1. Vào buổi sáng, khi thấy mình lười biếng chẳng muốn chỗi dậy, hãy tự nhủ điều này: Ta thức dậy để làm công việc của một con người, hà cớ gì phải cằn nhằn khi bắt tay vào làm cái công việc mà ta sinh ra và được đưa vào thế giới này để thực hiện? Phải chăng ta được tạo ra chỉ để cuộn mình trong chăn ấm gối êm? Nhưng, bạn bảo, nằm thế sướng hơn. Vậy mục đích tồn tại của bạn là sự hưởng thụ, hay là hành động và việc rèn luyện các năng lực của bản thân? Bạn có thấy những loài thực vật nhỏ bé, những chú chim sẻ, loài kiến, loài nhện, và đàn ong, tất cả đều đang làm tròn bổn phận của mình, và hết sức mình làm việc vì trật tự của Vũ trụ đó sao? Thế mà bạn lại từ chối gánh vác phần việc được giao phó cho con người trong cơ đồ này ư? Bạn sẽ không chịu bước đi trên con đường phù hợp với chính bản thân tự nhiên của mình sao? Bạn nói: “Tôi cần phải nghỉ ngơi.” Chắc chắn rồi; nhưng tự nhiên luôn ấn định một giới hạn cho việc nghỉ ngơi, cũng như cho việc ăn uống vậy. Trong việc nghỉ ngơi, bạn vượt qua những giới hạn ấy, vượt qua cả mức vừa đủ; nhưng trong hành động, bạn lại chẳng làm cho trọn vẹn, mà vẫn để cho các năng lực của mình nhàn rỗi. Bạn không thực sự yêu thương chính mình; nếu có, bạn đã yêu mến bản tính của mình và mục đích của nó rồi. Những người khác, vì yêu nghệ thuật mà họ theo đuổi, sẵn sàng kiệt sức vì lao động quên cả ăn uống, đầu tóc bù xù. Thế nhưng bạn lại tôn trọng bản tính của mình ít hơn kẻ điêu khắc tôn trọng pho tượng, ít hơn vũ công tôn trọng điệu nhảy, kẻ hà tiện tôn trọng đống vàng, hay kẻ hư vinh tôn trọng tiếng tăm hão huyền. Những người ấy, một khi niềm khao khát trỗi dậy, sẵn sàng đánh đổi cả cơm ăn giấc ngủ miễn là họ có thể thực hiện được ước nguyện của mình; vậy mà việc theo đuổi lợi ích chung lại có vẻ kém phần trân quý trong mắt bạn và không xứng đáng nhận lấy sự nhiệt thành tương đương sao?

2. Thật dễ dàng biết bao khi xua đuổi và xóa sạch mọi ấn tượng quấy rầy, bất ổn; để từ đó lập tức tận hưởng sự tĩnh lặng tuyệt đối.

3. Đừng coi bất kỳ lời nói hay hành động nào phù hợp với tự nhiên lại là không xứng tầm với bạn. Đừng để những lời chỉ trích hay khiển trách từ người khác làm bạn nhụt chí; nhưng nếu lời nói hay hành động ấy là cao thượng, hãy tự thấy mình xứng đáng để nói hoặc làm điều đó. Những kẻ chê bai bạn cũng có lương tâm và động cơ riêng của họ. Bạn không cần phải bận tâm đến những điều đó, mà hãy cứ đi theo con đường thẳng tăm tắp, được dẫn dắt bởi bản tính của chính bạn và bản tính của Vũ trụ, khi cả hai đều hướng về cùng một ngả.

4. Ta bước đi trên con đường của Tự nhiên, cho đến cuối cùng ta sẽ ngã xuống và được nghỉ ngơi; trút hơi thở cuối cùng vào bầu không khí nơi ta hít thở hằng ngày, ngã xuống mảnh đất nơi cha ta đã gieo mầm sự sống, mẹ ta tạo nên dòng máu, và vú em đã mớm dòng sữa nuôi dưỡng ta; trên mảnh đất đã ban cho ta thức ăn thức uống suốt bao năm qua, nâng bước chân ta, và dung thứ cho ta — kẻ đã phụ bạc nàng đủ điều.

5. Người ta không thể thán phục sự sắc sảo của bạn. Cứ cho là vậy đi. Nhưng còn biết bao phẩm chất khác mà bạn không thể nói rằng: “Nó không có trong tôi.” Hãy bày tỏ những phẩm chất ấy; chúng hoàn toàn nằm trong tầm tay bạn. Hãy chân thành, đường hoàng, tận tụy; coi thường sự hưởng thụ, đừng oán thán số phận, hãy biết đủ; hãy tử tế và bộc trực; đừng ưa thói phóng đại và những lời ba hoa rỗng tuếch; hãy vươn tới sự vĩ đại. Bạn có thấy mình có thể biểu lộ biết bao đức hạnh, những thứ mà bạn vẫn đang tự mãn bỏ dở, dẫu cho bạn không có cái cớ là chúng vắng mặt, hay bạn không thích hợp với chúng? Phải chăng bạn bị sự thiếu thốn nào đó trong bản chất sai khiến nên mới đâm ra càu nhàu, keo kiệt, nịnh hót, trút những lỗi lầm của chính mình lên cơ thể, khom lưng luồn cúi trước kẻ khác, hiếu danh, và để cho tâm hồn vướng bận biết bao sự bất an này? Không, thưa các vị thần, đáng lẽ ra bạn đã có thể rũ bỏ những thói hư tật xấu ấy từ lâu rồi. Vậy nên, mọi lỗi lầm của bạn chỉ là bạn hơi chậm chạp và kém cỏi trong nhận thức mà thôi. Bạn nên nỗ lực khắc phục điều này bằng việc rèn luyện; chớ nên phớt lờ sự u mê của mình cũng như đừng tìm kiếm sự thỏa mãn ti tiện trong đó.

6. Vài kẻ, sau khi làm ơn cho bạn, liền rất hăng hái tính toán món nợ ân huệ mà họ đã ban phát. Những kẻ khác lại không quá suồng sã đòi ơn, nhưng trong thâm tâm vẫn coi bạn là con nợ, và thừa biết giá trị của những gì họ đã làm. Một hạng người thứ ba lại tỏ ra hoàn toàn vô tư về ân huệ của mình. Họ giống như cây nho, kết ra những chùm quả ngọt và cảm thấy mãn nguyện khi đã dâng hiến thứ quả thuộc về mình. Con ngựa khi đã chạy hết đường đua, con chó săn khi đã lần theo dấu vết, con ong khi làm ra mật ngọt, và con người khi đã làm điều tốt cho kẻ khác, chẳng hề lớn tiếng khoe khoang, mà lại tiếp tục lên đường làm điều đó một lần nữa, hệt như cây nho khi mùa tới lại đơm những chùm quả mới. “Vậy chúng ta có nên thuộc về những kẻ dường như chẳng biết mình đang làm gì hay không?” Chắc chắn là có. “Nhưng chính điều này lại hàm ý sự minh mẫn; bởi vì đặc trưng của kẻ vị tha là nhận thức được rằng mình đang hành động vì lợi ích chung, và chắc chắn là cũng muốn người đồng loại của mình nhận ra điều đó.” Đúng vậy, nhưng nếu bạn hiểu sai lời tôi, bạn sẽ bước chân vào hàng ngũ những kẻ mà tôi vừa nhắc tới ở trên. Họ cũng bị dắt mũi bởi những lý lẽ ngụy biện. Nhưng nếu bạn có mong muốn thấu hiểu ý nghĩa thực sự trong nguyên tắc của tôi, chớ nên sợ rằng khi tuân theo nó, bạn sẽ bỏ bê bổn phận vị tha của mình.

7. Đây là một lời cầu nguyện của người Athens: “Xin hãy mưa xuống, mưa xuống đi, hỡi thần Zeus thân yêu, trên các cánh đồng và đất cày bừa của người Athens.” Con người ta hoặc là không nên cầu nguyện bao giờ, hoặc phải cầu nguyện theo lối bộc trực và giản dị này.

8. Giống như người ta nói rằng thần Aesculapius đã kê đơn tập cưỡi ngựa cho ai đó, hoặc tắm nước lạnh, hay đi chân đất; cũng có thể nói rằng Tinh thần dẫn dắt đã định đoạt cho một con người bệnh tật, sự tàn phế, những mất mát, hoặc những điều tương tự. Từ “được kê đơn” trong trường hợp thứ nhất có nghĩa là phương pháp điều trị ấy được chỉ định cho bệnh nhân sao cho phù hợp với nhu cầu sức khỏe của anh ta: trong trường hợp thứ hai, nó có nghĩa là vận mệnh của mỗi người được sắp đặt để dung hợp với các mục đích của số phận. Giờ đây, chính từ “dung hợp” ấy ngụ ý một sự tương đồng giống như sự khít khao của những viên đá đẽo vuông vức trong một bức tường hoặc kim tự tháp, mà những người thợ thường nhắc đến khi họ ráp chúng lại với nhau trong một công trình kiến trúc. Vạn vật đều được liên kết trong một mối dây hòa hợp duy nhất; và cũng giống như tất cả các thể hiện hữu góp phần tạo nên thế giới hữu hình như nó vốn có, thì định mệnh, với tư cách là nguyên nhân tổng thể, cũng được cấu thành từ tất cả các nguyên nhân riêng biệt. Ngay cả những kẻ kém hiểu biết triết học nhất cũng nắm bắt được ý tôi, vì họ thường nói: “Định mệnh đã ban điều này cho người này người nọ: điều này đã được an bài hoặc định đoạt cho anh ta.” Thế nên, hãy đón nhận những sắc lệnh của Định mệnh hệt như cách ta đón nhận những toa thuốc của Aesculapius. Ngài kê cho chúng ta rất nhiều thứ, và một số trong đó là những vị thuốc đắng ngắt. Thế nhưng chúng ta vẫn vui vẻ vâng lời với hy vọng được mạnh khỏe. Do đó, hãy quan niệm rằng đối với Tự nhiên, việc thực hiện công việc và hoàn thành mục đích của mình cũng giống như sức khỏe của nàng vậy; và hãy chào đón mọi chuyện xảy ra, dẫu cho đó có vẻ là một vận rủi đi chăng nữa, bởi vì chúng hướng tới sức khỏe của Vũ trụ, và tới sự thịnh vượng cũng như niềm hạnh phúc của thần Zeus. Ngài sẽ không giáng điều này hay điều nọ xuống bất kỳ ai nếu nó không góp phần mang lại điều tốt đẹp cho tổng thể, và không một phần nào trong hệ thống của Tự nhiên lại sinh ra điều gì đi ngược lại với sự cai quản của nàng. Vì hai lẽ đó, bạn nên cảm thấy hài lòng với những gì giáng xuống đời mình. Lý do thứ nhất là vì nó được tạo ra và ấn định cho bạn, vốn dĩ đã có mối liên hệ mật thiết với bạn từ thuở ban đầu, trong sự đan cài của mọi số phận xuất phát từ những nguyên nhân tối cao vĩ đại. Lý do thứ hai là vì ngay cả những gì xảy ra riêng rẽ với từng người cũng góp phần vào sự an khang và thịnh vượng của Tinh thần cai quản vạn vật, và thậm chí, góp phần vào sự trường tồn của chính nó. Bởi vì tổng thể sẽ trở nên què quặt nếu bạn phá vỡ dẫu chỉ là một chút xíu mối liên kết liền mạch ấy, dù là của các bộ phận hay của các nguyên nhân. Và bạn đang làm hết sức mình để phá vỡ và hủy hoại điều đó bất cứ khi nào bạn cằn nhằn trước số phận.

9. Đừng bận tâm, đừng chán nản cũng đừng nhụt chí, nếu không phải lúc nào bạn cũng có thể hành động theo các nguyên tắc hoàn mỹ của mình. Nếu bạn bị đánh bật ra, hãy quay trở lại với nỗ lực, và lấy làm hài lòng rằng cách hành xử của bạn nhìn chung vẫn ra dáng một con người. Hãy yêu mến điều thiện mà bạn quay về; và hãy trở lại với Triết học, không phải như kẻ đến tìm một người thầy, mà như người có đôi mắt đau nhức tìm đến miếng bọt biển và lòng trắng trứng, như kẻ khác nhờ cậy đến miếng cao dán, hay người thứ ba dùng khăn chườm. Và bằng cách ấy, bạn sẽ chẳng còn phô trương rỗng tuếch việc vâng theo lý trí; mà sẽ nhận ra rằng nó mang lại cho bạn sự bình yên. Hãy ghi nhớ rằng Triết học không đòi hỏi điều gì quá mức so với bản tính của bạn. Nhưng bạn lại hay thèm thuồng những thứ khác không phù hợp với bản tính ấy. “Bởi vì,” bạn nói, “còn gì có thể thú vị hơn những thứ đó chứ?” Chẳng phải đây chính là cái bẫy mà Sự hưởng thụ giăng sẵn cho chúng ta hay sao? Tuy vậy, hãy thử ngẫm xem sự cao thượng, tính bộc trực, sự giản dị, lòng tử tế và lòng kính tín có phải là những niềm vui lớn lao hơn nhiều hay không. Và còn gì ngọt ngào hơn chính sự khôn ngoan, khi bạn ý thức được sự an toàn và hạnh phúc trong các năng lực nhận thức và lý trí của mình?

10. Bản chất của vạn vật bị che khuất khỏi chúng ta quá kỹ, đến mức đối với nhiều triết gia, và không phải những người tầm thường đâu, mọi thứ đều có vẻ không thể thấu hiểu nổi. Ngay cả phái khắc kỷ cũng thừa nhận rằng thật khó để nắm bắt bất cứ điều gì một cách chắc chắn. Mọi sự đồng thuận của chúng ta đều mâu thuẫn, bởi vì kẻ nào mới là người trước sau như một? Hơn thế nữa, hãy ngẫm về các đối tượng nhận thức của chúng ta: chúng thật mong manh và tầm thường làm sao! Biết bao lần chúng rơi vào tay kẻ trác táng, ả đĩ điếm, hay tên cướp giật! Hãy nhìn lại đạo đức của những người cùng thời với bạn: thật khó lòng dung thứ nổi ngay cả những kẻ có cung cách lịch sự nhất trong số họ; chưa kể đến việc con người ta đôi khi còn khó mà dung thứ nổi chính mình. Giữa chốn tăm tối và nhơ nhớp ấy, trong dòng chảy không ngừng của vật chất, của thời gian, của chuyển động, và của vạn vật đang vận động, ta chẳng thể nhận thấy điều gì xứng đáng để kính trọng hay khao khát. Trái lại, chúng ta nên tự an ủi mình trong lúc chờ đợi cái chết tự nhiên, chớ nên bực bội vì sự chậm trễ, mà hãy tìm thấy sự bình yên trong những suy ngẫm sau: thứ nhất, không gì có thể giáng xuống đầu chúng ta lại không phù hợp với bản tính của vạn vật; thứ hai, việc không làm bất cứ điều gì chống lại tinh thần thần thánh bên trong chúng ta luôn nằm trong tầm tay: không một thế lực nào có thể ép buộc chúng ta điều đó.

11. Ta đang sử dụng tâm hồn mình vào mục đích gì? Hãy tự vấn bản thân về điều này trong mọi hoàn cảnh, và ngẫm xem điều gì đang diễn ra ngay lúc này trong phần sâu thẳm được con người gọi là kẻ cai quản phần còn lại. Hãy tự hỏi, tâm hồn mà ta đang mang thực ra là của ai? Phải chăng là của một đứa trẻ? Hay của một thiếu niên, của một người đàn bà nhút nhát, hoặc của một kẻ bạo chúa; tâm hồn của một con thú thuần hóa hay của một loài mãnh thú?

12. Những thứ mà phần đông thiên hạ coi là tốt đẹp thực ra có giá trị ra sao, bạn có thể phán đoán từ điều này: Nếu một người đã coi những phẩm chất như sự khôn ngoan, tiết độ, công bằng, hay dũng cảm là điều tốt đẹp theo đúng nghĩa thực sự của nó, thì khi còn giữ tâm trí ấy, anh ta sẽ chẳng dễ dàng gì lắng nghe những lời châm chọc truyền thống về sự dư dả của những điều tốt đẹp. Nó chẳng ăn nhập gì với hoàn cảnh cả. Nhưng khi anh ta tâm niệm những thứ dường như là tốt đẹp trong mắt số đông, anh ta lại hoàn toàn sẵn sàng lắng nghe và đón nhận như một điều vô cùng hợp lý những lời trào phúng của nhà thơ hài kịch. Do đó, ngay cả tâm trí bình thường cũng nhận thức được sự khác biệt ấy. Bởi vì nếu không phải vậy, trong trường hợp đầu tiên chúng ta đã chẳng chối bỏ trò đùa ấy như một sự xúc phạm, và trong trường hợp thứ hai chúng ta cũng chẳng tung hô nó như một lời châm biếm sắc sảo khi áp dụng vào sự giàu sang hay thứ của cải gây ra sự xa hoa và phô trương. Vậy hãy tiếp tục tự đặt câu hỏi liệu những thứ đó có đáng được trân quý và coi là tốt đẹp hay không, khi mà chúng ta có cái nhìn về chúng đến mức có thể thỉnh thoảng nói về chủ nhân của chúng rằng: “Anh ta mang theo bên mình lắm của cải đến nỗi chẳng có nổi một chỗ để tự ngả lưng cho thoải mái.”

13. Tôi được cấu thành từ một phần hình thức và một phần vật chất. Không một trong hai yếu tố này sẽ chết đi rồi tan biến vào hư vô, bởi vì chẳng có gì trong số chúng sinh ra từ hư vô. Do đó, mọi phần trong con người tôi sẽ được chuyển hóa và sắp xếp lại ở một góc nào đó của Vũ trụ. Bản thân góc ấy của Vũ trụ rồi cũng sẽ được biến đổi thành một góc khác, và cứ thế mãi mãi về sau. Bằng một sự thay đổi đại loại như thế mà tôi đã ra đời, và các bậc sinh thành của tôi cũng vậy, cứ ngược dòng thời gian mãi về quá khứ. Chẳng có gì đáng phản đối ở học thuyết này, dẫu cho thế giới có được vận hành bởi những chu kỳ quay vòng cố định đi chăng nữa.

14. Lý trí và nghệ thuật tư duy là những năng lực hoàn thiện tự thân, và hoàn thiện trong các quá trình đặc thù của chúng. Chúng khởi nguồn từ nguyên lý nội tại của chính mình, và tiến bước tới cái đích đã định sẵn. Những hành vi tinh thần như thế được gọi là đúng đắn, nhằm ngụ ý rằng dòng chảy tư duy là chính đáng hoặc ngay thẳng.

15. Không nên nói rằng bất cứ thứ gì thuộc về con người nếu nó không nằm trong bản tính con người ấy. Những thứ không thuộc về bản chất của anh ta thì không thể bị đòi hỏi ở anh ta, và chẳng có chút dính líu nào đến lời hứa hẹn hay sự hoàn thành bản tính của anh ta. Do đó, nằm trong những thứ ấy không phải là mục đích tối hậu của con người, cũng chẳng phải là điều thiện vương miện cho mục đích đó. Hơn nữa, nếu một thứ gì đó thực sự là một phần của con người, thì anh ta sẽ không thích hợp để khinh miệt nó hay nổi loạn chống lại nó, và kẻ tự lập tách biệt khỏi nó cũng chẳng đáng được ngợi ca. Nếu những thứ phi bản chất thực sự là điều tốt, thì một kẻ tự kiêm chế không dùng đến chúng sẽ chẳng thể là một người tốt; nhưng như chúng ta thấy đấy, càng thiếu thốn chúng, và càng chịu đựng được cảnh thiếu thốn ấy, con người ta lại càng tốt đẹp hơn.

16. Bản chất của những ấn tượng thường trực nhất sẽ quyết định bản chất tâm trí bạn. Tâm hồn mang màu sắc của những ấn tượng của nó, thế nên hãy dầm mình trong những tư tưởng như thế này:—Bất cứ nơi nào một con người có thể sống, anh ta đều có thể sống tốt. Một con người có thể sống trong cung điện, vậy nên anh ta hoàn toàn có thể sống tốt ở nơi đó. Hơn nữa, vạn vật đều hướng tới mục đích mà chúng được tạo ra, và cái đích mà mọi thứ hướng tới chính là sứ mệnh của nó; và ở điểm tận cùng của vạn vật, người ta sẽ tìm thấy lợi ích và điều thiện của nó. Giờ đây, đối với các sinh luân có lý trí, Xã hội chính là điều thiện cao cả nhất, bởi vì từ lâu người ta đã chứng minh được rằng chúng ta được đưa đến thế giới này để sống có tính cộng đồng. Chẳng phải đã rõ ràng rằng các loài thấp kém hơn được tạo ra vì các loài cao hơn, và các loài cao hơn vì nhau đó sao? Hơn nữa, hữu sinh thì cao hơn vô sinh, và những sinh vật có lý trí thì cao hơn những kẻ chỉ biết tồn tại.

17. Theo đuổi những điều bất khả thi là sự điên rồ; và việc kẻ ác không hành động theo một cách nào đó tương tự là điều không thể xảy ra.

18. Không có điều gì giáng xuống đời một con người mà bản tính lại không tôi luyện anh ta để gánh chịu. Những biến cố tương tự cũng xảy ra với những người khác, và hoặc do vô minh không biết rằng biến cố đã xảy ra, hoặc vì thói phô trương sự cao thượng, họ vẫn đứng vững vàng và không hề hấn gì trước chúng. Thật lạ lùng làm sao khi sự vô minh hoặc thói phô trương lại có sức mạnh lớn hơn cả sự khôn ngoan!

19. Vật chất hoàn toàn không thể chạm đến tâm hồn, cũng chẳng có lối nào xâm nhập vào nó: chúng cũng chẳng thể uốn nắn hay lay chuyển nó. Tâm hồn chỉ bị uốn nắn hoặc lay chuyển bởi chính nó mà thôi, và nó tự nhào nặn lại mọi thứ xuất hiện từ bên ngoài theo bất kỳ phán đoán nào mà nó chấp nhận ở bên trong.

20. Ở một khía cạnh, con người là kẻ gần gũi và thân thiết nhất với tôi; nghĩa là, trong chừng mực tôi phải làm điều tốt cho họ và nhẫn nhịn họ. Nhưng trong chừng mực một số người cản trở các hoạt động tự nhiên của tôi, con người lại rơi vào nhóm những thứ dửng dưng đối với tôi, chẳng khác gì mặt trời, ngọn gió, hay loài mãnh thú. Quả thực, một hành động đặc thù nào đó có thể bị cản trở bởi những thứ này, nhưng không một sự can thiệp nào vào mục đích hay khuynh hướng nội tâm của tôi có thể đến từ chúng, nhờ vào các năng lực ngoại trừ và điều chỉnh của tôi. Bởi vì tâm trí có thể chuyển hóa và biến đổi mọi thứ cản trở hoạt động của nó thành chất liệu cho hành động của chính mình; sự cản trở trong công việc lại trở thành sự trợ giúp thực sự của nó, và mọi chướng ngại vật đều đóng góp vào tiến trình phát triển của nó.

21. Hãy tôn kính điều tuyệt vời nhất trong Vũ trụ, và điều tuyệt vời nhất chính là thứ sử dụng vạn vật và cai quản tất cả. Tương tự, hãy tôn kính điều tuyệt vời nhất ở bản thân bạn. Nó mang cùng một bản chất với điều ở trên, bởi vì nó chính là thứ sử dụng mọi thứ khác ở bên trong bạn, và là thứ khiến toàn bộ cuộc đời bạn được sắp đặt ngăn nắp.

22. Thứ gì không làm hại thành phố thì không thể làm hại người dân trong thành phố. Hãy áp dụng quy tắc này bất cứ khi nào bạn có ý nghĩ rằng mình đang bị tổn thương. Nếu nhà nước không bị tổn thương bởi điều này, tôi cũng chẳng hề hấn gì, và nếu nhà nước bị tổn thương, chúng ta cũng chớ nên nổi giận với kẻ đã gây tổn thương cho nó. Hãy ngẫm xem sơ suất của hắn nằm ở đâu.

23. Hãy thường xuyên ngẫm xem vạn vật đang hiện hữu hoặc đang sinh thành đều bị cuốn đi và trôi dạt nhanh chóng nhường nào. Bản chất của chúng tựa như dòng sông chảy mãi không ngừng; hành động của chúng đổi thay liên tục, và nguyên nhân của chúng chịu vạn điều biến đổi. Hầu như chẳng có gì là bền vững, và cõi vĩnh hằng bao la của quá khứ lẫn tương lai nơi vạn vật bị nuốt chửng đều đang kề cận chúng ta từ cả hai phía. Thế thì kẻ nào kiêu căng vì thành công ở cõi thế gian này, hay bấn loạn, hay lo lắng hệt như thể mình đang lâm vào cơn hoạn nạn có lẽ sẽ kéo dài dằng dặc, há chẳng phải là một kẻ ngốc hay sao?

24. Hãy khắc ghi trong tâm trí vũ trụ hiện hữu nơi phần đời của bạn vô cùng nhỏ bé, vũ trụ thời gian nơi một khoảnh khắc ngắn ngủi thoáng qua được giao phó cho bạn; định mệnh của vạn vật, và phần chia của bạn trong đó nhỏ nhoi đến nhường nào.

25. Kẻ khác đối xử tệ bạc với tôi ư? Hãy để hắn tự lo lấy việc đó. Tính cách và hành động của hắn là chuyện của hắn. Phần tôi đang nắm giữ hiện tại chính là những gì được ban phát cho tôi bởi bản chất của vạn vật, và tôi hành động theo đúng những gì bản tính của tôi lúc này sai bảo.

26. Hãy để phần định hướng và cai quản trong tâm hồn bạn đứng vững trước những xáo trộn của thể xác, dù là dịu êm hay thô bạo. Đừng để nó hòa lẫn vào những thứ ấy, mà hãy giữ cho mình đứng tách biệt, và giam hãm những đam mê ấy trong đúng các bộ phận cơ thể của chúng; và nếu chúng dâng trào vào tâm hồn do bất kỳ sự đồng cảm nào với thể xác mà nó gắn kết, thì chúng ta không được phép chống lại cảm giác ấy, bởi vì nó thuộc về bản tính của chúng ta; thế nhưng bản thân tâm hồn không được phép bồi đắp thêm vào đó ý niệm rằng cảm giác ấy là tốt hay xấu.

27. Hãy sống cùng các vị thần. Và kẻ sống cùng các vị thần là kẻ liên tục bày tỏ tâm hồn mình trước mắt họ, sống trong sự thỏa mãn với phần số của mình, và thực hiện ý muốn của tinh thần bên trong — một phần thần tính của chính anh ta mà thần Zeus đã ban cho mỗi con người để làm kẻ cai quản và người dẫn đường. Đó chính là sự minh mẫn, là lý trí ngự trị trong tất cả chúng ta.

28. Bạn có tức giận với một kẻ có mùi nách khó chịu hoặc hơi thở hôi hám không? Có ích gì chứ? Miệng hoặc nách của hắn vốn dĩ là thế, và hệ quả tất yếu phải xảy ra. Nhưng, bạn bảo, con người là một sinh vật có lý trí, và hoàn toàn có thể bằng sự chú tâm mà nhận thức được điểm mình phạm lỗi. Rất đúng, bạn cũng có lý trí cơ mà. Hãy dùng lý trí của mình để lay động lý trí của hắn; hãy dạy bảo, khuyên răn hắn. Nếu hắn lắng nghe, bạn sẽ chữa lành cho hắn, và sẽ chẳng có lý do gì để nổi giận cả. Bạn không phải là diễn viên kịch câm cũng chẳng phải ả đào.

29. Bạn dự định sống thế nào khi từ giã cõi đời, bạn cũng có thể sống như thế ngay tại đây. Nhưng nếu người ta không cho phép bạn, thì hãy rời bỏ cuộc đời, nhưng cứ ra đi hệt như thể không có tai họa nào giáng xuống đầu bạn vậy. Nếu ngôi nhà của tôi bị khói ám, tôi bước ra ngoài, và có gì là to tát đâu? Chừng nào chưa có rắc rối nào như thế đuổi cổ tôi đi, tôi vẫn ở lại theo ý muốn của mình, và chẳng ai ngăn cản tôi hành động theo ý mình muốn cả. Và ý muốn của tôi chính là ý muốn của một sinh vật có lý trí và mang tính cộng đồng.

30. Trí tuệ của Vũ trụ mang tính cộng đồng. Do đó, nó đã tạo ra các trật tự thấp kém hơn vì lợi ích của những trật tự cao hơn; và đã dung hợp các sinh vật cao hơn cho nhau. Bạn thấy đấy cách nó sắp đặt thuộc cấp, phối hợp nhịp nhàng, và phân bổ cho từng người theo công trạng của họ, đồng thời gắn kết những sinh vật cao quý hơn vào một sự đồng thuận và hòa hợp tương hỗ.

31. Bạn đã cư xử thế nào đối với các vị thần, đối với cha mẹ, anh em, vợ, con cái, thầy cô, những người nuôi dưỡng bạn, bạn bè, những người tri kỷ, những kẻ nô lệ của bạn? Có thể nói rằng bạn đã từng đối xử với tất cả bọn họ theo tinh thần của câu thơ sau:— Hắn chẳng gây tổn thương, chẳng thốt lời bất nhã? Hãy hồi tưởng lại tất cả những gì bạn đã trải qua, mọi thứ mà bạn từng có đủ sức mạnh để gánh chịu. Cuộc đời bạn giờ đây chỉ là một câu chuyện đã kể xong, và nhiệm vụ của bạn đã hoàn thành trọn vẹn. Hãy nhớ lại những cảnh tượng tốt đẹp bạn từng chứng kiến, những niềm vui và nỗi đau bạn từng khinh miệt, cái gọi là vinh quang mà bạn đã từ bỏ, những kẻ bất nhân mà bạn từng đối xử tử tế.

32. Tại sao những tâm hồn thiếu kỹ năng và u muội lại có thể làm xáo trộn những tâm hồn khéo léo và minh mẫn? Tôi hỏi bạn, thế nào là một tâm hồn khéo léo và minh mẫn? Đó là tâm hồn thấu hiểu điểm khởi đầu và tận cùng, cùng với lý trí thấu triệt mọi tồn tại, và bằng những chu kỳ định sẵn điều khiển Vũ trụ qua muôn đời.

33. Chẳng mấy chốc nữa bạn sẽ chỉ là tro bụi, những khúc xương khô và một cái tên, có lẽ thậm chí chẳng còn đến thế. Một cái tên chỉ là âm thanh rỗng tuếch và tiếng vang, còn những thứ được trân trọng biết bao trong đời thì thật trống rỗng, ti tiện và mục nát. Chúng ta chẳng khác gì những chú chó con gầm gừ lẫn nhau, những đứa trẻ cãi vã, cười cợt, rồi chốc sau lại khóc lóc trở lại. Thế nhưng sự chính trực, khiêm nhường, công lý, và chân lý, Từ mặt đất thênh thang đã bay vút lên trời cao. Vậy thì còn điều gì có thể giữ chân bạn ở lại đây? Những thứ thuộc về cảm tính thì luôn thay đổi và bất định. Các giác quan thì mờ đục và dễ bị lừa dối. Bản thân cái tâm hồn tội nghiệp ấy chẳng qua chỉ là một làn hơi bốc lên từ máu mà thôi. Danh tiếng trong một thế giới như thế chẳng là cái thá gì. Thế thì sao nào? Bạn hãy bình thản chờ đợi sự tiêu diệt hoặc sự chuyển hóa, dù là cái nào đi nữa. Và cho đến khi thời gian viên mãn đến, điều gì sẽ đủ để làm bạn thỏa mãn? Còn gì khác ngoài một cuộc đời chìm đắm trong sự kính sợ và ca tụng các vị thần, và trong việc thực hành lòng nhân ái, sự khoan dung và đức nhẫn nại đối với con người? Và bất cứ thứ gì vượt ra ngoài ranh giới của thể xác và hơi thở, hãy ghi nhớ rằng nó không thuộc về bạn cũng chẳng nằm trong tầm tay bạn.

34. Một cuộc đời thịnh vượng có thể là của bạn nếu như bạn biết tìm đúng con đường, và kiên định bước đi trên đó trong mọi suy nghĩ hay hành động. Có hai lợi thế chung cho các vị thần, cho con người, và cho mọi tâm hồn lý trí. Trước hết, không có gì bên ngoài bản thân họ có quyền năng cản trở họ. Thứ hai, hạnh phúc của họ nằm ở việc có tâm trí và hạnh kiểm hướng về công lý, và ở năng lực biến điều đó thành mục đích của mọi khát khao.

35. Nếu lỗi lầm ấy không phải do tội lỗi của tôi, cũng chẳng phải là hệ quả từ nó, nếu chẳng có sự tổn hại nào đối với lợi ích chung, hà cớ gì tôi phải bận lòng vì nó? Nơi nào là sự tổn hại đối với lợi ích chung cơ chứ?

36. Đừng bất cẩn để cảm xúc cuốn đi, mà hãy giúp đỡ kẻ đang cần đến nó tùy theo khả năng của bạn và sự xứng đáng của hắn. Nếu nhu cầu của hắn thuộc về những thứ dửng dưng, chớ nên nghĩ rằng hắn bị tổn hại bởi điều đó, vì nghĩ như thế là một thói quen xấu. Nhưng giống như trong kịch Hài, ông lão nài nỉ xin chiếc con quay của đứa cháu nuôi làm kỷ niệm, dẫu ông thừa biết đó chỉ là một con quay chứ chẳng có gì hơn, bạn cũng nên hành động như thế trong những sự vụ của cuộc đời. Bạn bước lên bục diễn thuyết và lớn tiếng kêu lên: “Hỡi con người, anh đã quên mất giá trị thực sự của thứ mình đang tìm kiếm rồi sao?” “Không, nhưng số đông đang hăng hái theo đuổi nó cơ mà.” “Vậy anh định làm một kẻ ngốc chỉ vì họ ngu ngốc hay sao?” Trong bất kỳ hoàn cảnh nào tôi bị bỏ lại, tôi vẫn có thể tự tạo dựng vận may cho chính mình: bởi vì tạo dựng vận may là gì nếu không phải là ban phát những điều tốt đẹp cho bản thân; và những điều tốt đẹp thực sự chính là một tâm thế xứng đáng, những động lực xứng đáng, những hành động xứng đáng. HẾT QUYỂN THỨ NĂM.