[Đề từ này, vốn là chìa khóa mở ra hệ thống tư tưởng của La Rochefoucauld, xuất hiện dưới một hình thức khác ở châm ngôn số 179 trong ấn bản đầu tiên năm 1665, bị lược bỏ ở ấn bản thứ hai và thứ ba, rồi xuất hiện trở lại lần đầu tiên ở ấn bản thứ tư vào năm 1675, và giữ nguyên vị trí hiện tại ở đầu phần Những lời suy ngẫm. — Aimé Martin. Cách giải thích hay nhất cho đề từ này là đảo vị thế của vị ngữ và chủ ngữ, qua đó ta lập tức thu được một châm ngôn trái ngược nhưng cũng đúng không kém: các thói xấu của chúng ta thường kỳ thực chỉ là những đức hạnh được ngụy trang.]

1.—Điều mà chúng ta gọi là đức hạnh thường chỉ là một tập hợp gồm vô số hành động và lợi ích khác nhau, được sắp xếp khéo léo bởi vận may hoặc bởi sự chuyên cần của chính chúng ta; và con người ta đôi khi dũng cảm hay trinh bạch không hẳn vì lòng dũng cảm hay đức khiết trinh.

"Kẻ xông pha chiến trận há dễ vì can trường, Hắn kinh hãi cảnh gối chăn lâm chẳng khác nào tôi tớ hèn musrk; Kẻ biện luận thông thái há dễ vì trí tuệ, Kiêu hãnh của hắn nằm ở lời nói, chứ chẳng ở hành vi." Pope, Luận về Luân lý, Thư i, dòng 115.

2.—Tình yêu bản thân là kẻ nịnh hót lớn nhất.

3.—Cho dù đã có bao nhiêu khám phá được thực hiện trong lãnh địa của tình yêu bản thân, vẫn còn đó rất nhiều vùng đất chưa từng được khai phá.

[Đây là gợi ý đầu tiên về hệ thống tư tưởng mà tác giả cố gắng phát triển. Ông muốn tìm thấy trong thói xấu một động cơ cho mọi hành động của chúng ta, nhưng điều này vẫn chưa thỏa mãn ông; ông buộc phải nhờ cậy đến những đam mê khác để hỗ trợ cho hệ thống của mình và đánh đồng niềm kiêu hãnh, sự vanh danh, lợi ích và chủ nghĩa ích kỷ với tình yêu bản thân. Sự đánh đồng này làm tổn hại đến tính thống nhất trong nguyên lý của ông. — Aimé Martin.]

4.—Tình yêu bản thân xảo quyệt hơn cả kẻ xảo quyệt nhất trên đời.

5.—Thời gian tồn tại của những đam mê không phụ thuộc vào chúng ta cũng giống như thời gian tồn tại của cuộc đời vậy. [Thế thì ý chí tự do sẽ đi về đâu? — Aimé Martin]

6.—Đam mê thường biến kẻ khôn ngoan nhất thành kẻ ngốc, và đôi khi thậm chí biến kẻ ngu ngốc nhất thành người khôn ngoan.

7.—Những hành động lớn lao và lẫy lừng làm chói lọi mắt người đời thường được các nhà chính trị miêu tả là kết quả của nhữnghoài bão lớn, nhưng thực chất chúng thường bắt nguồn từ tính cách và đam mê. Chẳng hạn, cuộc chiến giữa Augustus và Antony, vốn được quy cho tham vọng muốn xưng bá thiên hạ, có lẽ chỉ là hệ quả của cơn ghen tuông.

8.—Đam mê là những biện hộ gia duy nhất luôn luôn thuyết phục được lòng người. Chúng là một thứ nghệ thuật tự nhiên với các quy tắc không bao giờ sai lệch; và một kẻ đơn thuần nhất nhưng có đam mê sẽ sức thuyết phục hơn cả kẻ hùng biện nhất mà không có đam mê.

[Xem Châm ngôn 249, một minh chứng cho điều này.]

9.—Những đam mê mang sẵn một sự bất công và tính vụ lợi nhất định, khiến cho việc đi theo chúng trở nên nguy hiểm, và trên thực tế, ta nên cảnh giác với chúng ngay cả khi chúng tỏ ra đáng tin cậy nhất.

10.—Trong trái tim con người luôn diễn ra một sự sản sinh bất tận các đam mê; khiến cho sự sụp đổ của đam mê này hầu như luôn là nền móng cho sự ra đời của đam mê khác.

11.—Đam mê thường tạo ra những thái cực đối lập với chính chúng: tính keo kiệt đôi khi dẫn đến sự hoang phí, và sự hoang phí dẫn đến keo kiệt; chúng ta thường tỏ ra ngoan cố vì sự yếu đuối và liều lĩnh vì sự nhút nhát.

12.—Dù chúng ta có cẩn trọng đến đâu để che giấu những đam mê của mình dưới lớp vỏ bọc đạo đức và danh dự, chúng vẫn luôn lộ diện xuyên qua những tấm màn che đó.

[Ấn bản đầu tiên, năm 1665, giữ lại hình ảnh này có lẽ hay hơn — "dù chúng ta có giấu giếm đam mê của mình dưới tấm màn thế nào đi nữa, v.v., thì vẫn luôn có chỗ nào đó mà chúng hé lộ ra."]

13.—Tình yêu bản thân của chúng ta chịu đựng sự chỉ trích về gu thẩm mỹ một cách thiếu kiên nhẫn hơn là sự chỉ trích về quan điểm.

14.—Con người không chỉ dễ quên đi ơn nghĩa và thù hận; họ thậm chí còn căm ghét những kẻ đã ban ơn cho mình, và ngừng căm ghét những kẻ đã hại mình. Nỗi ám ảnh phải trả thù một vết nhơ hay đền đáp một ân huệ dường như là một thứ xiềng xích mà họ không muốn cúi đầu tuân theo.

15.—Lòng khoan dung của các bậc Vương hầu thường chỉ là thứ chính sách nhằm thu phục nhân tâm.

["Có quá nhiều lợi ích mà các quân vương thu được từ lòng khoan dung, nó nâng cao danh tiếng của họ và khiến họ được thần dân yêu mến đến mức việc có cơ hội để thể hiện điều đó thường là một diễm phúc cho họ." — Montesquieu, Tinh thần Pháp luật, Quyển VI, Chương 21.]

16.—Lòng khoan dung này, điều mà họ coi là công trạng, thường bắt nguồn từ sự kiêu van, đôi khi từ tính lười biếng, thường xuyên từ nỗi sợ hãi, và hầu như luôn là sự kết hợp của cả ba điều đó.

17.—Sự ôn hòa của những kẻ hạnh phúc xuất phát từ sự bình thản mà vận may ban tặng cho tính khí của họ.

18.—Sự ôn hòa được tạo ra bởi nỗi sợ làm dấy lên sự đố kỵ và khinh miệt — những thứ mà kẻ say sưa trong vận may rất đáng phải nhận; đó chỉ là một màn khoe mẽ vô bổ về sức mạnh tinh thần của chúng ta, và tóm lại, sự ôn hòa của con người ở đỉnh cao danh vọng chỉ là mong muốn được tỏ ra vĩ đại hơn số phận của chính mình.

19.—Tất cả chúng ta đều có đủ sức mạnh để chịu đựng những bất hạnh của người khác.

20.—Sự kiên định của bậc hiền triết chỉ là tài năng che giấu sự dao động trong tâm hồn họ.

21.—Những kẻ bị kết án tử hình đôi khi cố tỏ ra kiên định và coi thường cái chết, nhưng điều đó chỉ là nỗi sợ phải đối mặt với nó; thế nên người ta có thể nói rằng sự kiên định và lòng khinh miệt ấy đối với tâm trí họ cũng giống như chiếc băng vải đối với đôi mắt vậy.

22.—Triết học dễ dàng chiến thắng những nỗi đau trong quá khứ và tương lai; nhưng những nỗi đau hiện tại lại chiến thắng nó.

23.—Rất ít người hiểu được cái chết, chúng ta chỉ chịu đựng nó, thường là do sự quyết tâm, thậm chí do sự ngu muội và thói quen; và hầu hết con người ta chết chỉ vì họ không biết làm thế nào để tránh khỏi cái chết.

24.—Khi những vĩ nhân tự buông xuôi trước dòng tai họa kéo dài, họ cho ta thấy rằng họ chỉ được duy trì bởi tham vọng chứ không phải bởi nội lực tinh thần; suy cho cùng, bên cạnh sự kiêu van to lớn, các anh hùng cũng được đúc nặn giống như những người bình thường khác.

25.—Chúng ta cần những đức hạnh lớn lao hơn để chống đỡ vận may tốt thay vì vận may xấu.

26.—Cả mặt trời lẫn cái chết đều không thể nhìn thẳng vào nếu không nheo mắt.

27.—Con người thường kiêu ngạo về những đam mê của mình, ngay cả những đam mê tồi tệ nhất, nhưng sự đố kỵ lại là một thứ đam mê rụt rè và hổ thẹn đến mức chẳng ai dám thừa nhận nó.

28.—Sự ghen tuông thoạt nhìn có vẻ hợp lý và chính đáng, bởi nó hướng đến việc gìn giữ một món quà thuộc về ta, hoặc ta tin là thuộc về ta; mặt khác, lòng đố kỵ lại là một cơn thịnh nộ không thể chịu nổi hạnh phúc của kẻ khác.

29.—Những điều ác chúng ta làm không thu hút về phía ta nhiều sự trừng phạt và căm ghét bằng chính những phẩm chất tốt đẹp của chúng ta.

30.—Chúng ta có nhiều sức mạnh hơn là ý chí; và việc chúng ta nói mọi thứ là bất khả thi thường chỉ để tìm một cái cớ mà thôi.

31.—Nếu chúng ta không có những thói hư tật xấu, hẳn ta đã chẳng lấy làm thích thú đến thế khi soi mói lỗi lầm của kẻ khác.

32.—Sự ghen tuông sống bằng sự ngờ vực; và nó sẽ chấm dứt hoặc biến thành cơn cuồng nộ ngay khi chuyển từ nghi ngờ sang chắc chắn.

33.—Sự kiêu hãnh tự bù đắp cho mình và chẳng mất mát gì ngay cả khi nó vứt bỏ sự vanh danh.

34.—Nếu chúng ta không có lòng kiêu hãnh, hẳn ta đã chẳng phàn nàn về lòng kiêu hãnh của kẻ khác.

35.—Lòng kiêu hãnh ở mọi người đều tương tự như nhau, sự khác biệt duy nhất nằm ở phương pháp và cung cách thể hiện nó.

36.—Dường như tự nhiên, đấng đã sắp đặt các cơ quan trong cơ thể chúng ta một cách khôn ngoan vì hạnh phúc của chúng ta, cũng ban cho ta lòng kiêu hãnh để tha thứ cho sự bẽ bàng khi phải nhận thức những khiếm khuyết của chính mình.

37.—Lòng kiêu hãnh chiếm phần lớn hơn sự lương thiện trong những lời quở trách của chúng ta đối với những kẻ phạm lỗi, và ta quở trách họ không phải để sửa đổi mà để thuyết phục họ rằng bản thân ta hoàn toàn vô tội.

38.—Chúng ta hứa hẹn theo những hy vọng của mình; chúng ta hành động theo những nỗi sợ của mình.

39.—Lợi ích nói đủ loại ngôn ngữ và đóng đủ loại vai trò; thậm chí cả vai trò của sự vô vụ lợi.

40.—Lợi ích làm mù lòa một số người và mở mắt cho một số khác.

41.—Những ai quá câu nệ vào những chuyện nhỏ nhặt thường trở nên bất lực trước những việc lớn lao.

42.—Chúng ta không đủ sức mạnh để tuân theo mọi lý trí của mình.

43.—Một người thường tin rằng mình đang dẫn dắt trong khi thực ra đang bị dẫn dắt; khi tâm trí anh ta cố vươn tới một mục tiêu này, thì trái tim lại vô tình kéo anh ta về hướng một mục tiêu khác.

44.—Sức mạnh và sự yếu đuối của tâm trí bị gọi sai tên; thực chất chúng chỉ là sự sắp xếp tốt hay tồi của các cơ quan thể xác chúng ta.

45.—Tính thất thường trong tính khí của chúng ta còn kỳ quặc hơn cả sự thất thường của Vận may.

46.—Sự gắn bó hay thờ ơ mà các nhà triết học dành cho cuộc đời chỉ là phong cách thuộc về tình yêu bản thân của họ, thứ mà chúng ta không thể tranh cãi nhiều hơn là tranh cãi về vị giác hay sự lựa chọn màu sắc.

47.—Tính khí của chúng ta định giá cho mọi món quà mà ta nhận được từ vận may.

48.—Hạnh phúc nằm ở gu thưởng thức, chứ không phải ở bản thân sự vật; chúng ta hạnh phúc vì sở hữu những gì mình thích, chứ không phải vì sở hữu những gì người khác thích.

49.—Chúng ta không bao giờ hạnh phúc hay bất hạnh như mình tưởng.

50.—Những kẻ tự cho mình là có tài thường tự thuyết phục rằng họ được tôn vinh vì bất hạnh, nhằm thuyết phục người khác và chính họ rằng họ xứng đáng là tấm bia để vận may trút giận.

51.—Không gì có thể làm giảm sút sự mãn nguyện của chúng ta với chính mình bằng việc nhận thấy rằng có lúc ta phản đối điều mà vào lúc khác ta lại tán thành.

52.—Dù vận mệnh của chúng ta có vẻ khác biệt thế nào đi nữa, thì vẫn luôn có một sự bù trừ nhất định giữa cái thiện và cái ác để tạo nên sự cân bằng cho chúng.

53.—Dù tự nhiên có ban tặng những ưu thế lớn lao đến đâu, thì không chỉ có tự nhiên, mà cả vận may nữa, mới tạo nên một người anh hùng.

54.—Sự khinh miệt của cải ở các triết học gia thực chất chỉ là một khao khát thầm kín muốn trả thù sự bất công của vận may, bằng cách khinh miệt chính những thứ của cải mà vận may đã tước đoạt của họ; đó là một bí quyết để tự bảo vệ mình khỏi sự tha hóa của nghèo đói, là lối đi vòng để vươn tới thứ danh vọng mà họ không thể đạt được qua sự giàu có.

55.—Sự căm ghét đối với những kẻ được sủng ái thực chất chỉ là tình yêu dành cho sự sủng ái. Sự đố kỵ vì KHÔNG sở hữu nó được xoa dịu và làm dịu bớt những tiếc nuối bằng cách bày tỏ thái độ khinh miệt đối với những kẻ đang nắm giữ nó, và chúng ta từ chối bày tỏ sự tôn kính với họ, chỉ vì không thể tước đi thứ thu hút sự tôn kính của phần còn lại thế gian dành cho họ.

56.—Để tự khẳng định mình trên thế gian, chúng ta làm mọi cách để trông như thể mình đã được khẳng định rồi.

57.—Mặc dù con người thường tự hào về những hành động lớn lao của mình, chúng lại không thường xuyên là kết quả của một hoài bão lớn mà là do sự tình cờ.

58.—Dường như hành động của chúng ta đều có những vì sao may rủi chiếu mệnh, và chúng phải chịu ơn những vì sao đó phần lớn lời chê bai hay ngợi khen dành cho mình.

59.—Không có tai nạn nào là bất hạnh đến mức những kẻ khôn ngoan không thể rút ra chút lợi ích từ đó, và cũng chẳng có tai nạn nào may mắn đến mức những kẻ ngu ngốc không thể biến nó thành tai họa cho mình.

60.—Vận may biến mọi thứ thành lợi thế cho những kẻ được nàng mỉm cười.

61.—Hạnh phúc hay bất hạnh của con người phụ thuộc vào tính khí của họ không kém gì vào vận mệnh.

62.—Sự chân thành là sự cởi mở của cõi lòng; ta bắt gặp điều đó ở rất ít người; thứ ta thường thấy chỉ là một màn ngụy trang đầy mưu mô nhằm chiếm lấy lòng tin của kẻ khác.

63.—Sự chán ghét việc nói dối đôi khi là một tham vọng ngầm nhằm làm cho lời nói của chúng ta trở nên đáng tin cậy và có trọng lượng, đồng thời gắn một vẻ tôn nghiêm vào cuộc trò chuyện của mình.

64.—Sự thật không mang lại nhiều điều tốt đẹp cho thế gian bằng những thứ hàng giả của nó gây ra điều ác.

65.—Không có lời ca ngợi nào mà chúng ta chưa từng phung phí cho Sự Thận Trọng; thế nhưng nàng lại chẳng thể bảo đảm cho chúng ta dù chỉ là một biến cố nhỏ nhặt nhất.

66.—Một người khôn ngoan nên sắp xếp các lợi ích của mình sao cho từng thứ rơi đúng vào trật tự của nó. Sự tham lam của chúng ta thường làm rối trí ta, khiến ta chạy theo quá nhiều thứ cùng một lúc, để rồi khi quá hăng hái mải mê với điều nhỏ nhặt nhất, ta lại đánh mất điều lớn lao nhất.

67.—Sự duyên dáng đối với thể xác như thế nào thì óc phán đoán thông minh đối với tâm trí như thế ấy.

68.—Thật khó để định nghĩa tình yêu; tất cả những gì ta có thể nói là, trong tâm hồn nó là khao khát thống trị, trong trí tuệ nó là sự đồng điệu, và trong thể xác nó là một ước muốn kín đáo và tế nhị để chiếm đoạt những gì mình yêu — cộng với vô vàn điều huyền bí.

69.—Nếu có một tình yêu thuần khiết, hoàn toàn miễn nhiễm với sự pha tạp của những đam mê khác, thì đó chính là thứ tình cảm được giấu kín tận đáy lòng mà ngay cả bản thân chúng ta cũng chẳng hề hay biết.

70.—Không có lớp ngụy trang nào có thể che giấu lâu dài tình yêu ở nơi nó vốn tồn tại, và cũng chẳng thể giả vờ yêu ở nơi nó không hề có.

71.—Có rất ít người không cảm thấy xấu hổ khi được yêu vào lúc chính họ không còn yêu nữa.

72.—Nếu ta đánh giá tình yêu qua phần lớn kết quả của nó, thì nó giống sự thù hận hơn là tình bạn.

73.—Ta có thể tìm thấy những người phụ nữ chưa từng vướng vào một cuộc tình lén lút nào, nhưng thật hiếm hoi để tìm thấy người chỉ trót lỡ một lần.

74.—Chỉ có một loại tình yêu duy nhất, nhưng lại có hàng ngàn bản sao khác nhau.

75.—Cả tình yêu lẫn ngọn lửa đều không thể tồn tại nếu thiếu đi sự chuyển động không ngừng; cả hai sẽ lịm tắt ngay khi chúng thôi hy vọng hoặc thôi sợ hãi.

76.—Tình yêu đích thực cũng giống như ma quỷ thực sự vậy; ai ai cũng bàn tán về nó, nhưng rất ít kẻ từng tận mắt nhìn thấy.

77.—Tình yêu cho mượn tên mình để gắn vào vô số những mối quan hệ (Commerces) mà người ta quy cho nó, nhưng thực ra nó chẳng dính dáng gì đến những thứ đó nhiều hơn việc vị Tổng đốc Venezia dính dáng đến mọi chuyện xảy ra ở Venezia.

78.—Tình yêu công lý ở phần lớn con người đơn giản chỉ là nỗi sợ phải chịu đựng sự bất công.

79.—Sự im lặng là quyết định khôn ngoan nhất cho kẻ không tin tưởng chính mình.

80.—Điều khiến chúng ta trở nên dễ thay lòng đổi dạ trong tình bạn là vì việc thấu hiểu các phẩm chất của tâm hồn thì khó, nhưng thấu hiểu những phẩm chất của trí tuệ lại rất dễ.

81.—Chúng ta không thể yêu bất cứ thứ gì nếu nó không phù hợp với mình, và ta chỉ có thể đi theo gu thẩm mỹ hay niềm vui của bản thân khi ta ưu ái bạn bè hơn chính mình; thế nhưng, chỉ bằng sự ưu ái đó, tình bạn mới có thể chân chính và hoàn hảo.

82.—Việc hòa giải với kẻ thù chẳng qua chỉ là mong muốn cải thiện hoàn cảnh của mình, sự mệt mỏi vì chiến tranh, hay nỗi sợ trước một biến cố bất trắc nào đó.

83.—Thứ mà người đời gọi là tình bạn thực chất chỉ là một mối quan hệ đối tác dựa trên tập hợp các lợi ích tương hỗ và sự trao đổi ân huệ — nói cho cùng, đó chỉ là một thương vụ mà trong đó tình yêu bản thân luôn mưu cầu kiếm chác đôi chút lợi lộc.

84.—Việc hoài nghi bạn bè còn đáng hổ thẹn hơn là bị họ lừa dối.

85.—Chúng ta thường tự thuyết phục rằng mình yêu những kẻ có quyền lực hơn mình, nhưng chỉ có lợi ích mới sinh ra tình bạn ấy; chúng ta không dâng hiến trái tim mình vì những điều tốt đẹp ta muốn làm, mà vì những thứ ta mong đợi sẽ nhận lại.

86.—Sự hoài nghi của chúng ta đối với người khác chính là thứ biện justification cho sự lừa dối của họ.

87.—Con người sẽ chẳng thể sống lâu trong xã hội nếu họ không phải là những kẻ khờ kh bị lừa gạt lẫn nhau.

88.—Tình yêu bản thân làm gia tăng hoặc thu hẹp những phẩm chất tốt đẹp của bạn bè chúng ta, tỷ lệ thuận với sự mãn nguyện mà ta cảm nhận được từ họ, và ta đánh giá tài năng của họ dựa trên cách thức họ đối xử với ta.

89.—Ai nấy đều trách móc trí nhớ của mình, nhưng chẳng ai trách bộ óc phán đoán của bản thân.

90.—Trong giao tế xã hội, chúng ta dễ làm lòng người say đắm bởi những thói hư tật xấu của mình hơn là bằng những phẩm chất tốt đẹp.

91.—Tham vọng lớn nhất lại mang ít vẻ bề ngoài của tham vọng nhất khi nó vấp phải một sự bất khả thi tuyệt đối trong việc đạt được mục đích của mình.

92.—Đánh thức một kẻ đang lầm tưởng về tài năng của chính mình chẳng khác nào gây ra cho hắn một vố đau đớn hệt như gã điên ở Athens từng rất hạnh phúc khi tin rằng mọi con tàu cập cảng đều thuộc về mình.

93.—Người già thích thú việc đưa ra những lời khuyên hay ho như một sự an ủi cho việc họ không còn đủ sức để tạo ra những tấm gương tồi nữa.

94.—Những cái tên lừng lẫy làm suy thoái thay vì nâng tầm những kẻ không biết cách gìn giữ chúng.

95.—Phép thử cho một tài năng phi thường là việc thấy những kẻ ghen tỵ với nó nhất vẫn bị buộc phải cất lời ca ngợi.

96.—Một người có lẽ là kẻ vô ơn, nhưng thường thì tội trạng ấy kém phần trầm trọng hơn so với chính người ân nhân của hắn.

97.—Chúng ta đã lầm tưởng khi nghĩ rằng trí tuệ và óc phán đoán là hai vấn đề khác nhau: phán đoán chẳng qua chỉ là độ sâu rộng của ánh sáng phát ra từ trí tuệ ấy. Ánh sáng này thấu suốt đến tận cùng vấn đề; nó nhận ra mọi thứ có thể nhận ra, và nhìn thấy cả những gì tưởng chừng như vô hình. Do đó, ta phải thừa nhận chính tầm vóc của ánh sáng trong trí tuệ mới là thứ sinh ra mọi hiệu ứng mà ta vẫn quy cho óc phán đoán.

98.—Mọi người đều ca ngợi trái tim mình, chẳng ai dám khen ngợi trí tuệ của bản thân.

99.—Sự tinh tế trong tư duy nằm ở việc suy ngẫm những điều trong sáng và tao nhã.

100.—Sự hào hoa trong trí tuệ là cách nói ra những điều sáo rỗng nhất bằng một cung cách vô cùng thú vị.

101.—Những ý tưởng thường lóe lên trong tâm trí chúng ta một cách hoàn thiện hơn cả những gì ta có thể tạo ra sau nhiều công sức nhọc nhằn.

102.—Lý trí luôn là kẻ bị lừa gạt bởi trái tim.

103.—Những kẻ thấu hiểu trí tuệ của mình chưa chắc đã hiểu được trái tim họ.

104.—Con người và sự vật đều có góc nhìn phù hợp riêng; để phán đoán đúng đắn về vài thứ, ta cần phải nhìn ở cự ly gần, trong khi với những thứ khác, ta chỉ có thể phán đoán chính xác khi đứng từ xa.

105.—Một kẻ được sự tình cờ ban cho chút khôn ngoan thì chưa phải là một sinh linh có lý trí. Chỉ có kẻ nào thực sự hiểu biết, phân biệt và kiểm chứng được nó mới đích thực là như vậy.

106.—Để thấu hiểu vấn đề một cách đúng đắn, ta phải hiểu rõ từng chi tiết của chúng, và vì sự hiểu biết ấy gần như là vô tận, nên kiến thức của chúng ta luôn mang tính bề ngoài và bất hoàn.

107.—Một kiểu tán tỉnh trá hình chính là việc khoe khoang rằng ta chưa bao giờ tán tỉnh ai.

108.—Lý trí không thể đóng vai trò của trái tim trong thời gian dài.

109.—Tuổi trẻ thay đổi gu thẩm mỹ bởi sự nồng nhiệt của dòng máu, tuổi già duy trì gu thẩm mỹ ấy nhờ thói quen.

110.—Không có thứ gì được ban phát hoang phí cho bằng những lời khuyên.

111.—Chúng ta càng yêu một người phụ nữ bao nhiêu, thì càng dễ có xu hướng căm ghét cô ấy bấy nhiêu.

112.—Những vết nhơ của tâm trí, cũng giống như những vết tỳ trên khuôn mặt, sẽ lớn dần theo tuổi tác.

113.—Có thể có những cuộc hôn nhân tốt đẹp nhưng chẳng có cuộc hôn nhân nào dễ chịu cả.

114.—Chúng ta không thể nguôi ngoai khi bị lừa dối bởi kẻ thù và bị phản bội bởi bạn bè, thế nhưng ta vẫn thường bằng lòng để cho chính mình đối xử với bản thân theo cách đó.

115.—Tự lừa dối bản thân cũng dễ dàng hệt như việc lừa dối người khác vậy.

116.—Không có gì kém chân thành hơn cách cầu xin và ban phát lời khuyên. Kẻ đi xin khuyên dường như tỏ ra kính trọng ý kiến của bạn mình, nhưng thực chất trong thâm tâm lại muốn người bạn ấy phê chuẩn ý kiến của mình và phải chịu trách nhiệm cho hành vi của hắn. Kẻ cho lời khuyên thì đáp lại sự tín nhiệm đặt vào mình bằng một nhiệt huyết hăng hái và vô vụ lợi, nhưng khi làm thế, hắn thường chỉ bị dẫn dắt bởi lợi ích hoặc danh tiếng của chính bản thân mình.

117.—Mưu kế tinh vi nhất của chúng ta là giả vờ đui mù trước những chiếc bẫy mà ta thừa biết chúng được giăng sẵn cho mình. Ta không bao giờ dễ bị lừa dối cho bằng khi đang cố gắng đi lừa người khác.

118.—Ý định không bao giờ lừa dối ai thường đẩy chúng ta vào cảnh bị lừa dối.

119.—Chúng ta trở nên quen thuộc với việc ngụy trang trước mặt người khác đến mức cuối cùng ta tự ngụy trang luôn cả với chính mình.

120.—Chúng ta thường hành động phản trắc do sự yếu đuối nhiều hơn là từ một động cơ đã được định hình sẵn.

121.—Chúng ta thường xuyên làm việc thiện để có thể đường hoàng làm điều ác mà không sợ bị trừng phạt.

122.—Nếu chúng ta chinh phục được các đam mê của mình, điều đó chủ yếu xuất phát từ sự yếu đuối của chúng chứ không phải từ sức mạnh của ta.

123.—Nếu chúng ta không bao giờ tự huyễn hoặc bản thân, niềm vui trong đời hẳn sẽ vô cùng khan hiếm.

124.—Những kẻ giả dối nhất thường dành cả đời để chỉ trích sự gian trá, cốt để có dịp dùng đến nó vào một thời điểm trọng đại nhằm mưu đồ lợi ích lớn.

125.—Việc sử dụng mưu mẹo hằng ngày cho thấy một tâm hồn tiểu nhân, và thường thì những kẻ dùng đến nó ở mặt này để tự vệ lại tự bày ra sơ hở để người khác tấn công ở mặt khác.

126.—Mưu mô và phản trắc là sản phẩm của sự bất tài.

127.—Con đường chắc chắn nhất để bị lừa dối là tự cho rằng mình hiểu biết hơn người khác.

128.—Sự thông minh quá mức chỉ là thứ tinh tế giả tạo, sự tinh tế đích thực mới chính là thứ khôn ngoan vững chắc nhất.

129.—Đôi khi ta cần phải giả khờ để tránh bị lừa bởi những kẻ ranh mãnh.

130.—Sự yếu đuối là thói xấu duy nhất không thể chữa lành.

131.—Sai lầm nhỏ nhất của những người phụ nữ hiến dâng đời mình cho tình yêu chính là việc yêu đương. [Juvenal, Sâm-hốt vi, 134.]

132.—Khôn ngoan hộ người khác thì dễ hơn rất nhiều so với việc tự khôn ngoan cho chính mình.

133.—Những tấm gương tốt duy nhất là những tấm gương cho ta thấy sự lố bịch của những bản gốc tồi tệ.

134.—Chúng ta không bao giờ trở nên nực cười vì những thói quen mình đang có, mà vì những thói quen ta ra sức gup vẻ bày đặt.

135.—Đôi khi chúng ta khác biệt với chính mình còn nhiều hơn là khác biệt với người khác.

136.—Có những kẻ chưa từng biết yêu nếu họ chưa từng nghe ai bàn về tình yêu.

137.—Khi không bị thúc đẩy bởi sự kiêu van, chúng ta nói rất ít.

138.—Một người thà nói xấu về chính mình còn hơn là chẳng nói gì cả.

139.—Một trong những lý do khiến ta thấy có quá ít người nói năng hợp lý và thú vị trong các cuộc trò chuyện là vì hầu như chẳng ai thèm bận tâm đến việc đáp lại những gì được nói, mà chỉ nghĩ đến điều mình muốn nói. Những kẻ khôn ngoan và lịch thiệp nhất cũng chỉ bằng lòng tỏ ra ra vẻ chăm chú trong khi ta có thể nhận thấy qua ánh mắt và tâm trí họ rằng ngay tại khoảnh khắc đó, tư tưởng của họ đang trôi dạt đi đâu và chỉ mong quay lại với điều họ chực sẵn trong đầu. Thay vì nghĩ rằng cách tồi tệ nhất để thuyết phục hay làm hài lòng người khác là cứ cố gắng làm hài lòng bản thân một cách thái quá như vậy, và rằng biết lắng nghe cùng biết đối đáp chính là những sức hút lớn nhất mà ta có thể có trong giao tiếp.

140.—Nếu không có sự bầu bạn của những kẻ ngốc, một người thông minh hẳn sẽ có lúc cảm thấy vô cùng hụt hẫng.

141.—Chúng ta thường khoe khoang rằng mình chẳng bao giờ thấy chán ngấy, thế nhưng bản ngã của ta lại tự phụ đến mức chẳng nhận ra mình đã làm người khác chán ngấy đến nhường nào.

142.—Cũng như đặc điểm của những bộ óc vĩ đại là nói nhiều điều chỉ bằng vài từ, thì thói quen của những tâm hồn tiểu nhân lại là dùng vô số từ ngữ để không nói lên điều gì.

143.—Chúng ta thường khuếch đại những phẩm chất tốt đẹp của người khác dựa trên sự đánh giá cảm tính của chính mình thay vì dựa vào tài năng thực sự của họ, và khi ca ngợi họ, kỳ thực ta đang muốn thu hút lời khen về cho chính mình.

144.—Chúng ta không thích ca ngợi, và chẳng bao giờ cất lời khen mà không vụ lợi. Lời khen chính là sự nịnh hót trá hình, tinh tế và kín đáo, mang lại sự thỏa mãn theo những cách khác nhau cho cả kẻ khen lẫn người được khen. Kẻ này coi đó là phần thưởng cho công trạng, kẻ kia ban phát nó để chứng tỏ sự công tâm và hiểu biết của mình.

145.—Chúng ta thường chọn cách ca ngợi đầy cay độc, thứ mà qua sự phản hồi ngược lại đối với người được khen, sẽ vạch trần những thói hư tật xấu mà ta không thể chỉ ra bằng bất kỳ cách nào khác.

146.—Thông thường chúng ta chỉ cất lời khen để rồi được khen lại.

147.—Rất ít người đủ khôn ngoan để ưa chuộng những lời quở trách hữu ích hơn là những lời ca ngợi đầy cạm bẫy.

148.—Vài lời quở trách mang hàm ý ca ngợi; và vài lời ca ngợi lại ẩn chứa sự quở trách.

149.—Việc từ chối lời khen thực chất chỉ là ước muốn được khen thêm lần nữa.

150.—Khao khát thôi thúc ta xứng đáng với lời khen sẽ củng cố những phẩm chất tốt đẹp của chúng ta, và lời khen dành cho trí tuệ, lòng dũng cảm cùng sắc đẹp có xu hướng làm gia tăng những điều đó.

151.—Quản trị người khác thì dễ hơn là ngăn bản thân không bị chi phối.

152.—Nếu chúng ta không tự huyễn hoặc chính mình, những lời nịnh hót của kẻ khác sẽ chẳng thể làm tổn thương ta.

153.—Tự nhiên tạo ra tài năng nhưng vận may mới là kẻ đưa nó vào guồng quay công việc.

154.—Vận may chữa lành cho chúng ta khỏi vô số thói hư tật xấu mà lý trí chẳng thể làm nổi.

155.—Có những kẻ khiến người ta chán ghét ngay cả khi họ có tài năng, nhưng cũng có những người làm lòng người say đắm dù mang đầy khuyết điểm.

156.—Có những con người mà tài năng duy nhất chỉ là việc nói và làm những điều ngớ ngẩn đúng lúc đúng chỗ, và họ sẽ phá hỏng tất cả nếu dám thay đổi phong thái ấy.

157.—Danh tiếng của các vĩ nhân luôn phải được đánh giá thông qua phương tiện mà họ dùng để đạt được nó.

158.—Sự nịnh hót là thứ tiền xu giả mạo mà chỉ có lòng tự phụ của chúng ta mới ban cho nó giá trị lưu hành.

159.—Sở hữu những phẩm chất lớn lao thôi là chưa đủ, ta còn phải biết cách điều phối chúng nữa.

160.—Dù một hành động có rực rỡ đến đâu, nó cũng không thể được coi là vĩ đại trừ khi là kết quả của một động cơ lớn lao.

161.—Ta cần duy trì sự hài hòa nhất định giữa hành động và tư tưởng nếu muốn ước lượng đúng đắn những hệ quả mà chúng tạo ra.

162.—Nghệ thuật tận dụng những tài năng tầm trung một cách khôn khéo sẽ mang lại lời khen ngợi, và đôi khi giành được danh tiếng lớn hơn cả những ánh hào quang thực thụ.

163.—Vô số nghệ thuật trông có vẻ ngớ ngẩn nhưng động cơ thầm kín của chúng lại vô cùng khôn ngoan và nặng ký.

164.—Dễ dàng hơn rất nhiều để tỏ ra phù hợp với những chức vụ ta không đảm nhận so với những chiếc ghế ta đang ngồi.

165.—Tài năng mang lại cho ta sự kính trọng của những con người chân chính, còn vận may mang lại sự tôn sùng từ đám đông.

166.—Thế gian thường thưởng cho bề ngoài của sự tài năng hơn là chính bản thân tài năng đó.

167.—Sự keo kiệt đối lập với tính tiết kiệm nhiều hơn là đối lập với sự hào phóng.

168.—Dù hy vọng có lừa dối đến đâu, nàng vẫn dịu dàng dìu dắt chúng ta bước đi cho đến tận cuối con đường cuộc đời.

169.—Sự lười biếng và nỗi sợ hãi giữ chúng ta lại trên con đường bổn phận, nhưng đức hạnh của ta thường lại được nhận hết lời ca ngợi.

170.—Nếu một người hành động đúng đắn và lương thiện, thật khó để phân định xem đó là hệ quả của sự chính trực hay do kỹ năng.

171.—Cũng như các dòng sông đổ ra biển lớn, các đức hạnh cũng tan biến vào tình yêu bản thân.

172.—Nếu ta suy ngẫm kỹ càng về các hệ quả đa dạng của sự thờ ơ, ta sẽ nhận ra rằng mình lầm lỡ trong các nghĩa vụ còn nhiều hơn là trong những lợi ích của bản thân.

173.—Sự tò mò có nhiều loại khác nhau: một loại xuất phát từ lợi ích, khiến ta khao khát biết mọi thứ có thể mang lại lợi lộc cho mình; loại khác từ sự kiêu hãnh, nảy sinh từ mong muốn thấu thấu những điều mà người khác mù tịt.

174.—Tốt hơn rất nhiều nếu ta tập cho tâm trí mình thói quen gánh chịu những khổ đau đang hiện hữu thay vì cứ mải mê suy đoán về những tai ương có thể giáng xuống đầu ta.

175.—Sự kiên định trong tình yêu thực chất là một sự bất định vĩnh cửu, khiến trái tim ta lần lượt gắn kết với mọi phẩm chất của người mình yêu, đôi khi thiên vị phẩm chất này, đôi khi lại nghiêng về phẩm chất khác. Sự kiên định ấy chẳng qua chỉ là sự bất định được cố định hóa và giới hạn bên trong một con người duy nhất.

176.—Có hai loại kiên định trong tình yêu: một loại nảy sinh từ việc liên tục tìm thấy những đối tượng tươi mới để yêu ở người mình yêu, loại còn lại đến từ việc coi sự chung thủy là một điểm danh dự.

177.—Sự kiên trì không đáng để bị quở trách hay ca ngợi, bởi nó đơn giản chỉ là sự tiếp diễn của những gu thưởng thức và cảm xúc mà ta không thể tự tạo ra hay tiêu diệt.

178.—Điều khiến ta thích thú với những môn học mới không hẳn là vì sự chán ngấy những thứ cũ kỹ hay mong muốn đổi thay, mà là khao khát được ngưỡng mộ bởi những kẻ biết nhiều hơn ta, cùng hy vọng chiếm ưu thế trước những ai biết ít hơn.

179.—Đôi khi chúng ta phàn nàn về sự nhẹ dạ của bạn bè cốt để biện minh trước cho sự nhẹ dạ của chính mình.

180.—Sự ăn năn của chúng ta không hẳn là nỗi buồn vì điều ác đã làm, mà là nỗi sợ trước tai họa có thể giáng xuống thân mình.

181.—Một kiểu bất định xuất phát từ tính hời hợt hoặc sự yếu đuối của tâm trí, khiến ta chấp nhận ý kiến của bất kỳ ai, còn một kiểu khác có phần dễ tha thứ hơn lại đến từ sự ngấy ngẫm vì quá thừa thãi đề tài.

182.—Các thói xấu hòa quyện vào thành phần của đức hạnh cũng giống như độc dược pha vào thuốc chữa bệnh. Sự Thận Trọng thu lượm và hòa trộn cả hai để biến chúng thành hữu ích trong việc chống lại những nỗi đau của cuộc đời.

183.—Vì danh dự của đức hạnh, ta phải thừa nhận rằng những tai họa lớn nhất của con người chính là những cái bẫy mà họ tự sập vào do tội ác của mình.

184.—Chúng ta thừa nhận lỗi lầm của bản thân để dùng sự chân thành mà hàn gắn lại vết nhơ ta đã gây ra trong mắt người khác.

185.—Cả trong cái ác lẫn cái thiện đều có những vị anh hùng riêng.

186.—Chúng ta không khinh miệt tất cả những kẻ có thói xấu, nhưng ta nhất định khinh miệt mọi kẻ không có chút đức hạnh nào.

187.—Cái tên đức hạnh hữu dụng cho lợi ích của chúng ta chẳng kém gì cái tên thói xấu.

188.—Sức khỏe của tâm trí cũng bất định chẳng kém gì thể xác, và ngay cả khi những đam mê tưởng chừng đã lùi xa nhất, ta vẫn đứng trước nguy cơ bị lây nhiễm chẳng khác nào việc ngã bệnh giữa lúc đang khỏe mạnh.

189.—Dường như tự nhiên đã ấn định sẵn ranh giới cho các đức hạnh và thói xấu của con người ngay từ khi lọt lòng.

190.—Các vĩ nhân không nên mắc phải những lỗi lầm lớn lao.

191.—Ta có thể nói rằng thói xấu bám theo ta trên suốt chặng đường đời giống như những chủ nhà trọ mà ta lần lượt ghé qua, và nếu được đi lại con đường ấy một lần nữa, ta hoài nghi liệu kinh nghiệm có giúp mình tránh khỏi chúng hay không.

192.—Khi những thói xấu rời bỏ ta, chúng ta lại tự huyễn hoặc rằng chính mình đã từ bỏ chúng.

193.—Bệnh của tâm trí cũng có những lần tái phát hệt như cơ thể; thứ ta gọi là sự chữa lành thường chẳng qua chỉ là một khoảng tạm lắng hoặc sự đổi thay của bệnh trạng.

194.—Những khiếm khuyết của tâm trí giống như những vết thương trên cơ thể. Dù ta có cẩn trọng đến đâu để chữa lành chúng, những vết sẹo vẫn mãi ở đó, và nguy cơ chúng rách miệng trở lại luôn luôn tồn tại.

195.—Lý do thường ngăn cản ta từ bỏ một thói xấu đơn lẻ chính là việc ta sở hữu quá nhiều thói xấu.

196.—Chúng ta rất dễ quên đi những lỗi lầm chỉ có một mình ta hay biết.

197.—Có những con người mà ta không bao giờ tin họ làm điều ác trừ khi tận mắt chứng kiến. Thế nhưng lại có rất ít kẻ mà ta cảm thấy ngạc nhiên khi thấy họ làm điều đó.

198.—Chúng ta phóng đại vinh quang của một số người cốt để hạ thấp danh tiếng của những kẻ khác, và ta sẽ ca ngợi Hoàng thân Condé cùng Thống chế Turenne ít đi nhiều nếu ta không có ý chê bai cả hai người bọn họ.

199.—Khao khát tỏ ra khôn ngoan thường ngăn cản ta trở nên khôn ngoan thực sự.

200.—Đức hạnh sẽ chẳng thể đi được bao xa nếu không có sự hộ tống của lòng kiêu van.

201.—Kẻ nào nghĩ rằng mình đủ sức làm hài lòng cả thế gian là kẻ tự lừa dối bản thân trầm trọng, nhưng kẻ nào cho rằng thế gian không thể thỏa mãn với hắn ta thì sự lầm tưởng ấy còn lớn hơn gấp bội.

202.—Những kẻ giả vờ lương thiện là những người ngụy trang lỗi lầm của mình trước cả bản thân lẫn người khác; những kẻ lương thiện đích thực là những người thấu tỏ chúng một cách trọn vẹn và dũng cảm thú nhận chúng.

203.—Kẻ thực sự khôn ngoan là người chẳng mảy may bực bội trước bất cứ điều gì.

204.—Sự lạnh lùng của phụ nữ là một thứ cân bằng và gánh nặng mà họ tự thêm vào sắc đẹp của mình.

205.—Đức hạnh ở người phụ nữ thường là tình yêu dành cho danh tiếng và sự yên bình.

206.—Kẻ thực sự tốt đẹp là người luôn mong muốn chịu đựng được sự soi xét từ những người tốt.

207.—Sự ngu ngốc bám theo chúng ta qua mọi chặng đường đời. Nếu một kẻ trông có vẻ khôn ngoan, thì chẳng qua sự ngơ ngẩn của hắn đã được điều chỉnh cho phù hợp với tuổi tác và vận mệnh mà thôi.

208.—Có những kẻ ngốc biết rõ và khéo léo tận dụng chính sự ng u ngốc của mình.

209.—Kẻ sống mà không vướng chút dại khờ thì không khôn ngoan như hắn tưởng.

210.—Khi già đi, chúng ta trở nên ng ốc nghếch hơn — và cũng khôn ngoan hơn.

211.—Có những kẻ giống như các tuồng hề rẻ tiền, chỉ được ca tụng trong một khoảng thời gian ngắn (dù cho chúng có ngớ ngẩn và đáng ghét đến đâu đi nữa).

212.—Hầu hết mọi người chỉ đánh giá con người qua sự thành công hay vận may của họ.

213.—Lòng yêu danh tiếng, nỗi sợ hổ phùng mang trợn má, sự tham lam của cải, khao khát một cuộc sống dễ chịu thoải mái, và ước muốn hạ thấp người khác thường là những nguyên nhân tạo nên lòng dũng cảm rất mực ca tụng giữa đời.

214.—Sự can đảm ở những người lính thường là một phương thức mạo hiểm để kiếm kế sinh nhai.

215.—Sự dũng cảm hoàn hảo và sự hèn nhát tuyệt đối là hai thái cực hiếm khi được tìm thấy. Khoảng trống giữa chúng rất mênh mông, bao trùm mọi loại can đảm khác. Sự khác biệt giữa chúng cũng chẳng kém gì giữa các khuôn mặt và tính khí con người. Người ta sẽ sẵn sàng phơi mình ra ở giai đoạn đầu của một trận chiến, nhưng rồi sẽ chùng xuống và dễ dàng nhụt chí nếu nó kéo dài. Một số người chỉ bằng lòng thỏa mãn danh dự thế tục, và ngoài điều đó ra sẽ chẳng làm gì thêm. Vài kẻ không phải lúc nào cũng làm chủ được sự rụt rè của mình. Những kẻ khác để cho cơn hoảng loạn đè bẹp; số khác nữa xung phong lao lên chỉ vì không dám ở lại vị trí của mình. Ta có thể bắt gặp những người mà lòng dũng cảm được tôi luyện thêm bởi những hiểm nguy nhỏ, thứ giúp họ chuẩn bị đối mặt với những hiểm nguy lớn hơn. Có kẻ dám ăn một nhát kiếm nhưng lại chùn bước trước một viên đạn; có kẻ chẳng sợ đạn lạc nhưng lại sợ đấu kiếm. Những loại canảm đa dạng này đồng điệu ở chỗ bóng tối, bằng cách làm gia tăng nỗi sợ và che giấu các hành vi dũng cảm hay hèn nhát, cho phép con người ta tự dung túng cho bản thân. Thậm chí còn có một sự cẩn trọng chung rộng lớn hơn có thể thấy được, bởi ta chẳng gặp một ai dám làm tất cả những gì họ có thể làm nếu được bảo đảm sẽ rút lui bình an vô sự; thế nên chắc chắn rằng nỗi sợ cái chết đã làm vơi đi phần nào lòng dũng cảm.

216.—Sự dũng cảm hoàn hảo là việc làm mà không cần nhân chứng những gì ta vẫn làm trước mặt toàn thiên hạ.

217.—Sự bất khuất là một sức mạnh phi thường của tâm hồn giúp nó vươn lên trên mọi nỗi truân chuyên, hỗn loạn và xao động mà hình ảnh của những hiểm nguy lớn lao có thể khơi gợi trong đó: nhờ sức mạnh này, các anh hùng duy trì được vẻ mặt bình thản và giữ vững lý trí cùng sự tự do ngay cả trong những biến cố kinh hoàng và đáng ngạc nhiên nhất.

218.—Sự đạo đức giả là lòng kính trọng mà thói xấu dành cho đức hạnh.

219.—Hầu hết mọi người dấn thân vào chiến trận vừa đủ để bảo toàn danh dự, rất ít kẻ muốn làm thế nhiều hơn mức cần thiết, hoặc nhiều hơn mức đủ để bảo đảm cho mục đích mà vì đó họ liều mình được thành công.

220.—Sự kiêu van, nỗi hổ thẹn và trên hết là tính cách, thường khiến đàn ông dũng cảm và phụ nữ trinh bạch.

221.—Chúng ta không muốn mất đi mạng sống; ta thực sự muốn giành lấy vinh quang, và chính điều này khiến những kẻ dũng cảm thể hiện nhiều sự khôn khéo và tháo vát trong việc tránh né cái chết hơn là lũ côn đồ thể hiện khi cố bảo vệ khối tài sản của chúng.

222.—Rất ít người ngay khi bước vào ngưỡng cửa tuổi già lại không để lộ ra những bộ phận trên cơ thể hoặc tâm trí bắt đầu suy yếu.

223.—Lòng biết ơn cũng giống như chữ tín của thương nhân: nó gắn kết các mối giao thương lại với nhau; và chúng ta trả nợ không phải vì việc trả nợ là công bằng, mà vì nhờ đó ta sẽ dễ dàng tìm được những kẻ chịu cho vay hơn.

224.—Tất cả những ai trả các món nợ ân nghĩa không vì thế mà có thể tự huyễn hoặc rằng mình là người biết ơn.

225.—Điều tạo ra sự tính toán sai lầm liên quan đến lòng biết ơn chính là việc lòng kiêu hãnh của kẻ cho và người nhận không thể thống nhất với nhau về giá trị của món ơn.

226.—Sự vội vã quá mức trong việc rũ bỏ một món nợ ân tình thực chất là một hình thức vô ơn.

227.—Những kẻ gặp vận may thường rất kém cỏi trong việc sửa chữa lỗi lầm của mình; họ luôn đinh ninh rằng mình hoàn toàn đúng đắn khi vận may chống lưng cho thói xấu hay sự ngu ngốc của họ.

228.—Lòng kiêu hãnh không muốn mang nợ, tình yêu bản thân không chịu trả tiền.

229.—Những điều tốt đẹp ta từng nhận từ một người nên là lý do để ta tha thứ cho lỗi lầm hắn gây ra cho ta.

230.—Không có gì dễ lây lan hơn gương mẫu, và chúng ta chẳng bao giờ làm nên điều đại thiện hay đại ác mà không tạo ra những hiệu ứng tương tự ở người khác. Ta bắt chước những hành động tốt vì sự ganh đua, và những hành động xấu vì bản chất đen tối của mình — thứ bị nỗi hổ thẹn giam cầm cho đến khi tấm gương xấu kia thả nó ra.

231.—Thật là một sự ngu ngốc lớn lao khi chỉ muốn trở nên khôn ngoan.

232.—Dù ta có đưa ra cái cớ nào cho những nỗi thống khổ của mình đi nữa, thì lợi ích hay lòng kiêu van vẫn luôn là nguyên nhân gây ra chúng.

233.—Trong những nỗi thống khổ, có đủ loại đạo đức giả khác nhau. Ở một loại, dưới vỏ bọc khóc thương cho người thân yêu, ta thực ra đang tự thương hại chính mình; ta luyến tiếc cái nhìn thiện cảm họ dành cho ta, ta than khóc cho sự mất mát về tiện nghi, lạc thú và sự nể trọng dành cho bản thân. Thế là kẻ đã khuất bỗng mang ơn những giọt nước mắt thực ra đổ vì kẻ còn sống. Tôi khẳng định đó là một kiểu đạo đức giả tự lừa dối chính mình trong đau khổ. Lại có một kiểu khác kém phần vô tội hơn vì nó đánh lừa toàn thiên hạ, đó là nỗi đau của những kẻ khao khát vinh quang về một niềm tiếc thương cao cả và bất tử. Sau khi Thời gian, kẻ nuốt chửng mọi thứ, đã bào mòn chút ít buồn thương họ có, họ vẫn cố chấp bày đặt những giọt nước mắt, tiếng thở dài và tiếng rên rỉ, họ đeo bộ mặt nghiêm trang và cố thuyết phục người khác qua mọi hành động rằng niềm đau của họ chỉ chấm dứt khi cuộc đời khép lại. Thứ vanh danh buồn thảm và phiền toái này thường được tìm thấy ở những người phụ nữ đầy tham vọng. Vì phái tính đóng lại trước họ mọi con đường đến với vinh quang, họ bèn cố gắng tô vẽ tên tuổi mình bằng cách trưng ra một nỗi đau khôn nguôi. Lại có thêm một loại nước mắt nảy nguồn từ những nguyên nhân nhỏ nhặt, dễ tuôn trào và cũng dễ dứt. Người ta khóc để đạt danh hiệu đa sầu đa cảm, khóc để được thương hại, khóc để được khóc cùng, tóm lại là khóc để tránh cái tiếng hổ thẹn vì không biết khóc!

234.—Thường thì việc chúng ta chống đối quyết liệt các quan điểm thông thường xuất phát từ lòng kiêu hãnh nhiều hơn là từ sự thiếu hiểu biết; ta thấy những vị trí đẹp nhất đã bị chiếm mất, và ta không muốn trở thành kẻ đứng bét.

235.—Chúng ta rất dễ được an ủi trước bất hạnh của bạn bè khi những điều đó trao cho ta cơ hội chứng minh lòng trắc ẩn của mình dành cho họ.

236.—Dường như ngay cả tình yêu bản thân đôi khi cũng bị lừa gạt bởi sự lương thiện và quên đi chính nó khi ta hành động vì người khác. Thế nhưng đó chẳng qua chỉ là cách đi ngắn nhất để vươn tới mục đích của nó, là việc ăn lời cắt cổ dưới vỏ bọc bố thí, tóm lại là cách chinh phục tất cả mọi người một cách tinh vi và tế nhị.

237.—Chẳng ai nên được ca ngợi vì lòng tốt nếu hắn không đủ sức mạnh để trở nên độc ác. Mọi thứ lòng tốt khác quá thường xuyên chỉ là sự lười biếng hoặc sự bất lực của ý chí.

238.—Việc gây tổn hại cho hầu hết mọi người không nguy hiểm bằng việc ban cho họ quá nhiều ơn huệ.

239.—Không gì nịnh bợ lòng kiêu hãnh của chúng ta cho bằng sự tín nhiệm từ các bậc quyền quý, bởi ta coi đó là kết quả từ giá trị bản thân, mà quên mất rằng nhìn chung đó chỉ là sự vanh danh, hoặc sự bất lực trong việc giữ kín một bí mật.

240.—Ta có thể nói về sự cân đối, khi phân biệt nó với sắc đẹp, rằng đó là một thứ đối xứng không tuân theo quy tắc nào, và là một sự hòa hợp ngầm giữa các đường nét trên khuôn mặt với nhau cũng như với màu sắc và thần thái của con người ấy.

241.—Thói tán tỉnh nằm sâu trong bản tính người phụ nữ, dù không phải ai cũng thực hành nó, bởi một số người bị kìm hãm bởi nỗi sợ, số khác bởi trí khôn.

242.—Chúng ta thường làm người khác chán ngấy ngay cả khi đinh ninh rằng mình tuyệt đối chẳng thể làm họ phiền lòng.

243.—Rất ít điều là bất khả thi tự bản thân chúng; sự nỗ lực để làm chúng thành công thường bỏ rơi ta nhiều hơn là phương tiện.

244.—Tài năng tối thượng nằm ở việc thấu hiểu giá trị của vạn vật.

245.—Biết cách che giấu tài năng của mình chính là một tài năng lớn lao.

246.—Thứ trông có vẻ rộng lượng thường là thứ tham vọng trá hình, khinh miệt những lợi ích nhỏ nhặt để chạy theo những mối lợi lớn hơn.

247.—Lòng trung thành của hầu hết đàn ông thực chất chỉ là một phát minh của tình yêu bản thân nhằm chiếm lấy lòng tin; một phương pháp để đưa ta vượt lên trên người khác và biến ta thành kẻ nắm giữ những bí mật trọng đại nhất.

248.—Lòng cao thượng khinh miệt tất cả, cốt để giành lấy tất cả.

249.—Sự hùng biện ẩn chứa trong giọng nói, ánh mắt và phong thái của người diễn thuyết chẳng hề kém hơn so với sự lựa chọn từ ngữ của họ.

250.—Sự hùng biện đích thực nằm ở việc nói ra tất cả những gì cần nói, chứ không phải tất cả những gì có thể nói.

251.—Có những kẻ mang những khuyết điểm rất hợp với họ, nhưng cũng có những người mà chính các đức hạnh lại làm họ bôi nhọ.

252.—Thay đổi gu thẩm mỹ là chuyện phổ biến, cũng như việc thay đổi khuynh hướng bản chất là điều hiếm có.

253.—Lợi ích khuấy động mọi loại đức hạnh và thói xấu.

254.—Sự khiêm nhường thường là một sự phục tùng giả tạo mà ta dùng để hất cẳng người khác. Đó là một trong những mưu kế của Lòng Kiêu Hãnh — hạ mình xuống để rồi vươn lên; và thực sự thì lòng kiêu hãnh biến hóa thành hàng ngàn hình thái, chưa bao giờ được ngụy trang khéo léo và dễ lừa dối người khác cho bằng khi nó ẩn giấu dưới vỏ bọc của sự khiêm nhường.

255.—Mọi cảm xúc đều có cung bậc giọng nói, cử điệu và cái nhìn đặc trưng riêng, và sự hòa hợp này, dù hay hay dở, dễ chịu hay khó chịu, sẽ biến con người ta thành kẻ duyên dáng hay đáng ghét.

256.—Trong mọi ngành nghề, chúng ta đều gồng mình đóng một vai diễn và trưng ra một vẻ bề ngoài để trông giống như điều ta muốn trở thành. Thế nên thế gian này chẳng qua chỉ là một sân khấu kịch.

257.—Sự ra vẻ nghiêm trọng là một phong thái bí ẩn của cơ thể được phát minh ra nhằm che đậy sự trống rỗng trong tâm trí.

258.—Gu thẩm mỹ tốt nảy sinh từ óc phán đoán nhiều hơn là từ trí khôn.

259.—Niềm vui của tình yêu nằm ở việc được yêu, chúng ta hạnh phúc vì đam mê mình cảm nhận hơn là vì thứ đam mê ta khơi gợi ở người.

260.—Sự lịch sự chẳng qua chỉ là khao khát được đón nhận sự lịch thiệp và được đánh giá là tao nhã.

261.—Nền giáo dục thông thường dành cho giới trẻ là việc truyền cảm hứng cho họ về một tình yêu bản thân thứ hai.

262.—Không có niềm đam mê nào mà tình yêu bản thân ngự trị mạnh mẽ cho bằng trong tình yêu đôi lứa, và người ta luôn sẵn sàng hy sinh sự bình yên của người mình yêu hơn là của chính mình.

263.—Thứ ta gọi là sự hào phóng thường chỉ là lòng kiêu van của việc cho đi, thứ mà ta thích thú hơn cả món quà mình đem tặng.

264.—Lòng thương xót thường là sự phản chiếu những nỗi đau của chính ta qua tai họa của người khác. Đó là sự dự phòng tinh tế trước những truân chuyên mà ta có thể vướng vào. Ta giúp đỡ người khác để trong những hoàn cảnh tương tự ta cũng được giúp đỡ, và những dịch vụ ta cống hiến ấy thực chất là những ân huệ ta tự ban trước cho chính mình.

265.—Một tâm hồn hạn hẹp sinh ra sự cố chấp, và ta rất khó tin vào những gì mình không thể nhìn thấy.

266.—Chúng ta tự lừa dối mình nếu tin rằng có những đam mê mãnh liệt như tham vọng và tình yêu đủ sức chiến thắng các đam mê khác. Sự lười biếng, dẫu tàn tạ héo mرu là thế, lại thường không thất bại trong việc trở thành nữ chúa; nó thoán đoạt quyền lực trên mọi kế hoạch và hành động của cuộc đời; âm thầm gặm nhấm và hủy diệt cả đam mê lẫn đức hạnh.

267.—Sự cả tin vào điều ác mà không qua kiểm chứng thấu đáo chính là hệ quả của lòng kiêu hãnh và sự lười nhác. Ta muốn tìm ra kẻ có tội, nhưng lại chẳng muốn nhọc công cứu xét tội trạng.

268.—Chúng ta quy cho các thẩm phán những động cơ ti tiện nhất, thế nhưng ta vẫn muốn danh tiếng và uy tín của mình phải phụ thuộc vào phán quyết của những con người vốn dĩ đều chống lại ta — dù là do sự đố kỵ, sự bận tâm hay thiếu trí tuệ — và suy cho cùng, chỉ để ép những kẻ này đưa ra phán quyết có lợi cho mình mà ta đã liều lĩnh đánh đổi cả sự bình yên lẫn mạng sống qua biết bao ngả đường.

269.—Chẳng có ai đủ thông minh để nhận thức hết mọi điều ác mà mình gây ra.

270.—Một vinh quang giành được chính là tấm séc bảo đảm cho những vinh quang tiếp theo.

271.—Tuổi trẻ là một cơn say hoài không dứt; đó là cơn sốt của lý trí.

272.—Không gì có thể làm nhục nhã những kẻ từng xứng đáng nhận được lời khen lớn cho bằng sự cẩn mẩn mà họ bỏ ra để đạt được nó qua những phương tiện nhỏ nhặt nhất.

273.—Có những con người được thế gian ca tụng nhưng chẳng có tài năng nào ngoài những thói hư tật xấu mà họ tận dụng trong các mối quan hệ xã hội.

274.—Vẻ đẹp của sự mới mẻ đối với tình yêu cũng như bông hoa đối với trái cây; nó ban phát một ánh hào quang dễ dàng phai nhạt nhưng chẳng bao giờ quay trở lại.

275.—Lòng tốt tự nhiên, thứ vẫn luôn huênh hoang về sự hiển hiện rõ rành rành của mình, thường bị bóp nghẹt ngay trước một lợi ích nhỏ nhất.

276.—Sự xa cách làm tiêu tan những đam mê nhỏ và thổi bùng những đam mê lớn, hệt như ngọn gió thổi tắt cây nến nhưng lại làm bùng lên đám cháy.

277.—Phụ nữ thường nghĩ rằng mình đang yêu trong khi thực ra không phải vậy. Sự bận rộn của một cuộc tình, cảm xúc xao xuyến mà tình cảm ấy khơi gợi, khuynh hướng tự nhiên hướng về niềm vui được yêu, cùng sự khó khăn khi phải cất lời từ chối khiến họ tự thuyết phục rằng mình đang có một đam mê đích thực trong khi thứ họ có chỉ là thói tán tỉnh.

278.—Điều khiến chúng ta thường xuyên bất mãn với những kẻ đứng ra giải quyết công chuyện hộ mình là vì họ hầu như luôn vứt bỏ lợi ích của bạn bè để chạy theo lợi ích của công việc, cốt để giành lấy vinh quang chiến thắng trong thứ họ đã dấn thân đảm nhận.

279.—Khi chúng ta phóng đại sự ân cần của bạn bè dành cho mình, điều đó thường ít xuất phát từ lòng biết ơn mà đến từ khao khát trưng ra tài năng của chính bản thân.

280.—Lời ca ngợi ta dành cho những kẻ mới chân ướt chân ráo bước vào đời xuất phát từ lòng đố kỵ ta dành cho những kẻ đã có chỗ đứng vững chắc.

281.—Lòng kiêu hãnh, thứ khơi nguồn cho đố kỵ, đôi khi lại đóng vai trò kìm hãm nó.

282.—Có những lời nói dối được ngụy trang giống sự thật đến mức ta sẽ phán đoán sai lầm nếu không bị chúng đánh lừa.

283.—Đôi khi việc biết cách sử dụng lời khuyên còn đòi hỏi nhiều tài năng chẳng kém gì việc đưa ra lời khuyên hay.

284.—Có những kẻ độc ác sẽ trở nên ít nguy hiểm hơn rất nhiều nếu họ hoàn toàn không có chút lòng tốt nào.

285.—Lòng cao thượng được định nghĩa đầy đủ qua chính cái tên của nó, dẫu vậy ta có thể nói đó là sự khôn ngoan của lòng kiêu hãnh, là cung cách cao quý nhất để tiếp nhận lời ca ngợi.

286.—Không thể nào yêu lần thứ hai những kẻ mà ta đã thực sự cạn tình.

287.—Sự phong phú của trí tuệ không cung cấp cho ta nhiều phương kế cho cùng một vấn đề bằng sự thiếu hụt trí tuệ — thứ khiến ta ngập ngừng trước mỗi điều mà trí tưởng tượng trưng ra và ngăn cản ta ngay từ đầu nhận ra đâu là lựa chọn tối ưu.

288.—Có những vấn đề và bệnh tật mà vào một số thời điểm, thuốc thang chỉ tổ làm chúng tồi tệ thêm; tài năng đích thực nằm ở việc biết rõ khi nào dùng đến chúng là nguy hiểm.

289.—Sự giả vờ ngây thơ chính là sự đạo đức giả đã đạt đến độ tinh vi.

290.—Có vô số lỗi lầm của tính khí cũng như của tâm trí.

291.—Tài năng của con người, giống như mùa vụ gặt hái, đều có thời điểm của riêng nó.

292.—Ta có thể nói về tính khí cũng như về những công trình kiến trúc; nó có nhiều mặt tiền khác nhau, kẻ thích thú, người chê bai.

293.—Sự ôn hòa không thể nhận vơ công trạng là kẻ chống đối và đánh bại Tham vọng: chúng không bao giờ xuất hiện cùng nhau. Ôn hòa là sự rệu rã và lười nhác của tâm hồn, còn Tham vọng là sự sục sôi và nhiệt huyết của nó.

294.—Chúng ta luôn yêu mến những kẻ ngưỡng mộ mình, chứ không phải lúc nào cũng thích những kẻ mà ta ngưỡng mộ.

295.—Thật may mắn vì chúng ta không thấu hết mọi ước muốn của chính mình.

296.—Thật khó để yêu những kẻ ta không kính trọng, nhưng việc yêu những kẻ ta kính trọng vượt trội hơn chính mình lại càng khó hơn bội phần.

297.—Thể trạng cơ thể có một tiến trình và quy luật chung tác động ngầm đến ý chí của chúng ta. Chúng tiến bước đồng bộ, lần lượt exerce một thứ đế chế bí mật trên ta, để rồi khi ta chẳng hay biết gì, chúng đã chiếm phần lớn trong mọi hành động của ta.

298.—Lòng biết ơn của hầu hết đàn ông thực chất chỉ là một khát khao thầm kín muốn nhận về những ân huệ lớn lao hơn.

299.—Hầu như toàn bộ thế gian đều lấy làm thích thú khi trả những món nợ nhỏ; nhiều kẻ bày tỏ lòng biết ơn vì những chuyện vặt vãnh, nhưng chẳng có nổi một ai không tỏ ra vô ơn trước những ân huệ tày trời.

300.—Có những sự ngớ ngẩn dễ lây lan hệt như bệnh dịch.

301.—Nhiều kẻ biết khinh miệt của cải, nhưng rất ít người biết cách ban phát chúng sao cho đúng.

302.—Chỉ trong những thứ có giá trị nhỏ nhặt, chúng ta mới thường đủ dũng khí để không tin vào bề ngoài.

303.—Dù phẩm chất tốt đẹp nào được quy cho ta đi nữa, bản thân chúng ta chẳng tìm thấy điều gì mới mẻ trong đó cả.

304.—Chúng ta có thể tha thứ cho những kẻ làm mình chán ngấy, nhưng chẳng thể tha thứ cho những kẻ ta làm họ chán ngấy.

305.—Lợi ích — thứ vẫn luôn bị vuột cho mọi hành vi sai trái — đôi khi xứng đáng được ca ngợi vì những việc làm tốt của chúng ta.

306.—Chúng ta tìm thấy rất ít kẻ vô ơn khi bản thân đủ khả năng ban phát ân huệ.

307.—Việc tự khoe khoang một mình cũng hợp lý hệt như việc làm điều đó giữa chốn đông người là lố bịch.

308.—Sự ôn hòa được tôn vinh như một đức hạnh cốt để kìm hãm tham vọng của kẻ quyền thế; và để an ủi những người bình dân trước vận số nghèo nàn cùng tài năng cũng tầm thường không kém của họ.

309.—Có những con người sinh ra đã mang mệnh khờ khạo, không chỉ phạm sai lầm do lựa chọn mà còn bị vận mệnh ép buộc phải làm thế.

310.—Đôi khi trong đời có những biến cố mà để thoát thân một cách khôn ngoan đòi hỏi ta phải tỏ ra hơi ngốc nghếch một chút.

311.—Nếu có những kẻ mà sự ngu ngốc chưa từng lộ diện, ấy là vì chưa ai thèm cất công soi xét chúng cho thật kỹ mà thôi.

312.—Những kẻ đang yêu chẳng bao giờ thấy chán nhau — họ luôn miệng bàn tán về chính bản thân mình.

313.—Làm sao mà trí nhớ của chúng ta lại đủ tốt để lưu giữ từng chi tiết vụn vặt nhất xảy ra với mình, thế nhưng lại chẳng đủ tốt để nhớ rằng ta đã kể nó bao nhiêu lần cho cùng một người?

314.—Niềm vui sướng tột độ khi được bàn tán về bản thân nên là lời cảnh báo rằng những kẻ đang lắng nghe chẳng hề chia sẻ chút hứng thú nào với ta.

315.—Điều thường ngăn cản ta phơi bày những ngóc ngách sâu kín nhất trong trái tim cho bạn bè không phải là sự hoài nghi ta dành cho họ, mà là sự hoài nghi ta dành cho chính mình.

316.—Những kẻ yếu đuối không thể có sự chân thành.

317.—Thật là một tai họa nhỏ nhặt khi giúp đỡ một kẻ vô ơn; nhưng thật không thể chịu nổi khi phải mang ơn một tên đốn mạt.

318.—Ta có thể tìm ra phương kế chữa trị sự ngốc nghếch cho một kẻ khờ, nhưng chẳng có cách nào uốn thẳng được một tâm hồn ngang ngạnh.

319.—Nếu ta buông thả cho phép mình săm soi những lỗi lầm của họ, ta sẽ chẳng thể duy trì lâu dài tình cảm cần có đối với bạn bè và ân nhân của mình.

320.—Ca ngợi các hoàng thân về những đức hạnh họ không sở hữu thực chất chỉ là cách quở trách họ mà không sợ bị trừng phạt.

321.—Chúng ta dễ có cảm giác gần yêu những kẻ căm ghét mình hơn là những kẻ yêu ta vượt quá mức ta mong muốn.

322.—Chỉ có những kẻ sợ bị khinh miệt mới đích thực là những kẻ đáng khinh.

323.—Trí khôn của chúng ta cũng chịu sự chi phối của Vận may chẳng kém gì tài sản.

324.—Trong sự ghen tuông, tình yêu bản thân chiếm phần nhiều hơn là tình yêu.

325.—Chúng ta thường tự an ủi mình bằng sự yếu đuối của những nỗi đau mà lý trí không đủ sức xoa dịu.

326.—Sự chế nhạo làm nhục nhã con người ta còn cay đắng hơn cả bản thân sự ô nhục.

327.—Chúng ta thú nhận những lỗi lầm nhỏ nhặt cốt để thuyết phục người khác rằng mình không mắc phải những lỗi lầm to tát.

328.—Lòng đố kỵ mang tính không thể dung hòa cao hơn cả sự thù hận.

329.—Đôi khi chúng ta tin rằng mình căm ghét sự nịnh hót — nhưng thực ra ta chỉ ghét phương thức của nó mà thôi.

330.—Chúng ta tha thứ ở mức độ mà ta yêu thương.

331.—Việc chung thủy với một bóng hồng lúc đang hạnh phúc sẽ khó khăn hơn rất nhiều so với lúc bị cô ta đối xử tệ bạc.

332.—Phụ nữ không bao giờ thấu hiểu hết quyền năng tán tỉnh của chính mình.

333.—Phụ nữ không thể tỏ ra nghiêm khắc hoàn toàn trừ khi họ căm ghét.

334.—Phụ nữ có thể từ bỏ tình yêu dễ dàng hơn là từ bỏ thói tán tỉnh.

335.—Trong tình yêu, sự lừa dối hầu như luôn tiến xa hơn lòng hoài nghi.

336.—Có một loại tình yêu mà sự cuồng nhiệt của nó cấm cửa hoàn toàn sự ghen tuông.

337.—Có những phẩm chất tốt đẹp cũng giống như các giác quan vậy, và những ai thiếu vắng chúng sẽ chẳng thể nhận thức hay thấu hiểu được.

338.—Khi lòng căm hận của chúng ta quá đỗi cay độc, nó đẩy ta xuống vị trí thấp hơn cả những kẻ ta đang căm ghét.

339.—Chúng ta chỉ trân trọng cái thiện hay cái ác của mình tỷ lệ thuận với tình yêu bản thân.

340.—Trí tuệ của hầu hết phụ nữ thiên về việc củng cố sự ngớ ngẩn của họ hơn là bồi đắp cho lý trí.

341.—Sự nồng nhiệt của tuổi trẻ chẳng hề đối lập với sự an toàn kém hơn so với sự lạnh lùng của tuổi già.

342.—Âm điệu quê hương ngự trị trong trái tim và tâm trí cũng sâu sắc chẳng kém gì trên đầu lưỡi.

343.—Để trở thành một vĩ nhân, người ta phải biết cách tận dụng mọi thăng trầm của vận mệnh.

344.—Hầu hết đàn ông, giống như cây cỏ, đều mang trong mình những phẩm chất ẩn giấu mà sự tình cờ mới là kẻ khơi ra.

345.—Cơ hội làm cho chúng ta được biết đến bởi người khác, nhưng quan trọng hơn là làm ta thấu hiểu chính mình.

346.—Nếu tính khí của người phụ nữ vượt ngoài tầm kiểm soát, sẽ chẳng thể có bất kỳ sự kìm kìm nào đối với tâm trí hay trái tim cô ta.

347.—Chúng ta hiếm khi tìm thấy những kẻ có óc phán đoán tốt, ngoại trừ những ai có quan điểm đồng điệu với ta.

348.—Khi một người yêu, người ta hoài nghi ngay cả với những điều mình vốn tin tưởng nhất.

349.—Phép màu vĩ đại nhất của tình yêu là tận diệt thói tán tỉnh.

350.—Lý do ta căm ghét với sự cay đắng tột cùng những kẻ lừa dối mình là vì họ tự cho rằng mình khôn ngoan hơn ta.

351.—Chúng ta gặp rất nhiều rắc rối khi muốn dứt tình với một người, ngay cả khi bản thân chẳng còn yêu đương gì nữa.

352.—Chúng ta hầu như luôn cảm thấy chán ngấy những kẻ mà lẽ ra ta không nên cảm thấy nhàm chán khi ở bên họ.

353.—Một quý ông có thể yêu như một kẻ mất trí, nhưng tuyệt đối không thể yêu như một con thú.

354.—Có những khiếm khuyết nếu được trưng bày khéo léo sẽ lấp lánh hệt như chính đức hạnh vậy.

355.—Đôi khi chúng ta mất đi những người bạn mà sự tiếc nuối lớn hơn nỗi buồn, và lại có những người mà nỗi buồn khi mất họ lớn hơn sự tiếc nuối.

356.—Thông thường chúng ta chỉ thực lòng ca ngợi những kẻ biết ngưỡng mộ mình.

357.—Những bộ óc tiểu nhân thường bị tổn thương quá mức bởi những chuyện cỏn con; vĩ nhân nhìn thấu tất cả và chẳng mảy may mảy may đau đớn.

358.—Sự khiêm nhường là minh chứng đích thực cho các đức hạnh Cơ Đốc; thiếu nó, chúng ta vẫn giữ nguyên mọi thói hư tật xấu, và chúng chỉ được bọc lại bằng lòng kiêu hãnh nhằm che giấu trước mắt người khác, và thường là trước cả chính mình.

359.—Sự phản bội nên dập tắt tình yêu, và ta không nên ghen tuông khi có lý do để làm thế. Chẳng ai xứng đáng khơi gợi sự ghen tuông mà lại có thể thoát khỏi việc gây ra nó.

360.—Chúng ta cảm thấy bị xúc phạm bởi hành vi phản bội nhỏ nhặt nhất hướng về mình nhiều hơn là bởi những tội ác tày trời mà ta gây ra cho kẻ khác.

361.—Sự ghen tuông luôn sinh ra cùng tình yêu, nhưng không phải lúc nào cũng chết đi cùng nó.

362.—Hầu hết phụ nữ đau buồn vì cái chết của người tình không hẳn vì tình yêu, mà cốt để chứng minh rằng họ xứng đáng được yêu thương.

363.—Những tổn hại ta gây ra cho người khác mang lại ít đau đớn hơn so với những thứ ta tự giáng lên chính mình.

364.—Chúng ta thừa hiểu rằng việc bàn tán về vợ mình là kém văn minh; nhưng lại chẳng nhận ra rằng việc nói về bản thân cũng tệ hại y hệt như thế.

365.—Có những đức hạnh thoái hóa thành thói xấu khi chúng xuất phát từ Tự nhiên, và lại có những đức hạnh khác nếu gầy dựng nên sẽ chẳng bao giờ đạt đến độ hoàn hảo. Chẳng hạn, lý trí phải dạy ta quản lý tài sản và lòng tin của mình, trong khi Tự nhiên lẽ ra phải ban cho ta lòng tốt và sự can đảm.

366.—Dù ta có hoài nghi sự chân thành của kẻ đang trò chuyện cùng mình đến đâu, ta vẫn luôn tin rằng họ thành thật với ta hơn là với những người khác.

367.—Có rất ít phụ nữ đức hạnh mà chưa từng cảm thấy chán ngấy cái vai diễn của mình.

368.—Phần lớn những người phụ nữ tốt giống như những kho báu bị chôn vùi, an toàn chỉ vì chẳng ai thèm cất công đi tìm kiếm.

369.—Những sự ép uổng mà ta tự trút lên mình để trốn chạy tình yêu thường tàn nhẫn hơn cả sự tàn nhẫn từ những kẻ ta yêu.

370.—Không có nhiều kẻ hèn nhát dám nhận diện trọn vẹn nỗi sợ hãi của chính mình.

371.—Đó thường là lỗi lầm của kẻ được yêu khi không nhận ra khoảnh khắc tình yêu đã lụi tàn.

372.—Hầu hết người trẻ tuổi nghĩ rằng mình đang sống tự nhiên trong khi thực ra họ chỉ thô lỗ và cộc cằn.

373.—Vài giọt nước mắt sau khi đánh lừa người khác cuối cùng lại quay sang lừa dối chính chúng ta.

374.—Nếu ta nghĩ rằng mình yêu một người phụ nữ vì chính bản thân cô ấy, ta đã lầm tưởng lớn rồi.

375.—Những kẻ bình thường thường hay lên án những gì vượt quá tầm với của họ.

376.—Lòng đố kỵ bị tiêu diệt bởi tình bạn chân chính, thói tán tỉnh bị khuất phục bởi tình yêu đích thực.

377.—Sai lầm lớn nhất của sự tinh tường không nằm ở việc dừng lại quá sớm, mà ở việc đi quá xa.

378.—Chúng ta có thể ban phát lời khuyên, nhưng chẳng thể truyền cảm hứng cho cách hành xử.

379.—Khi tài năng của chúng ta lụi tàn, gu thưởng thức cũng sụt giảm theo.

380.—Vận may làm lộ diện các đức hạnh hoặc thói xấu của ta, hệt như ánh sáng đối với các vật thể.

381.—Cuộc chiến đấu ta phải trải qua để giữ lòng chung thủy với một người mình yêu chẳng khá khẩm hơn sự phản bội là bao.

382.—Hành động của chúng ta giống như những vần thơ đối chéo (Bouts-Rimés) nơi mỗi người gán vào đó bất kỳ ý nghĩa nào họ muốn.

383.—Khao khát được bàn tán về bản thân, và được trưng bày những lỗi lầm dưới góc độ ta mong muốn, chiếm phần lớn sự chân thành của chúng ta.

384.—Chúng ta chỉ nên kinh ngạc trước việc bản thân vẫn còn có thể cảm thấy kinh ngạc.

385.—Thật khó để cảm thấy mãn nguyện khi ta có quá nhiều hay quá ít tình yêu.

386.—Chẳng có ai sai lầm nhiều cho bằng những kẻ không bao giờ cho phép mình sai.

387.—Một kẻ ngốc không đủ nguyên liệu bên trong để trở thành người tốt.

388.—Nếu lòng kiêu van không lật đổ mọi đức hạnh, ít ra nó cũng làm chúng lung lay.

389.—Điều khiến sự kiêu van của kẻ khác trở nên không thể chịu nổi là vì nó chạm đến lòng tự tôn của chính ta.

390.—Chúng ta dễ từ bỏ lợi ích của mình hơn là từ bỏ gu thẩm mỹ.

391.—Vận may dường như chẳng bao giờ mù lòa đối với ai ngoại trừ những kẻ chưa từng được nàng ban ơn phước.

392.—Chúng ta nên đối xử với vận may như với sức khỏe: tận hưởng khi nó tốt, kiên nhẫn lúc nó xấu, và không bao giờ dùng đến những thứ thuốc nặng đô trừ khi rơi vào đường cùng.

393.—Sự vụng về đôi khi biến mất trong quân ngũ, nhưng tuyệt nhiên không bao giờ tại chốn hoàng cung.

394.—Một người đôi khi thông minh hơn một người khác, nhưng không thể thông minh hơn tất cả mọi người.

395.—Chúng ta thường ít đau khổ hơn khi bị lừa dối bởi người mình yêu, thay vì việc nhận ra mình bị lừa dối.

396.—Chúng ta giữ người tình đầu tiên trong một thời gian dài — nếu không vớ phải người thứ hai.

397.—Chúng ta không đủ dũng khí để tuyên bố chung chung rằng mình không có lỗi lầm nào, và kẻ thù chẳng có phẩm chất tốt đẹp ra; nhưng thực tế ta chẳng cách xa ý nghĩ đó là bao.

398.—Trong số mọi lỗi lầm, cái mà ta sẵn sàng thừa nhận nhất chính là sự lười biếng: ta tin rằng nó làm vô hiệu hóa mọi đức hạnh, và dù không hủy diệt hoàn toàn, ít ra nó cũng làm tê liệt hoạt động của chúng.

399.—Có một loại vĩ đại không phụ thuộc vào vận may: đó là một phong thái nhất định phân biệt chúng ta với phần còn lại, dường như định đoạt ta cho những việc lớn lao; đó là giá trị ta vô tình gán cho bản thân; chính phẩm chất này mang lại cho ta sự nể trọng từ người khác, và nó nâng ta vượt lên trên họ nhiều hơn cả dòng dõi, tước vị hay thậm chí là tài năng.

400.—Có thể có tài năng mà không có chức vị, nhưng tuyệt đối không có chức vị nào mà không đi kèm với một loại tài năng nào đó.

401.—Tước vị đối với tài năng cũng giống như trang phục đối với người phụ nữ đẹp.

402.—Thứ ta tìm thấy ít nhất trong thói tán tỉnh chính là tình yêu.

403.—Vận may đôi khi dùng những lỗi lầm của chúng ta để tôn vinh ta, và có những kẻ phiền toái mà tài năng của họ sẽ chẳng được đền đáp xứng đáng nếu ta không muốn chi tiền để tống cổ họ đi cho khuất mắt.

404.—Dường như tự nhiên đã giấu kín tận đáy lòng chúng ta những tài năng và năng lực mà ta chưa từng hay biết. Chỉ có những đam mê mới đủ sức đưa chúng ra ánh sáng, và đôi khi trao cho ta những góc nhìn chân thực cùng sự hoàn hảo mà nghệ thuật không sao với tới.

405.—Chúng ta bước vào các chặng đường đời với sự non nớt hoàn toàn, và thường thì dù trải qua bao nhiêu năm tháng, ta vẫn thiếu đi kinh nghiệm.

406.—Những kẻ hay tán tỉnh coi việc tỏ ra ghen tuông với người tình là một điểm danh dự, nhằm che giấu sự đố kỵ của họ đối với những người phụ nữ khác.

407.—Rất có thể những kẻ đã giăng bẫy lừa ta trông không đến nỗi ngớ ngẩn trong mắt ta như chính ta tự thấy khi sập bẫy của chúng.

408.—Sai lầm nguy hiểm nhất của những người già từng được yêu mến là quên mất rằng bản thân không còn giữ được sức hút đó nữa.

409.—Chúng ta sẽ thường phải đỏ mặt vì những hành động tốt đẹp nhất của mình nếu thế gian nhìn thấu những động cơ đã gây ra chúng.

410.—Nỗ lực vĩ đại nhất của tình bạn không phải là phơi bày lỗi lầm của ta cho bạn, mà là chỉ cho anh ta thấy những khuyết điểm của chính anh ta.

411.—Chúng ta có rất ít lỗi lầm không đáng được tha thứ hơn là những phương kế ta áp dụng để che giấu chúng.

412.—Dù ta có đáng phải chịu đựng sự nhục nhã nào đi nữa, việc khôi phục lại nhân phẩm của mình hầu như luôn nằm trong tầm tay.

413.—Chẳng ai có thể làm lòng người say đắm lâu dài nếu chỉ sở hữu một loại trí tuệ duy nhất.

414.—Những kẻ ngốc nghếch và tâm thần chỉ nhìn thấy trí tuệ của mỗi riêng mình.

415.—Sự thông minh đôi khi cho phép ta cư xử thô lỗ mà không sợ bị trừng phạt.

416.—Sự sôi nổi gia tăng ở tuổi già chẳng cách xa sự ngớ ngẩn là bao.

417.—Trong tình yêu, cách chữa trị nhanh nhất luôn là cách tốt nhất.

418.—Những cô gái trẻ không muốn mang tiếng lẳng lơ và những lão già không muốn hóa thành lố bịch không nên bàn chuyện tình yêu như một thứ liên quan đến lợi ích của họ.

419.—Ta có thể trông vĩ đại trong một chức vụ thấp hơn năng lực, nhưng thường lại hóa nhỏ bé trong chiếc ghế vượt quá tầm vóc của mình.

420.—Chúng ta thường lầm tưởng rằng mình có sự kiên định trước hoạn nạn trong khi thực ra ta chỉ đang rơi vào trạng thái nhục nhã, và ta cam chịu tai ương mà không mảy may chống trả hệt như những kẻ hèn nhát chịu chết vì sợ phải tự vệ.

421.—Lòng tự phụ sản sinh ra nhiều cuộc trò chuyện hơn là trí tuệ.

422.—Mọi đam mê đều khiến ta vướng vào vài sai lầm, chỉ riêng tình yêu mới biến ta thành kẻ nực cười.

423.—Rất ít người biết cách làm người già sao cho đúng.

424.—Chúng ta thường tự gán cho mình những thói xấu trái ngược với bản chất thực sự; thế nên khi yếu đuối, ta lại đi khoe khoang sự cứng đầu của mình.

425.—Sự tinh tường phảng phất một chút tài tiên tri, thứ kích thích lòng kiêu van của ta mạnh mẽ hơn bất kỳ phẩm chất nào khác của trí tuệ.

426.—Sức hút của sự mới mẻ và thói quen cũ kỹ, dù đối lập nhau đến đâu, đều làm ta mù lòa trước những khuyết điểm của bạn bè.

427.—Hầu hết bạn bè làm ta chán ngấy tình bạn, cũng như đa số kẻ sùng đạo làm ta ngán ngẩm sự sùng bái.

428.—Chúng ta dễ dàng tha thứ cho bạn bè những lỗi lầm mà ta không hề nhận ra ở họ.

429.—Những người phụ nữ đang yêu dễ tha thứ cho những sự thiếu suy nghĩ lớn lao hơn là cho những thói trăng hoa nhỏ nhặt.

430.—Trong tuổi già của tình yêu cũng như của cuộc đời, chúng ta vẫn sống sót để gánh chịu những cay đắng, chứ không còn tồn tại vì những niềm vui nữa.

431.—Không gì ngăn cản ta trở nên tự nhiên cho bằng khát khao muốn tỏ ra tự nhiên của chính mình.

432.—Việc ca ngợi những hành động tốt một cách thành tâm cũng đồng nghĩa với việc góp phần vào những hành động ấy.

433.—Dấu hiệu chắc chắn nhất của một kẻ sinh ra đã mang những phẩm chất lớn lao là việc hắn không hề vướng chút đố kỵ.

434.—Khi bạn bè lừa dối ta, ta chỉ nợ họ sự thờ ơ trước những tín vật tình bạn, thế nhưng trước những bất hạnh của họ, ta luôn nợ họ lòng trắc ẩn.

435.—Vận may và tính khí cai quản cả thế gian.

436.—Thấu hiểu từng con người cụ thể thì dễ hơn rất nhiều so với việc thấu hiểu bản chất con người nói chung.

437.—Chúng ta không nên đánh giá tài năng của một người qua những khả năng lớn lao của hắn, mà qua cách hắn tận dụng chúng.

438.—Có một thứ lòng biết ơn sôi nổi không chỉ giải thoát ta khỏi những ân huệ đã nhận, mà còn biến những ân huệ ấy thành món quà trả lại bạn bè, khiến họ phải mang ơn ngược lại ta.

439.—Chúng ta sẽ khao khát rất ít thứ nếu thực sự thấu tỏ điều mình muốn là gì.

440.—Nguyên nhân khiến phần lớn phụ nữ ít mặn mà với tình bạn là vì nó trở nên nhạt nhẽo sau khi họ đã trải nghiệm tình yêu.

441.—Cũng như trong tình bạn, trong tình yêu, chúng ta thường hạnh phúc nhờ sự thiếu hiểu biết hơn là nhờ thông thái.

442.—Chúng ta cố biến những thói xấu mà mình lười sửa đổi thành một thứ đức hạnh.

443.—Những đam mê mãnh liệt nhất đôi khi cũng cho ta chút khoảng lặng, nhưng lòng kiêu van thì luôn quấy rầy ta không ngừng nghỉ.

444.—Những lão già lú lẫn còn ngớ ngẩn hơn cả đám thanh niên khờ khạo.

445.—Sự yếu đuối là thứ thù địch với đức hạnh hơn cả thói xấu.

446.—Điều khiến nỗi đau của sự hổ thẹn và ghen tuông trở nên buốt nhói là vì lòng kiêu van không thể cứu giúp ta chịu đựng chúng.

447.—Sự tươm tết trong phép tắc là thứ luật lệ nhỏ nhặt nhất, nhưng lại được tuân thủ nghiêm ngặt nhất.

448.—Một tâm trí được huấn luyện tốt sẽ dễ dàng khuất phục trước một tâm trí kém cỏi hơn là việc phải dẫn dắt nó.

449.—Khi vận may bất ngờ trao cho ta một chức vụ lớn mà không qua quá trình rèn giũa từ từ hay nâng cao kỳ vọng, việc đảm đương nó cho tốt và tỏ ra xứng đáng gần như là điều bất khả thi.

450.—Lòng kiêu hãnh của chúng ta thường được bồi đắp từ chính những thứ ta cắt giảm đi ở các thói xấu khác.

451.—Chẳng có lũ ngốc nào phiền toái cho bằng những kẻ sở hữu chút ít chữ nghĩa.

452.—Không một ai tin rằng mình thua kém về mọi mặt so với kẻ được xem là tài ba nhất trên đời.

453.—Trong những việc lớn lao, ta không nên cố tạo ra cơ hội mà hãy tận dụng những gì đang bày sẵn trước mắt.

454.—Có rất ít trường hợp ta chịu thiệt khi từ bỏ những điều tốt đẹp để đổi lấy điều kiện không ai nói xấu sau lưng mình.

455.—Dù thế gian có sẵn sàng phán đoán sai lầm đến đâu, nó vẫn thiên vị cho tài năng giả tạo nhiều hơn là ban phát sự công bằng cho tài năng thực thụ.

456.—Đôi khi ta bắt gặp một kẻ ngốc có tài ăn nói, nhưng tuyệt nhiên không bao giờ thấy kẻ ngu ngốc nào lại có sự khôn ngoan kín đáo.

457.—Chúng ta sẽ thu về nhiều lợi ích hơn nếu để thế gian thấy rõ bản chất thật của mình thay vì cố ra vẻ ta đây.

458.—Kẻ thù của chúng ta thường chạm đến chân lý trong các nhận xét về ta sát hơn so với chính những đánh giá của ta về bản thân.

459.—Có vô số phương thuốc để chữa trị tình yêu, nhưng chẳng có cách nào là tuyệt đối.

460.—Sẽ rất tốt cho chúng ta nếu thấu suốt mọi điều mà những đam mê ép ta phải làm.

461.—Tuổi già là một tên bạo chúa cấm đoán dưới hình phạt tước đoạt sự sống mọi niềm vui của tuổi trẻ.

462.—Chính thứ lòng kiêu hãnh khiến ta chỉ trích những lỗi lầm mà ta tự tin mình không mắc phải cũng thúc đẩy ta khinh miệt những phẩm chất tốt đẹp mà ta không sở hữu.

463.—Thường thì có nhiều lòng kiêu hãnh hơn là lòng tốt trong nỗi buồn của chúng ta trước tai họa của kẻ thù; đó là cách chứng minh sự vượt trội của ta khi ban cho họ dấu hiệu của sự xót thương.

464.—Tồn tại một sự thái quá của cái thiện và cái ác vượt ngoài tầm hiểu biết của chúng ta.

465.—Sự ngây thơ chỉ thực sự may mắn nếu tìm được sự bảo vệ giống như tội ác.

466.—Trong số các đam mê mãnh liệt, thứ hợp với người phụ nữ nhất chính là tình yêu.

467.—Lòng kiêu van khiến chúng ta phạm tội chống lại gu thẩm mỹ của mình nhiều hơn là chống lại lý trí.

468.—Vài thói hư tật xấu lại nhào nặn nên những tài năng lớn lao.

469.—Chúng ta chẳng bao giờ khao khát một cách mãnh liệt những điều ta muốn trong lý trí.

470.—Mọi phẩm chất của chúng ta đều bất định và đáng nghi ngờ, cả cái thiện lẫn cái ác, và hầu như tất cả đều là sản phẩm của hoàn cảnh.

471.—Trong mối tình đầu, phụ nữ yêu người tình của họ, nhưng ở tất cả những lần sau, họ yêu chính tình yêu.

472.—Lòng kiêu hãnh, cũng như các đam mê khác, có những sự ngớ ngẩn riêng của nó. Chúng ta hổ thẹn khi thừa nhận mình ghen tuông, nhưng lại hãnh diện vì từng ghen hoặc có khả năng ghen.

473.—Dù tình yêu đích thực có hiếm hoi đến đâu, tình bạn chân chính còn hiếm hơn nhiều.

474.—Rất ít phụ nữ giữ được sức hút vượt qua thời gian tàn phá sắc đẹp của họ.

475.—Khao khát được thương hại hay được ngưỡng mộ thường chiếm phần lớn trong những lời tâm sự của chúng ta.

476.—Lòng đố kỵ của chúng ta luôn kéo dài lâu hơn hạnh phúc của những kẻ ta đem lòng đố kỵ.

477.—Sự vững vàng giúp ta chống lại tình yêu cũng chính là thứ giúp ta duy trì sự kháng cự đó lâu dài. Thế nên những kẻ yếu đuối luôn bị cuốn đi bởi đam mê hiếm khi nào thực sự sở hữu bất kỳ bản lĩnh nào.

478.—Trí tưởng tượng không thể tự sáng tạo ra nhiều sự mâu thuẫn phong phú như những gì tự nhiên đặt sẵn trong mỗi trái tim.

479.—Chỉ những ai sở hữu bản lĩnh vững vàng mới có thể có được sự dịu dàng đích thực. Ở những kẻ thoạt trông có vẻ ôn hòa, đó thường chỉ là sự yếu đuối, thứ rất dễ biến chất thành sự cay nghiệt.

480.—Sự rụt rè là một thói xấu nguy hiểm nếu ta đem ra chỉ trích ở những kẻ mà ta muốn chữa trị nó.

481.—Không gì hiếm có cho bằng bản tính tốt đích thực; những ai tưởng mình sở hữu nó thường chỉ là kẻ dễ uốn nắn hoặc yếu đuối.

482.—Tâm trí bị trói buộc bởi sự lười biếng và thói quen vào bất cứ thứ gì dễ dãi hoặc dễ chịu. Thói quen này luôn dựng lên những bức tường giới hạn cho tri thức của ta, và chưa từng có ai chịu cất công mở rộng tâm trí mình đến tận cùng tiềm năng của nó.

483.—Thông thường chúng ta châm biếm xuất phát từ lòng kiêu van nhiều hơn là từ ác ý.

484.—Khi trái tim vẫn còn xao động bởi dư chấn của một mối tình cũ, nó dễ dấn thân vào một cuộc tình mới hơn là khi đã được chữa lành hoàn toàn.

485.—Những kẻ từng trải qua các đam mê lớn thường thấy phần đời còn lại của mình trở nên khốn khổ vì đã thoát khỏi chúng.

486.—Có nhiều kẻ sống không cần tình yêu bản thân hơn là thiếu đi lòng đố kỵ.

487.—Chúng ta lười biếng trong tâm trí nhiều hơn là trong thể xác.

488.—Sự bình yên hay dao động của tâm trí không phụ thuộc vào những điều lớn lao ta vẫn tưởng, mà vào cách sắp xếp khôn ngoan hay dại dột đối với những chuyện cỏn con diễn ra mỗi ngày.

489.—Dù con người có độc ác đến đâu, họ vẫn không dám công khai đứng lên làm kẻ thù của đức hạnh, và khi muốn vùi dập nó, họ hoặc giả vờ cho rằng nó là giả dối, hoặc gán cho nó những tội ác.

490.—Chúng ta thường chuyển từ tình yêu sang tham vọng, nhưng chẳng bao giờ quay ngược lại từ tham vọng về với tình yêu.

491.—Sự keo kiệt tột cùng hầu như luôn nhầm lẫn, chẳng có đam mê nào lạc lối khỏi mục tiêu của nó thường xuyên hơn thế, và cũng chẳng có thứ gì khiến hiện tại có quyền lực thao túng tương lai mạnh mẽ bằng nó.

492.—Sự keo kiệt thường tạo ra những kết quả trái ngược: có vô số kẻ sẵn sàng hy sinh tài sản của mình cho những kỳ vọng mơ hồ và xa vời, nhưng số khác lại đánh đổi những lợi thế lớn lao trong tương lai chỉ vì một cái lợi nhỏ trước mắt.

493.—Dường như con người ta thấy mình chưa có đủ lỗi lầm, nên mới tự gia tăng thêm bằng những phẩm chất kỳ quặc mà họ ra sức gượng ép nhận lấy, rồi nuôi dưỡng chúng với sự chuyên cần lớn lao đến mức cuối cùng chúng hóa thành những khuyết điểm tự nhiên mà họ chẳng tài nào sửa nổi nữa.

494.—Điều cho ta thấy con người thấu hiểu lỗi lầm của họ tốt hơn ta tưởng chính là việc họ chẳng bao giờ sai lầm khi bàn về cách hành xử của bản thân; chính thứ tình yêu bản thân vẫn thường làm họ mù lòa ấy lại soi sáng cho họ, ban cho họ những góc nhìn chuẩn xác đến mức đủ sức che đậy hay ngụy trang cả những chi tiết nhỏ nhặt nhất có thể bị quở trách.

495.—Thanh niên bước chân vào đời nên tỏ ra rụt rè hoặc mạnh bạo; một phong thái nghiêm nghị và điềm tĩnh thường dễ thoái hóa thành sự xấc láo.

496.—Những trận cãi vã sẽ chẳng kéo dài nếu lỗi lầm chỉ xuất phát từ một phía.

497.—Chẳng có ích gì cho một người phụ nữ khi còn trẻ nếu không xinh đẹp, hay xinh đẹp mà đã qua thời xuân sắc.

498.—Có những con người hời hợt và dễ thay lòng đến mức họ cách xa những khiếm khuyết thực sự cũng hệt như khi cách xa các phẩm chất vững vàng.

499.—Chúng ta thường không tính cuộc tình đầu của một người phụ nữ cho đến khi cô ta có cuộc tình thứ hai.

500.—Có những kẻ quá mải mê với bản thân đến mức khi yêu, họ tìm ra cách chìm đắm trong đam mê đó mà chẳng cần bận tâm đến chính con người mà họ đang yêu.

501.—Tình yêu, dẫu rất đỗi dễ chịu, lại làm lòng người say đắm bởi cung cách của nó nhiều hơn là bản thân nó.

502.—Một chút trí tuệ đi kèm óc phán đoán tốt sẽ đỡ làm người khác chán ngấy về lâu về dài hơn là trí tuệ uyên bác nhưng đi kèm tâm địa độc ác.

503.—Sự ghen tuông là tai họa tồi tệ nhất trong mọi nỗi đau, thế nhưng lại là thứ ít nhận được sự thương hại nhất từ những kẻ gây ra nó.

504.—Cứ cho là ta đã bàn luận về sự trống rỗng của vô số đức hạnh bề ngoài, việc cất vài lời về sự trống rỗng trong thái độ khinh miệt cái chết là hoàn toàn công bằng. Tôi đang muốn nói đến thứ sự khinh miệt cái chết mà người ngoại đạo từng huênh hoang rằng họ rút ra từ trí tuệ tự thân, hoàn toàn không cần đến hy vọng về một thế giới bên kia. Có sự khác biệt giữa việc đón nhận cái chết với lòng can đảm và việc khinh miệt nó. Điều đầu tiên khá phổ biến, nhưng điều thứ hai theo tôi luôn là sự giả tạo. Dẫu vậy, mọi thứ có thể viết ra đều đã được viết nhằm thuyết phục ta rằng cái chết chẳng có gì đáng sợ, và những kẻ yếu đuối nhất, sóng đôi cùng các dũng tướng, đã để lại vô số tấm gương cao cả để làm nền móng cho quan điểm ấy, dẫu thế tôi vẫn không tin rằng bất kỳ người khôn ngoan nào từng thực sự tin vào điều đó. Và những nỗ lực ta bỏ ra để thuyết phục người khác cũng như chính mình đã phơi bày rành rành rằng nhiệm vụ ấy chẳng hề dễ dàng chút nào. Vì nhiều lý do, ta có thể chán ngấy cuộc đời, nhưng chẳng vì lý do gì mà ta được phép khinh miệt nó. Ngay cả những kẻ tự vẫn cũng không coi đó là chuyện nhẹ nhàng, và họ sẽ hoảng loạn, giật mình chẳng khác gì phần còn lại của thế giới nếu cái chết ập đến bằng một ngả khác với lựa chọn của họ. Sự khác biệt ta quan sát được trong lòng dũng cảm của vô số dũng tướng xuất phát từ việc họ đối diện cái chết theo cách khác với tưởng tượng, khi nó bỗng hiện hình ở cự ly gần hơn vào lúc này so với lúc khác. Thế rồi cuối cùng, sau khi từng khinh miệt cái chết lúc còn mù mịt về nó, họ lại đâm ra kinh hãi khi đã tường tận mặt mũi nó. Nếu ta có thể né tránh việc nhìn ngắm nó cùng toàn bộ cảnh tượng bủa vây xung quanh, có lẽ ta sẽ tin rằng nó không phải là tai họa lớn nhất. Những kẻ khôn ngoan và can đảm nhất là những người biết chọn cách tốt nhất để tránh né việc suy ngẫm về nó, bởi bất kỳ ai nhìn thấy nó dưới ánh sáng thực tế đều coi đó là điều kinh khủng. Sự tất yếu phải chết đã nhào nặn nên toàn bộ sự kiên định của các triết gia. Họ nghĩ rằng cứ ngẩng cao đầu bước đi khi không thể né tránh là phải phép, và vì chẳng thể kéo dài sự sống mãi mãi, chẳng còn cách nào khác ngoài việc gầy dựng một danh tiếng bất tử, cứu vớt từ đống đổ nát chung tất cả những gì có thể cứu. Để giữ cho thể diện không bị tổn hại, ta chỉ cần không nói ra mọi điều mình đang nghĩ, mà hãy dựa dẫm vào bản năng nhiều hơn là cậy nhờ vào lý trí đầy sai lầm — thứ có thể khiến ta tưởng mình đủ sức tiếp cận cái chết với thái độ dửng dưng. Vinh quang của cái chết đầy quả cảm, niềm hy vọng được tiếc thương, khao khát để lại danh tiếng tốt đẹp, sự cam kết được giải thoát khỏi những đọa đày của cuộc đời và không còn lệ thuộc vào mưu mô của vận may, đó là những chỗ dựa không nên bị phớt lờ. Nhưng ta không thể coi chúng là tuyệt đối. Chúng chỉ nên tác động đến ta ở mức độ tương tự như một mái hiên che chở cho những kẻ xông trận đánh chiếm pháo đài. Từ xa họ tưởng nó có thể che chắn, nhưng khi đến gần mới nhận ra đó chỉ là một lớp bảo vệ yếu ớt. Việc tưởng tượng rằng cái chết khi đến gần sẽ trông giống hệt như lúc đứng từ xa ngắm nhìn, hay nghĩ rằng cảm xúc của ta — vốn dĩ chỉ là những sự yếu đuối — tự thân đủ mạnh mẽ để không suy suyển trước đợt tấn công khốc liệt nhất của thử thách, đó là sự tự lừa dối bản thân. Thật ngớ ngẩn khi đem lòng tự tôn ra làm phép thử với niềm tin rằng nó sẽ giúp ta coi nhẹ thứ sẽ tiêu diệt bắt buộc chính nó. Và tâm trí — nơi ta đặt niềm tin có vô số chỗ dựa — sẽ trở nên quá đỗi yếu ớt trong cuộc chiến để thuyết phục ta theo hướng mình hòng muốn. Bởi chính nó là kẻ phản bội ta thường xuyên nhất, và thay vì lấp đầy ta bằng lòng khinh miệt cái chết, nó chỉ vạch trần cho ta thấy tất cả những gì đáng sợ và kinh hoàng nhất. Điều tối đa nó có thể làm cho ta là thuyết phục ta quay đi và dán mắt vào những mục tiêu khác. Cato và Brutus đều chọn cho mình những mục tiêu cao cả. Một gã hầu cận cách đây ít lâu từng tự mãn khi nhảy múa trên đoạn đầu đài lúc chuẩn bị chịu hình phạt bánh xe. Thế nên dẫu động cơ có khác biệt đến đâu, chúng vẫn mang lại cùng một kết quả. Còn lại thì, một thực tế là bất kể sự khác biệt giữa quý tộc và thứ dân lớn đến thế nào, ta vẫn liên tục chứng kiến cả hai đều đối diện cái chết với cùng một vẻ bình thản. Dù vậy vẫn có một điểm khác biệt, đó là sự khinh miệt cái chết ở bậc quý tộc thực ra chỉ là lòng khao khát danh vọng, thứ che khuất cái chết khỏi tầm mắt họ; còn ở người bình dân, đó chỉ là kết quả từ tầm nhìn hạn hẹp giúp họ che giấu quy mô của thói tai ương, để mặc họ tự do suy ngẫm về những chuyện khác.