nhà phê bình, năm 389 TCN chỉ mới đạt được.

(30) Xem Diod. xiv. 94.

Thrasybulus đã chết như vậy, (31) một người tốt và vĩ đại bởi tất cả sự thừa nhận. Thay vì ông, người Athen chọn Agyrrhius, (32) người được phái đến để chỉ huy hạm đội. Và bây giờ người Lacedaemon — nhận thức được thực tế rằng việc bán thuế thập phân Euxine đã được thương lượng ở Byzantium bởi Athen; nhận thức được rằng chừng nào người Athen còn giữ Calchedon thì sự trung thành của các thành phố Hellespont khác được bảo đảm cho họ (ít nhất là trong khi Pharnabazus vẫn là bạn của họ) — cảm thấy rằng trạng thái của các vấn đề đòi hỏi sự chú ý nghiêm túc của họ. Họ không gắn bất kỳ sự đổ lỗi nào đối với Dercylidas. Anaxibius, tuy nhiên, thông qua tình bạn của các ephor, đã xoay sở để tự bổ nhiệm mình làm thống đốc, trong một sứ mệnh đến Abydos. Với các quỹ và tàu cần thiết, ông hứa sẽ thực hiện áp lực thù địch như vậy đối với Athen rằng ít nhất triển vọng của cô ấy ở Hellespont sẽ ngừng rực rỡ như vậy. Bạn bè của ông, các ephor, đã cấp lại cho ông để đổi lấy những lời hứa này ba chiến thuyền và các quỹ để hỗ trợ một ngàn lính đánh thuê, và do đó họ phái ông đi trong sứ mệnh của mình. Đến Abydos, ông bắt đầu cải thiện vị trí hải quân và quân sự của mình. Đầu tiên ông thu thập một lữ đoàn nước ngoài, nhờ sự giúp đỡ của họ, ông rút một số thành phố Aeolis khỏi Pharnabazus. Tiếp theo ông thiết lập một loạt các cuộc thám hiểm trả đũa chống lại các bang tấn công Abydos, tiến hành march chống lại họ và tàn phá lãnh thổ của họ; và cuối cùng, trang bị ba tàu bên cạnh những tàu mà ông đã giữ trong bến cảng Abydos, ông đánh chặn và mang vào cảng tất cả các tàu thương mại của Athen hoặc đồng minh của họ mà ông có thể đặt tay lên.

(31) "Do đó, người công dân đã chết, hơn bất kỳ ai khác, Athen nợ không chỉ nền dân chủ được đổi mới của cô ấy, mà cả hoạt động khôn ngoan, hào phóng và hài hòa của nó, sau khi đổi mới." — Grote, "H. G." tập ix, tr. 509.

(32) Đối với chính trị gia này, xem Demosth. "c. Timocr." 742; Andoc. "de Myst." 133; Aristot. "Ath. Pol." 41, và các chú thích của ông Kenyon ad loc.; Aristoph. "Eccles." 102, và Schol. ad loc.; Diod. xiv. 99; Curtius, "H. G." bản dịch tiếng Anh, tập iv, tr. 280.

Đánh hơi được những thủ tục này, người Athen, sợ rằng nền tảng công bằng được đặt ra cho họ bởi Thrasybulus ở Hellespont sẽ bị hủy hoại, phái Iphicrates đi với tám tàu và mười hai trăm lính peltast. Đa số bọn họ (33) bao gồm các lực lượng mà ông đã chỉ huy ở Corinth. Để giải thích, có thể nêu rõ rằng người Argive, một khi họ đã chiếm Corinth và sáp nhập nó vào Argos, tuyên bố họ không cần thêm Iphicrates và lực lượng của ông; thực tế thực tế là ông đã tàn sát một số người ủng hộ Argos. (34) Và vì thế ông quay lưng lại với Corinth và thấy mình ở nhà ở Athen vào cuộc khủng hoảng hiện tại.

(33) Hoặc, "Đám đông của chúng."

(34) Xem Grote, "H. G." tập ix, tr. 491 chú thích. Đảng "Argolising" hoặc philo-Argeian, trái ngược với đảng philo-Laconian. Xem ở trên, "Hell." IV. iv. 6.

Năm 389-388 trước Công nguyên. Khi Iphicrates lần đầu tiên đến Chersonese, ông và Anaxibius tiến hành chiến tranh chống lại nhau bằng việc phái các băng nhóm du kích hoặc cướp biển qua eo biển. Nhưng khi thời gian trôi qua, thông tin đến tai ông về sự khởi hành của Anaxibius đến Antandrus, đi kèm với lính đánh thuê của ông và đội cận vệ Laconian của chính ông và hai trăm hoplite Abydos. Nghe thêm rằng Anaxibius đã giành được sự gắn bó thân thiện của Antandrus, Iphicrates phỏng đoán rằng sau khi thiết lập một đơn vị đồn trú ở nơi đó, ông sẽ làm tốt nhất có thể để quay trở lại, nếu chỉ để đưa người Abydos về nhà một lần nữa. Do đó ông vượt qua vào ban đêm, chọn một điểm hoang vắng trên bờ biển Abydos, từ đó ông leo lên những ngọn đồi phía trên thị trấn và đặt mình vào mai phục trong các nếp gấp của chúng. Các tam bản đưa ông qua có lệnh khi rạng đông đến bờ biển hướng lên phía bắc dọc theo Chersonese, điều này sẽ gợi ý ý niệm rằng ông chỉ ra ngoài trong một trong những chuyến đi thông thường của mình để thu tiền. Phần tiếp theo đã vượt quá kỳ vọng của ông. Anaxibius bắt đầu cuộc hành trình trở lại của mình, và nếu báo cáo nói thật, ông đã làm như vậy bất chấp việc các nạn nhân chống lại việc hành quân ngày hôm đó; một cách khinh miệt phớt lờ cảnh báo, và hài lòng rằng cuộc hành quân của ông diễn ra suốt dọc qua một đất nước thân thiện và được hướng dẫn đến một thành phố thân thiện. Bên cạnh đó, những người ông gặp đảm bảo với ông rằng Iphicrates đang đi vắng trong một chuyến đi đến Proconnesus: do đó sự vắng mặt bất thường của biện pháp phòng ngừa trên hành trình. Về phần mình, Iphicrates nhìn thấy cơ hội, nhưng, chừng nào lực lượng của Anaxibius còn nán lại ở vùng đất thấp bằng phẳng, từ chối nhảy ra khỏi hang ổ của mình, chờ đợi khoảnh khắc khi phân đội Abydos ở tiền phong đã hạ cánh an toàn trong đồng bằng Cremaste, tại điểm nơi các mỏ vàng đứng; cột quân chính theo sau trên sườn dốc xuống, và Anaxibius cùng người Laconian của mình vừa mới bắt đầu sự xuống dốc. Ngay khoảnh khắc đó Iphicrates đặt lực lượng mai phục của mình chuyển động, và lao vào người Sparta với tốc độ tối đa. Người sau nhanh chóng nhận thấy rằng không có hy vọng trốn thoát khi ông quét qua đường thưa thớt kéo dài của cột quân suy yếu của mình. Lực lượng tiến trước, ông được thuyết phục, sẽ không bao giờ có thể quay trở lại để giúp đỡ ông lên mặt dốc đó; bên cạnh đó, ông quan sát thấy sự bối rối hoàn toàn của toàn bộ thể xác tại cảnh tượng mai phục. Do đó ông quay sang những người gần mình, và phát biểu như sau: "Thưa các ngài, thật tốt cho tôi khi chết tại điểm này, nơi danh dự ra lệnh cho tôi; nhưng đối với các vị, thưa các ngài, con đường của các vị nằm ở đằng kia, hãy vội vàng và tự cứu mình (35) trước khi kẻ thù có thể áp sát chúng ta." Khi những lời nói chết trên môi, ông lấy từ tay người mang khiên đi kèm chiếc khiên nặng của mình, và ở đó, tại vị trí của mình, kiên định chiến đấu và ngã xuống; không hoàn toàn một mình, vì bên cạnh ông kiên trì bám trụ một thiếu niên yêu quý, và trong số các thống đốc Lacedaemon đã tập trung về Abydos từ các thành phố của họ còn có mười hai người khác chiến đấu và ngã xuống bên cạnh cặp đôi. Phần còn lại tháo chạy, rơi xuống từng người một khi quân đội truy đuổi họ đến các bức tường thành phố. Bảng tử vong đạt đến khoảng năm mươi hoplite của người Abydos, và của phần còn lại hai trăm người. Sau chiến tích này Iphicrates trở về Chersonese. (36)

(35) Hoặc, "sauve qui peut."

(36) Xem Hicks, 76; và bên dưới, "Hell." V. i. 31.