Lã Bất Vi là nhà buôn lớn ở Dương Địch, qua lại các nơi mua rẻ bán đắt, nhà có ngàn vàng.
Tần Chiêu vương năm thứ bốn mươi, thái tử chết. Năm thứ bốn mươi hai, lấy con thứ là An Quốc quân làm thái tử. An Quốc quân có hơn hai mươi người con. An Quốc quân có người thiếp rất được sủng ái, lập làm chính phu nhân, gọi là Hoa Dương phu nhân. Hoa Dương phu nhân không có con. Trong số các con của An Quốc quân có Tử Sở, mẹ là Hạ Cơ, không được sủng ái. Tử Sở vì Tần sang làm con tin ở nước Triệu. Tần nhiều lần đánh Triệu, Triệu không trọng lễ với Tử Sở.
Tử Sở là hàng cháu hèn mọn thuộc ngành thứ của Tần, làm con tin ở chư hầu, xe ngựa, tiêu dùng không được sung túc, sống trong cảnh khốn khó, không được như ý. Lã Bất Vi buôn bán ở Hàm Đan, trông thấy thì thương, nói: “Món hàng này lạ, có thể buôn được.” Bàn đến gặp Tử Sở, nói: “Tôi có thể làm cửa nhà ngài lớn thêm.” Tử Sở cười nói: “Vậy ông tự làm lớn cửa nhà mình trước, rồi hãy làm rộng cửa nhà tôi!” Lã Bất Vi nói: “Ngài không biết đấy, cửa nhà tôi phải đợi của nhà ngài lớn đã.” Tử Sở hiểu ý, bèn đưa vào ngồi cùng nói chuyện. Lã Bất Vi nói: “Tần vương già rồi, An Quốc quân được làm thái tử. Trộm nghe An Quốc quân sủng ái Hoa Dương phu nhân, Hoa Dương phu nhân không có con, người có thể lập dòng đích để kế vị chỉ có Hoa Dương phu nhân. Nay anh em ngài hơn hai mươi người, ngài ở hàng giữa, không được sủng ái lắm, lại làm con tin lâu ngày ở chư hầu. Nếu đại vương mất, An Quốc quân lên làm vua, ngài đừng mong cùng trưởng huynh và anh em khác sớm tối tranh làm thái tử.” Tử Sở nói: “Đúng thế! Phải làm thế nào?” Lã Bất Vi nói: “Ngài nghèo, làm khách ở đây, không có gì dâng hiến người thân và kết giao tân khách. Bất Vi tuy nghèo, xin đem ngàn vàng vì ngài mang sang phía tây, thờ An Quốc quân và Hoa Dương phu nhân, xin lập ngài làm người thừa tự.” Tử Sở bèn dập đầu nói: “Được như kế của ông, xin cùng ông chung hưởng nước Tần.”
Lã Bất Vi bèn đưa cho Tử Sở năm trăm cân vàng, để tiêu dùng và kết giao tân khách; lại lấy năm trăm vàng mua của báu vật lạ, đích thân tây du mang sang Tần, cầu kiến chị của Hoa Dương phu nhân, đem các vật đó dâng lên Hoa Dương phu nhân. Nhân đó nói Tử Sở tài trí hiền năng, kết giao tân khách chư hầu khắp thiên hạ, thường nói: “Sở này coi phu nhân là trời, ngày đêm khóc nhớ thái tử và phu nhân.” Phu nhân cả mừng. Bất Vi nhân đó nhờ người chị nói với phu nhân rằng: “Ta nghe nói, lấy sắc thờ người, sắc phai thì sủng ái giảm. Nay phu nhân thờ thái tử, rất được yêu nhưng lại không có con, không nhân lúc này chọn người con hiền tài hiếu thuận, lập làm đích tử, coi như con ruột, như thế chồng được trọng được tôn, sau khi chồng trăm tuổi, con đó làm vua, trọn đời không thất thế, đó gọi là một lời nói lợi muôn đời vậy. Không nhân lúc thịnh thời chăm gốc, đợi khi sắc phai, sủng ái giảm, tuy muốn mở miệng nói một lời, liệu có được không? Nay Tử Sở hiền năng, tự biết trong số các con trai, thứ không được làm đích, mẹ lại không được sủng ái, muốn dựa vào phu nhân, lúc này phu nhân cất nhắc làm đích, trọn đời phu nhân sẽ được trọng vọng ở Tần.” Hoa Dương phu nhân cho là phải, nhân lúc thư thả nói với thái tử, Tử Sở làm con tin ở Triệu rất mực hiền năng, kẻ qua người lại ai cũng khen ngợi. Rồi nhân đó khóc nói: “Thiếp may được vào hậu cung, bất hạnh không con, cầu xin thái tử lập Tử Sở làm con thừa tự, để thiếp gửi gắm thân này.” An Quốc quân đồng ý, rồi cùng phu nhân cho khắc ngọc phù, hẹn lập làm con đích tôn thừa tự. An Quốc quân cùng phu nhân nhân đó cho Tử Sở nhiều của, nhờ Lã Bất Vi làm thầy. Vì thế, Tử Sở ngày càng có tăm tiếng chư hầu.
Lã Bất Vi lấy người vợ xinh đẹp, giỏi múa tại Hàm Đan, ở cùng, biết đã có mang. Tử Sở đến nhà Lã Bất Vi uống rượu, trông thấy rất thích, nhân đứng dậy chúc thọ, liền xin. Lã Bất Vi giận, nghĩ mình đã phá tán gia sản vì Tử Sở, muốn câu món lạ, bèn hiến người vợ đó. Người vợ giấu việc có mang, đến kỳ sinh nở, sinh ra Chính, Tử Sở bèn lập nàng làm phu nhân.
Tần Chiêu vương năm thứ năm mươi, sai Vương Ỷ vây Hàm Đan, nguy cấp, Triệu định giết Tử Sở. Tử Sở cùng Lã Bất Vi bàn mưu, đem sáu trăm cân vàng cho viên lại trông giữ, trốn thoát, chạy đến chỗ quân Tần, rồi trở về được. Triệu muốn giết vợ con Tử Sở, vợ Tử Sở là con gái hào phủ nước Triệu, được che giấu, nên mẹ con đều sống. Tần Chiêu vương năm thứ năm mươi sáu, qua đời, thái tử An Quốc quân lên làm vua, Hoa Dương phu nhân làm hoàng hậu, Tử Sở làm thái tử. Triệu cũng đưa vợ Tử Sở cùng con là Chính về nước Tần.
Tần vương lên ngôi được một năm thì chết, thụy là Hiếu Văn vương. Thái tử Tử Sở nối ngôi, đó là Trang Tương vương. Mẹ nuôi Trang Tương vương là Hoa Dương hoàng hậu làm Hoa Dương thái hậu, mẹ đẻ là Hạ Cơ được tôn làm Hạ thái hậu. Trang Tương vương năm đầu, phong Lã Bất Vi làm Thừa tướng, phong tước Văn Tín hầu, hưởng mười vạn hộ ở Hà Nam, Lạc Dương.
Trang Tương vương lên ngôi được ba năm thì chết, thái tử Chính lên làm vua, tôn Lã Bất Vi làm Trưởng quốc, xưng là “Trọng phụ”. Tần vương tuổi nhỏ, thái hậu thường lén tư thông với Lã Bất Vi. Nhà Lã Bất Vi có vạn nô bộc.
Bấy giờ, Ngụy có Tín Lăng quân, Sở có Xuân Thân quân, Triệu có Bình Nguyên quân, Tề có Mạnh Thường quân, đều khiêm hạ với kẻ sĩ, thích thâu nạp tân khách, cùng nhau đua tranh. Lã Bất Vi xấu hổ, cho Tần hùng mạnh mà mình không bằng họ, cũng chiêu tập kẻ sĩ, đãi ngộ rất hậu, thực khách lên đến ba nghìn. Khi ấy chư hầu có nhiều biện sĩ, như bọn Tuấn Khanh, viết sách truyền khắp thiên hạ. Lã Bất Vi bèn sai môn khách viết ra những điều mình hiểu biết, tập hợp thành 8 lãm, 6 Luận, 12 kỷ, hơn hai mươi vạn chữ, cho rằng hội đủ các việc về trời đất, muôn vật, xưa nay, gọi là Lã thị xuân thu, ban bố ở cổng thành Hàm Dương, treo ngàn vàng bên trên, mời các du sĩ, tân khách chư hầu đến, ai thêm bớt một chữ được tặng ngàn vàng.
Tần Thủy hoàng dần lớn, thái hậu dâm loạn không thôi. Lã Bất Vi sợ việc bị phát giác thì họa đến mình, bèn ngầm tìm kẻ có dương vật lớn là Giao Ái, cho làm xá nhân, thường hát múa mua vui, sai Ái lấy dương vật tra vào bánh xe làm bằng gỗ cây đồng mà quay, khiến thái hậu biết chuyện, nhằm nhử thái hậu. Thái hậu hay tin, quả muốn có riêng Giao Ái. Lã Bất Vi bèn dâng Giao Ái, vờ sai người tố cáo Ái phạm tội bị xử thiến. Bất Vi Lại ngầm nói với thái hậu: “Có thể vờ thiến, cho làm Cấp sự trung.” Thái hậu bèn lén đưa nhiều bạc cho viên lại coi việc thiến, vờ luận tội, nhổ râu và lông mày cho làm hoạn quan, rồi được hầu thái hậu. Thái hậu cùng y tư thông, vô cùng yêu quý. Có mang, thái hậu sợ người khác biết, vờ bói quẻ cho là lúc nên tránh, dời cung ra đất Ung. Giao Ái thường đi theo, được thưởng rất hậu, mọi việc đều do Giao Ái quyết định. Nhà Giao Ái có mấy nghìn người hầu, khách đến chỗ Giao Ái cầu quan và môn hạ đến hơn nghìn người.
Thủy hoàng năm thứ bảy, mẹ Trang Tương vương là Hạ thái hậu chết. Hiếu Văn hoàng hậu là Hoa Dương thái hậu, cùng Hiếu Văn vương hợp táng tại Thọ Lăng. Con của Hạ thái hậu là Trang Tương vương táng ở Chỉ Dương, do đó Hạ Thái hậu táng riêng phía đông đất Đỗ, nói: “Đông trông con ta, tây nhìn chồng ta. Trăm năm sau, bên cạnh có ấp muôn nhà.”
Thủy hoàng năm thứ chín, có người tố cáo Giao Ái thực sự không phải hoạn quan, thường tư thông với thái hậu, sinh được hai con, đều đem đi giấu. Giao Ái bàn mưu với thái hậu: “Nhà vua chết, đưa con chúng ta lên thay.” Vì thế Tần vương hạ lệnh quan lại tra xét, đều biết sự thực, việc liên quan Tướng quốc Lã Bất Vi. Tháng Chín, tru di ba họ Giao Ái, giết hai con do thái hậu sinh ra, rồi đầy thái hậu ra đất Ung. Các môn khách của Giao Ái đều bị thu gia sản rồi đày ra đất Thục. Tần vương định giết Tướng quốc, nhưng vì Lã Bất Vi phụng sự tiên vương lập nhiều công lớn, lại thêm tân khách, biện sĩ nhiều người thuyết phục, Tần vương không đành xử trí.
Tần vương năm thứ mười, tháng Mười, bãi chức Tướng quốc của Lã Bất Vi. Khi Mao Tiều người Tề thuyết phục Tần vương, Tần vướng bèn đón thái hậu ở đất Ung về Hàm Dương, rồi trục xuất Văn Tín hầu ra đất phong ở Hà Nam.
Hơn năm sau, tân khách và sứ giả của chư hầu qua lại trên đường, thăm hỏi Văn Tín hầu, Tần vương sợ sinh biến, bèn ban thư cho Văn Tín hầu: “Ông có công gì với nước Tần? Tần phong cho ông ở Hà Nam, hưởng mười vạn hộ. Ông thân thích gì với nước Tần? Xưng là Trọng phụ? Ông và người nhà hãy rời đến đất Thục!” Lã Bất Vi tự thấy bị bức ép, sợ bị giết, liền uống thuốc độc chết. Những người Tần vương giận là Lã Bất Vi, Giao Ái đều đã chết, vua Tần bèn cho phép môn khách của Giao Ái bị đày đến đất Thục được trở về.
Thủy hoàng năm thứ mười chín, thái hậu chết, thụy là Đế thái hậu, chôn cùng Trang Tương vương ở Thần Dương.
Thái sử công bàn rằng: Bất Vi cùng Giao Ái đều hiển quý, được phong Văn Tín hầu. Có người tố cáo Giao Ái, Giao Ái biết chuyện đó. Tần vương hỏi tả hữu để kiểm chứng, chưa vạch tội trạng. Vua đến đất Ung tế giao, Ái sợ sinh họa, bèn mưu cùng đồ đảng, trộm ngọc tỷ của thái hậu, làm phản ở cung Kỳ Niên, Tần vương phái binh đánh Ái, Ái thua bỏ chạy, bị đuổi chém ở Hảo Chỉ, rồi giết cả họ. Còn Lã Bất Vi vì thế bị phế. Cái Khổng tử gọi là “tiếng tăm” là chỉ hạng người như Lã tử chăng?[1]
[1] Thiên "Nhan Uyên", sách Luận ngữ viết: "Tử Trương hỏi về kẻ sĩ: '[Kẻ sĩ] như thế nào được gọi là đạt?' Khổng tử hỏi lại: 'Theo ý con, đạt là thế nào?' Tử Trương đáp: 'Làm quan một nước có tiếng tăm, làm gia thần một nước có tiếng tăm.' Khổng tử nói: 'Như vậy là tiếng tăm không phải đạt. Người đạt thì chất phác chính trực, thích làm điều nghĩa, biết xét lời nói, quan sát nét mặt của người khác, biết suy nghĩ cho người dưới. Như vậy làm quan một nước sẽ đạt, làm gia thần cho một đại phu sẽ đạt. Còn người có tiếng tăm thì bề ngoài làm bộ nhân đức mà hành vi trái nhân đức, thế mà vẫn tin chắc rằng mình nhân đức. Như vậy làm quan một nước sẽ có tiếng tăm, làm gia thần một đại phu sẽ có tiếng tăm'."Ở đây tác giả ý nói Lã Bất Vi là người có tiếng tăm nhưng không biết làm theo điều nhân cho nên cuối cùng bị bức bách, phải uống thuốc độc tự tử.
