Làm báo là một nghề cực nhọc và có cả nguy hiểm nữa. Tuy nhiên đó cũng là một nghề đầy thú vị: Được đi khắp mọi nơi cần thiết, như là được đi du lịch mà không mất tiền.
Ở nhiều nước, nhà báo có đủ phương tiện đi lại. Còn nước ta, có cái xe đạp đã là sung sướng. Có một thứ thường rất quen thuộc với cuộc đời mỗi nhà báo, ngoài cây bút, cuốn sổ tay ghi chép. Đó là những con đường. Từ quốc lộ dài dằng dặc đến những đường liên tỉnh, liên huyện, những con đường làng có bờ tre, bãi cỏ, cả những đường núi hiểm trở, chênh vênh, cheo leo, có sương lạnh, có lửa nhà sàn...
Không thể là nhà báo nếu ngại đi. Những trang báo, những dòng viết nằm rải rác ở mọi nơi, trên khắp nẻo đường đất nước. Người làm báo tạm biệt căn nhà có cái bàn viết của mình, ánh mắt con thơ, đôi má người vợ hiền... đến những nơi ấy, trên những con đường ấy, nhặt lấy bài báo mang về, đưa ông Tổng biên tập duyệt, lên trang...
Đầu tiên là từ trung tâm đất nước: Hà Nội. Con đường quen thuộc là đường số 5. Cầu Long Biên như con rồng uốn khúc lưng lên trên mây xanh ngắt, trên dòng nước đỏ hồng... Cây cầu sinh ra từ năm 1902. Có thể là ngồi lắc lư trên chiếc xe hàng lẫn vào dầu hỏa, cá mắm, cùng đủ thứ khác, chỉ còn biết ngồi co chân lại như đêm đông co ro mà sưởi, ở đây thì không cần sưởi, mà cứ toát mồ hôi suốt mấy trăm cây số hoặc suốt cả một ngày dài nữa. Có thể ung dung đạp xe đạp tàng của mình, vừa đi vừa ngắm trời, nhìn đất, xem con diều hâu bay lượn, nghe chị nông dân vừa cào cỏ vừa hát véo von, nghỉ thì nằm dài dưới gốc xà cừ đang độ lớn (nay thì chúng bị chặt hết đi rồi, thành xa lông lùn, tủ, ghế hết rồi)... Cũng có thể đi xe lửa một cách chen chúc nhọc nhằn, chui qua cửa sổ mà vào toa, có lúc nhanh chân, có một chỗ ngồi cạnh một cô gái cùng đi thì vui quá, nhưng nhiều khi chỉ đứng một chân trong chiếc toa đen hôi hám mà chuyến trước chở gà, chở lợn, bây giờ khách lên được toa cũng coi là hạnh phúc (tàu hỏa nay khá hơn nhiều)... Có nhiều cách đi, nhiều cách đến. Trên đường số 5 ấy, qua Trâu Quỳ, Phú Thị quê hương Cao Bá Quát; đến Bần Yên Nhân, vùng tương nổi tiếng; đến Quán Gỏi, ngã tư một lối sang Thanh Miện, Phù Ủng, quê Phạm Ngũ Lão, đền Sặt, một vùng công giáo, từng có nghề làm bánh đa và trồng thuốc lào ngon. Rẽ trái, vượt năm cây số toàn ổ gà trên con đường bị bỏ quên mấy chục năm, sẽ đến Cẩm Giàng, một thị trấn vừa hoang sơ vừa thơ mộng, nơi sinh ra Thạch Lam, Giang Quân. Đi quá một chút, sẽ gặp một vùng thơ Lang Tài, Gia Bình, Thuận Thành, có quan họ, có chùa Bút Tháp, có núi Thiên Thai bên sông Đuống. Từ đây mà đi nữa, là Bắc Ninh, Bắc Giang, hoặc ngoặt sang ngả khác là Quế Võ, Phả Lại, một vùng sông nước đầy lịch sử, dẫn nẻo qua Chí Linh, Đông Triều, thị trấn Sao Đỏ, mà về với Quảng Ninh, vùng than và vùng biển, vùng thơ và vùng du lịch...
Ngược trở lại, từ Quán Gỏi, cái ngã tư, không hiểu có phải xưa kia từng là nơi bán nhiều gỏi cá ngon lành mà thành tên không, đi nữa gặp thị xã Hải Dương êm đềm, tịnh lặng,
có gì hơi như ngủ trưa quá giờ, nên có phần uể oải... có món đậu xanh ngon lành (nay thì có đến hơn ba mươi hãng cạnh tranh chẳng còn biết ai làm ngon hơn ai)... Rồi cầu Lai Vu, rồi Vật Cách, rồi Hạ Lí, đã nhìn thấy màu phù sa trên một đoạn sông với những con tàu đắm, nằm nghiêng mấy chục năm, hằn vết thời gian han gỉ trong bập bềnh thủy triều... Hải Phòng... mùa tháng Sáu, hoa phượng rợp trời, mà nhà thơ Hải Như đã kịp ghi lại trong thơ mình, từ bấy có tên là thành phố Hoa Phượng đỏ...
Con đường số 5 trải mình ra trăm cây số trên mặt phẳng đồng bằng, không hề gặp một ngọn đồi, ngọn núi nào. Cũng như ngày xưa, người ta thường bảo có hai tỉnh không một chút núi cao, chỉ hoàn toàn là châu thổ: Hưng Yên và Thái Bình. Nay chia ra hợp lại, đã có nhiều đổi khác.
Có lẽ không một nhà báo nào xa lạ với dải xương sống của đất nước: Con đường số 1. Từ biên giới Đồng Đăng có cửa ải quan, qua một vùng thơm ngát hương hồi xứ Lạng, qua chợ như bức tranh: Kỳ Lừa về Lạng Sơn, Đồng Mỏ, Chi Lăng, địa danh lịch sử lừng lẫy, lướt qua Bắc Giang, Đáp Cầu, Bắc Ninh, Từ Sơn, Đình Bảng, vùng rượu nem nổi tiếng mà rượu ấy, nem ấy đã đi vào ca dao:
Ai lên xứ Lạng cùng anh
Bõ công bác mẹ sinh thành ra em
Tay cầm bầu rượu nắm nem
Mải vui quên hết lời em dặn dò...
Trở lại Hà Nội có cầu Long Biên kia rồi, Gia Lâm chào ta, ta gặp Hồ Gươm và Văn Điển đã mời, Ngọc Hồi đã hẹn. Đồng Văn, Phủ Lí... Nam Định hay Ninh Bình, núi Gôi, đền Ghềnh, Thanh Hóa, Cầu Giát, Diễn Châu, thành phố Vinh mệnh danh thành phố Đỏ, Hà Tĩnh quê hương một Nguyễn
Du nghìn năm còn mãi... Quảng Bình, nước xanh như trời xanh, có nhà thơ muốn nhúng ngọn bút xuống nước biển kia mà đề thơ lên trời, sau Bà Huyện Thanh Quan, sau khi vượt đèo Ngang, con đèo đáng được đổi tên thành đèo Bà Huyện Thanh Quan... Và đi nữa, và đi thêm, và đi mãi... Ta gặp một Thuận Hóa nay là Huế cố đô, và sẽ là dằng dặc miền Trung, và tận cùng Nam Bộ, nơi có chín con rồng, nơi thẳng cánh cò bay, nơi bàn chân Tổ quốc không ngừng vươn ra biển, nơi đất mũi Cà Mau... Thành phố Hồ Chí Minh ở một đầu đất nước, trung tâm một thúng gạo, còn Hà Nội ở trung tâm thúng gạo đầu kia, mà Trường Sơn, con đường số một xuyên Việt là cái đòn gánh bao vạn năm vẫn còn đây, nuôi sống dân tộc này. Nay có người không ví hình Việt Nam như thế, mà còn gọi đất nước mang hình lưỡi liềm, đất nước mang hình tia chớp... tùy theo tưởng tượng của một ý thơ tung tỏa trong hồn...
Ta đang ở một thời kì báo chí nở rộ như hoa xuân. Hàng mấy trăm tờ báo, hàng ngày, hàng tuần, hàng tháng, với trên sáu nghìn nhà báo chuyên nghiệp và một số đông đảo các nhà báo không chuyên, là cộng tác viên thường xuyên, nhiệt tình của nhiều báo...
Họ, những nhà báo ấy, có mặt ở khắp nơi. Trên một cánh đồng có gióng lúa mới, một cây cầu đang lao hẫng, một dải đường đang nâng cấp, một trường học, một xã anh hùng, một doanh nghiệp năng động, những con người thế này thế khác, những gương mặt và những tâm hồn... mà tất cả những điều đó đều phải qua con đường, những dặm ngắn, dặm dài dẫn dắt bước chân...
Không một nhà báo nào lại không hào hứng để được có một chuyến lên miền núi. Tầm mắt được mở rộng, tâm hồn được say mê, nhưng trước hết, có những lúc trên đường, tầm mắt bị một ngọn đồi chắn ngang, bước chân bị một dòng suối ngăn lại... không sao, khắc đi khắc tới.
Hà Đông kia vẫn là đồng bằng, có cái chợ bán trâu bên thị xã. Một loáng nữa thôi, ngã ba Ba La Bông Đỏ, Vân Đình hay Lương Sơn, nông trường từng một thời nổi tiếng Cửu Long... và với tay đã chạm thị xã sơn cước Hòa Bình...
Ngã Ba Chăm... Dốc Cun thăm thẳm, từng có một quán bán bánh cuốn cực kì ngon ngay trên đỉnh dốc, khi chiếc xe tạm nghỉ để máy đỡ nóng, thì người thì khách, chị du lịch anh nhà báo, bác lái xe... ghé vào quán mà thưởng thức đĩa bánh cuốn vừa bốc khói thơm lừng, ngọt lịm, chỉ tiếc thiếu một chút hương mê hoặc: cà cuống. Nhưng không sao, hương đồi núi, cỏ dại, men rừng, màu ngút ngát nương rẫy cùng thấp thoáng váy đen, áo trắng của nàng Mường sẽ say mắt người xuôi...
Những Chợ Bờ Suối Rút?... nơi tấm bia Hào Tráng ghi công Lê Lợi vượt một trăm chín mươi hai ngọn thác lên rừng đánh giặc, tấm bia ấy được di chuyển để giữ lại một di tích khi vùng này biến thành lòng hồ cho bừng lên ánh sáng...
Ngã ba Mãn Đức, lên Thung Khe, sương mù quanh năm, dưới kia là vực sâu, xe phải bật đèn vàng, bò rì rì như người đi bộ. Nhưng Mai Châu đã hiện lên dưới kia rồi. Đêm lửa nhà sàn, vò rượu cần đã tỏa tia hoa, những chiếc “khòe” sẵn sàng mời khách một đêm say, khi những cây cột gỗ “môi” đã thơm xa như một nàng sơn nhân bí mật... Mai Châu là làng Thái lọt giữa vùng Mường... Múa xòe trong ánh lửa đã lên tiếng cồng chiêng...
Nếu không rẽ sang đấy, thì con đường số 6 vẫn cứ đợi chờ nhà báo lên đường, đi tiếp... Mộc Châu... Tà Vài, Hát Lót, Sơn La... Tháng Sáu tháng Bảy, qua Tà Vài, muỗm Mộc Châu giòn tan, mập mạp, xếp từng đống bên đường như sỏi suối vừa vớt lên, có thể ăn no không chán, giống như mận chợ Kỳ Lừa vàng óng, ngọt thanh, no căng mà không cồn ruột... Bên đường, hoa lau bạc, sỏi đỏ như son, củi xếp từng “ste” tiện vứt lên xe, thật rẻ, tha hồ cho đêm bánh chưng bập bùng tỏa ấm.
Một ngả đường khác: Phủ Lỗ, Trung Giã, Trà Vườn, Thái Nguyên... Tân Trào, Bình Ca, Tuyên Quang, Vĩnh Tuy... những ngả núi non trùng điệp, trở về quê hương cách mạng, chạm vào lịch sử trong hơi gió, đêm đêm những vành tròn đồng mức của những đồi chè bát úp, có con chim gì rỉ rả thức với sao xa...
Làm báo, đi là nghiệp dĩ. Những con đường đã thành người bạn trong lòng suốt cả đời người. Nó không nằm trong sổ tay, mà đã thành máu thịt, trong não trong tim, thành tình yêu nhớ mãi.
Đêm đêm trước ánh đèn, trước trang giấy trắng, những con đường hiện lên như một tấm ảnh rõ ràng, từng đoạn thân thương, từng khu vực sắc màu, từng tiếng nói thầm thì... nhà báo chỉ còn một việc vươn cánh tay ra là nó lấp lánh rung rinh, nằm vào trang giấy...
Còn bao nhiêu ngả đường gần xa khác, không thể nào kể xiết. Mỗi nhà báo có một mảng, một vùng của mình, có những con đường của mình, có khi phải qua, phải lại hàng chục, trăm lần trên đó, khiến quen thuộc từng cái quán ven đường, từng cột mốc lặng im, từng ngã ba dẫn về một làng xa vắng...
Những con đường tồn tại hàng trăm năm, hàng nghìn năm... và người làm báo cố gắng hết sức mình để mà ghi, mà nhớ, mà dâng hiến cho bạn đọc được bao điều, trong đó, những tiếng nói của con đường cũng đồng xuất hiện. Con đường, người bạn thủy chung, có to có nhỏ, đang chảy khắp thịt da đất nước một cách bền bỉ, đã trở thành nguồn vui cho cuộc đời rộn rã...
Tháng 6 / 1995
