Bạch Khởi

Bạch Khởi người đất Mi, giỏi dùng binh, thờ Tần Chiêu vương. Chiêu vương năm thứ mười ba, Bạch Khởi làm Tả thứ trưởng, cầm quân đánh Tân Thành nước Hàn. Trong năm, Nhương hầu làm Thừa tướng nước Tần, cất nhắc Nhâm Bỉ làm Quận thủ Hán Trung. Năm sau, Bạch Khởi làm Tả canh, đánh Hàn và Ngụy tại Y Khuyết, chém hai mươi bốn vạn thủ cấp, lại bắt sống tướng địch Công Tôn Hỷ, hạ xong năm thành. Khởi được thăng làm Quốc úy. Vượt sông Hoàng Hà từ An Ấp về động đất Hàn, đến tận Càn Hà. Năm sau, Bạch Khởi làm Đại lương tạo. Đánh Ngụy, hạ được, chiếm sáu mươi mốt thành lớn nhỏ. Năm sau, Khởi cùng khách khanh là Thác tấn công viên Thành, hạ được. Năm năm sau, Bạch Khởi đánh Triệu, hạ thành Quang Lang. Bảy năm sau, Bạch Khởi đánh Sở, hạ được năm thành ở đất Yên và Đặng. Sang năm sau, đánh Sở, hạ đất Dĩnh, đốt Di Lăng, rồi sang đông, tới Cánh Lăng. Sở vương trốn khỏi đất Dĩnh, chạy sang phía đông, dời đô đến đất Trần. Tần đổi đất Dĩnh thành Nam Quận. Bạch Khởi được phong Vũ An quân. Vũ An quân nhân đó chiếm Sở, bình định đất quận Vu và Kiềm Trung. Chiêu vương năm thứ ba mươi tư, Bạch Khởi đánh Ngụy, hạ được Hoa Dương, đánh xuống Mang Mão, bắt sống tướng Tam Tấn, chém mười ba vạn thủ cấp. Đánh nhau với tướng Triệu là Giả Yển, khiến hai vạn quân Triệu chết đuối ở sông Hoàng Hà. Chiêu vương năm thứ bốn mươi ba, Bạch Khởi tấn công Hình Thành nước Hàn, hạ được năm thành, chém năm vạn thủ cấp. Năm thứ bốn mươi bốn, Bạch Khởi tấn công đường Nam Dương, Thái Hàng, cắt đứt các đường.

Năm thứ bốn mươi lăm, đánh Dã vương nước Hàn. Dã vương đầu hàng Tần, đường Thượng Đảng bị cắt đứt. Quận thú Thượng Đảng là Phùng Đình bàn mưu với dân: “Đường nước Trịnh bị cắt đứt, ắt không thể biến Hàn thành dân nước mình. Quân Tần tiến ngày càng gần, Hàn không thể chống, chẳng bằng đem Thượng Đảng về Triệu. Nếu Triệu nhận ta, Tần giận, ắt đánh Triệu. Triệu bị đánh, ắt thân Hàn. Hàn và Triệu hợp nhất, có thể chống được Tần.” Nhân đó sai người báo với Triệu. Lý Thành vương nước Triệu bàn kế với Bình Dương quân và Bình Nguyên quân. Bình Dương quân nói: “Chi bằng không nhận. Nhận rồi, họa còn lớn hơn cái nhận được.” Bình Nguyên quân nói: “Vô cớ được một quận, nhận là hơn.” Triệu nhận Thượng Đảng, nhân đó phong Phùng Đình làm Hoa Dương quân.

Năm thứ bốn mươi sáu, Tần đánh Câu Thị và đất Lận của Hàn, hạ được.

Năm thứ bốn mươi bảy, Tần sai Tả thứ trưởng Vương Hột đánh Hàn, chiếm Thượng Đảng. Dân Thượng Đảng chạy đến Triệu. Triệu đóng quân ở Trường Bình để chặn dân Thượng Đảng. Tháng Tư, Vương Hột nhân đó đánh Triệu. Triệu sai Liêm Pha làm tướng. Quân Triệu đụng quân do thám của Tần, quân Tần chém tỳ tướng là Gia của Triệu. Tháng Sáu, vây hãm quân Triệu, chiếm được hai thành ấp, bắt sống bốn quan úy. Tháng Bảy, quân Triệu đắp tường lũy để phòng giữ. Tần lại đánh vào tường lũy quân Triệu, bắt được hai quan úy, phá tan trận địa, chiếm được tường lũy phía tây. Liêm Pha phòng thủ chắc để chống quân Tần, Tần nhiều lần khiêu chiến, quân Triệu không ra. Triệu vương nhiều lần quở trách. Thừa tướng nước Tần là ứng hầu lại sai người đem ngàn vàng đến Triệu làm kể phản gián, nói: “Tần sợ Triệu cho Mã Phục tử là Triệu Quát cầm quân, chứ Liêm Pha dễ đối phó, sẽ hàng thôi.” Triệu vương vốn giận vì quân Liêm Pha gặp nhiều tổn thất thương vong, nhiều lần thất bại, lại giữ chắc phòng lũy không dám giao chiến; rồi nghe lời phản gián của Tần, nhân đó sai Triệu Quát thay Liêm Pha cầm quân đánh Tần. Tần nghe tin Mã Phục tử cầm quân, bèn ngầm sai Vũ An quân Bạch Khởi làm Thượng tướng quân, Vương Hột làm Ủy tỳ tướng, lệnh trong quân ai tiết lộ việc Vũ An quân làm tướng sẽ chém. Triệu Quát đến, liền dẫn quân đánh Tần. Quân Tần vờ thua chạy, đem hai đội kỳ binh đánh cướp quân Triệu. Quân Triệu thừa thắng đuổi đến tận tường lũy quân Tần, thành lũy phòng bị kiên cố không thể vào được, thế rồi hai vạn năm nghìn kỳ binh Tần chặn đường rút của quân Triệu, lại dẫn năm nghìn kỵ binh chặn giữa khu lũy quân Triệu, quân Triệu bị xẻ đôi, đường lương thảo bị cắt. Tần tung khinh binh ra đánh, quân Triệu bất lợi, nhân đó đắp tường lũy phòng thủ kiên cố, đợi cứu viện đến. Tần vương nghe tin quân Triệu bị cắt đường tiếp lương, đích thân đến Hà Nội, ban cho dân mỗi người một tước, huy động người từ mười lăm tuổi trở lên thảy đến Trường Bình, chặn đường cứu viện và lương thảo của Triệu.

Đến tháng Chín, bốn mươi sáu ngày quân Triệu không có lương ăn, đều ngầm giết nhau ăn thịt. Tấn công doanh lũy quân Tần, định phá ra ngoài. Chia làm bốn đội, đánh bốn năm lần, không thể thoát ra. Tướng quân Triệu Quát đem quân tinh nhuệ đích thân xông trận, bị quân Tần bắn chết. Quân Quát thua, bốn mươi vạn quân đầu hàng Vũ An quân. Vũ An quân tính kế: “Trước đây Tần đã hạ Thượng Đảng, dân Thượng Đảng không thích Tần mà theo Triệu. Quân Triệu phản phúc vô thường, nếu không giết hết, chỉ e làm loạn.” Bèn lừa rồi chôn sống hết, chỉ để hai trăm bốn mươi người tuổi nhỏ cho về Triệu. Trước sau chém và bắt sống bốn mươi lăm vạn người, người Triệu hết sức kinh sợ.

Tháng Mười năm thứ bốn mươi tám, Tần lại bình định quận Thượng Đảng. Quân Tần chia làm hai cánh: Vương Hột tấn công Bì Lao, hạ được; Tư Mã Ngạnh bình định Thái Nguyên. Hàn và Triệu sợ, sai Tô Đại mang hậu lễ nói với Thừa tướng nước Tần là ứng hầu rằng: “Vũ An quân bắt Mã Phục tử rồi chăng?” Đáp: “Phải.” Lại hỏi: “Liền bao vây Hàm Đan chăng?" Đáp: “Phải.” Tô Đại nói: “Triệu mất, Tần vương xưng vương, Vũ An quân làm tam công. Vũ An quân lập công cho Tần, chiếm hơn bảy mươi thành, nam bình định đất Yên, Dĩnh, Hán Trung; bắc bắt quân của Triệu Quát, công lao của Chu công, Thiệu Công, Lã Vọng cũng không hơn được. Nay Triệu diệt vong, Tần vương xưng vương, Vũ An quân tất làm tam công, ngài có thể ở dưới không? Tuy không muốn ở dưới cũng không được. Tần từng đánh Hàn, bao vây Hình Khưu, vây khốn Thượng Đảng, dân Thượng Đảng đều phản để theo Triệu, thiên hạ không vui khi làm dân Tần lâu rồi. Nay diệt Triệu, đất bắc nhập vào Yên, đất đông nhập vào Tề, đất nam nhập vào Hàn và Ngụy, như thế với số dân lưu vong ấy chẳng được bao nhiêu. Cho nên, chẳng bằng nhân đó cắt đất [của Hàn và Triệu], không để biến thành công của Vũ An quân.” Thế là ứng hầu nói với Tần vương: “Quân Tần vất vả, xin cho Hàn và Triệu cắt đất giảng hòa, và cũng để quân sĩ ngơi nghỉ.” Tần vương nghe theo, cắt đất Viên Ung của Hàn, sáu thành của Triệu rồi giảng hòa. Tháng Giêng, đều cho bãi binh. Vũ An quân biết chuyện, từ đấy sinh hiềm khích với ứng hầu.

Tháng Chín năm ấy, Tần lại dấy binh, sai Ngũ đại phu Vương Lăng đánh Hàm Đan nước Triệu. Lúc này, Vũ An quân ốm, không đi được. Tháng Giêng năm thứ bốn mươi chín, Lăng đánh Hàm Đan, thắng lợi không đáng kể, Tần lại phát binh hỗ trợ Lăng. Quân của Lăng tổn thất năm đội. Vũ An quân khỏi ốm, Tần vương muốn sai ông thay Lăng. Vũ An quân nói: “Hàm Đan thực sự không dễ đánh. Vả quân chư hầu sẽ đến cứu, vì chư hầu oán nước Tần đã lâu. Nay Tần tuy phá được quân Trường Bình, nhưng quân Tần chết quá nửa, trong nước trống không. Đi xa tận núi Hà để tranh quốc đô của người, Triệu ở bên trong, chư hầu đánh ngoài vào, ắt phá được quân Tần. Không thể đánh được.” Tần vương đích thân hạ lệnh, [Vũ An quân] không đi, bèn sai Ứng hầu đến thuyết phục, Vũ An quân trước sau từ chối không chịu đi, lấy cớ bị bệnh.

Tần vương sai Vương Hột cầm quân thay Lăng, tháng Tám tháng Chín bao vây Hàm Đan, không hạ nổi. Sở sai Xuân Thân quân cùng công tử nước Ngụy đem mấy chục vạn binh đánh quân Tần, quân Tần tổn thất và thương vong vô số. Vũ An quân nói: “Tần vương không nghe kế của thần, giờ thì thế nào?” Tần vương nghe vậy, nổi giận, ép Vũ An quân phải đi, Vũ An quân thác mình bệnh nặng. Ứng hầu thuyết phục, không dậy. Thế là giáng Vũ An quân làm lính, đày ra Âm Mật. Vũ An quân ốm, chưa thể đi ngay. Được ba tháng, chư hầu tấn công quân Tần rất kíp, quân Tần nhiều lần phải lui, hằng ngày sứ giả về báo. Tần vương bèn sai người lệnh cho Bạch Khởi, không được lưu lại trong Hàm Dương. Vũ An quân lên đường, ra khỏi cổng tây Hàm Dương mười dặm, đến Đỗ Bưu. Tần Chiêu vương cùng Ứng hầu và quần thần bàn nghị: “Bạch Khởi bị biếm trích, trong lòng tấm tức không phục, có lời oán trách.” Tần vương bèn sai sứ giả ban cho kiếm, tự kết liễu. Vũ An quân cầm kiếm tự vẫn, nói: “Ta mắc tội gì với trời mà đến nông nỗi này?” Hồi lâu sau, nói: “Ta vốn đáng chết. Cuộc chiến ở Trường Bình, mấy chục vạn quân Triệu đã hàng, ta lừa chôn sống, thế đủ chết rồi.” Bèn tự sát. Vũ An quân chết tháng Mười một năm Tần Chiêu vương thứ năm mươi. Chết nhưng không có tội, người Tần thương tiếc, hương ấp thảy đều tế tự.

Vương Tiễn

Vương Tiễn người Đông Hương, Tần Dương. Tuổi trẻ thích việc quân, thờ Tần Thủy hoàng. Thủy hoàng năm thứ mười một, Tiễn cầm quân đánh Át Dự của Triệu, phá được, hạ chín thành. Năm thứ mười tám, Tiễn dẫn quân đánh Triệu. Hơn một năm, phá được Triệu, Triệu vương đầu hàng, bình định toàn bộ đất Triệu, đổi thành quận. Năm sau, Yên sai Kinh Kha làm giặc ở Tần[1], Tần vương sai Vương Tiễn đánh Yên. Yên vương là Hỷ chạy đến Liêu Đông, Tiễn liền bình định Kế đô của Yên rồi rút về. Tần sai con trai Vương Tiễn là Vương Bôn đánh úp Sở, quân Sở thua. Rút về đánh Ngụy, Ngụy vương đầu hàng, rồi bình định Ngụy.

Tần Thủy hoàng đã diệt Tam Tấn, đuổi được Yên vương, nhiều lần phá quân Kinh[2]. Tướng Tần là Lý Tín, tuổi trẻ cường tráng dũng cảm, từng dẫn mấy nghìn quân đuổi Thái tử Đan nước Yên đến tận Diễn Thủy, cuối cùng phá được Đan, Thủy hoàng cho là hiền năng, dũng mãnh. Tần Thủy hoàng hỏi Lý Tín: “Ta muốn đánh lấy Sở, tướng quân ước xem bao quân thì đủ?” Lý Tin thưa: “Không quá hai mươi vạn.” Thủy hoàng hỏi Vương Tiễn, Vương Tiễn nói: “Không có sáu mươi vạn sẽ không đánh được.” Thủy hoàng nói: “Vương tướng quân già rồi, sao khiếp nhược thế! Lý tướng quân quả nhiên khí thế anh dũng, lời y rất phải.” Bèn sại Lý Tín cùng Mông Điềm đem hai mươi vạn quân tiến xuống phía nam đánh Sở. Vương Tiễn nói [Thủy hoàng] không nghe, bèn thác bệnh, về dưỡng lão ở Tần Dường. Lý Tín đánh Bình Dữ, Mông Điềm đánh đất Tẩm, đại phá quân Sở. Tín lại đánh Yên Dĩnh, phá được, thế rồi dẫn quân sang phía tây, cùng Mông Điềm hội quân ở Thành Phụ. Người Sở nhân đó bám theo, ba ngày ba đêm không ngừng nghỉ, đại phá quân Lý Tín, đánh vào hai bên doanh lũy, giết bảy Đô úy, quân Tần rút chạy.

Thủy hoàng nghe tin, cả giận, đích thân chạy ngựa đến Tần Dương, tạ lỗi với Vương Tiễn rằng: “Quả nhân không theo kế của tướng quân, Lý Tín quả làm nhục quân Tần. Nay nghe tin quân Sở ngày càng tiến về phía tây, tướng quân tuy ốm, đành lòng bỏ quả nhân ư?” Vương Tiễn tạ lỗi nói: “Lão thần đau yếu hồ đồ, xin đại vương chọn hiền tướng khác.” Thủy hoàng tạ lỗi: “Thôi, tướng quân chớ nói nữa?” Vương Tiễn thưa rằng: “Đại vương bất đắc dĩ mới dùng thần, không có sáu mươi vạn quân không thể đánh được.” Thủy hoàng nói: “Xin theo kế của tướng quân.” Thế rồi Vương Tiễn đem sáu mươi vạn quân đi, Tần Thủy hoàng đích thân tiễn đến Bá Thượng. Vương Tiễn lên đường, xin ban ruộng, nhà, vườn, ao rất nhiều. Thủy hoàng nói: “Tướng quân đi đi, lo chi nghèo khó?” Vương Tiễn nói: “Làm tướng cho đại vương, có công rốt cuộc không được phong hầu, nên nhân khi đại vương coi trọng thần, thần nhân cơ hội xin vườn, ao làm sản nghiệp cho con cháu.” Thủy hoàng cả cười. Vương Tiễn đến biên giới, năm lần sai sứ về xin ruộng tốt. Có người nói: “Tướng quân xin thưởng, thực quả lắm thay.” Vương Tiễn nói: “Không phải đâu. Bởi Tần vương thô bạo, không tin người khác. Nay đem giáp sĩ nước Tần ủy thác cho ta, ta không xin ruộng xin nhà nhiều lần làm sản nghiệp cho con cháu để tỏ lòng kiên trung, sẽ khiến Tần vương nghi ngờ ta sao?"

Quả nhiên Vương Tiễn thay Lý Tín đánh Sở. Sở nghe tin Vương Tiễn đem thêm quân đến, bèn dốc hết quân binh trong nước để chống Tần. Vương Tiễn đến, giữ vững thành lũy, không chịu đánh. Quân Sở nhiều lần khiêu chiến, [Vương Tiễn] quyết không ra. Hằng ngày Vương Tiễn cho quân sĩ nghỉ ngơi tắm gội, cho ăn ngon để vỗ về, gần gũi cùng ăn với sĩ tốt. Lâu sau, Vương Tiễn sai người hỏi trong quân chơi trò gì? Báo rằng: “Chơi ném đá và thi nhảy.” Thế rồi Vương Tiễn bảo: “Quân sĩ dùng được rồi.” Sở nhiều lần khiêu chiến mà Tần không ra, bèn dẫn quân về phía đông. Tiễn nhân đó cất quân đuổi theo, lệnh binh sĩ cường tráng ra đánh, đại phá quân Sở. Đến phía nam đất Kỳ, giết được tướng quân Hạng Yên của Sở, quân Sở thua chạy. Tần thừa thắng chiếm và bình định thành ấp nước Sở. Hơn một năm, bắt sống vua Sở là Phụ Sở, bình định toàn bộ đất Sở, lập thành các quận huyện. Nhân đó tiến về nam chinh phạt Bách Việt. Con trai Vương Tiễn là Vương Bồn cùng Lý Tín đánh phá, bình định Yên và Tề.

Tần Thủy hoàng năm thứ hai mươi sáu, thôn tính thiên hạ, công của họ Vương và họ Mông lớn nhất, thanh danh lưu truyền hậu thế.

Thời Tần Nhị thế, Vương Tiễn cùng con là Bôn đã chết, lại diệt họ Mông. Trần Thắng làm phản Tần, Tần sai cháu nội Vương Tiễn là Vương Ly đánh Triệu, vây Triệu vương cùng Trương Nhĩ tại thành Cự Lộc. Có người nói: “Vương Ly là danh tướng nước Tần. Nay cầm quân Tần hùng mạnh, đánh Triệu mới được tạo lập, ắt hạ được.” Khách nói: “Không phải vậy. Xét lẽ, người ba đời làm tướng, ắt thua. Sao vậy? Bởi sát phạt quá nhiều, đời sau chẳng được may mắn. Nay Vương Ly đã là đời thứ ba.” Không bao lâu sau, Hạng Vũ cứu Triệu, đánh úp quân Tần, quả nhiên bắt sống Vương Ly, quân Vương Ly bèn đầu hàng chư hầu.

Thái sử công bàn rằng: Tục ngữ nói: “Thước có chỗ ngắn, tấc có chỗ dài.” Bạch Khởi liệu thế địch, hợp với cơ biến, kế lạ khôn cùng, danh chấn thiên hạ, nhưng không thể cứu họa từ ứng hầu. Vương Tiễn làm tướng nước Tần, san bằng sáu nước, đương khi ấy, Tiễn là lão tướng, Thủy hoàng coi như thầy, nhưng không thể giúp Tần lập đức, giữ vững phần gốc, chỉ lén đón ý lấy lòng, đến tận lúc chết. Tới cháu nội là Vương Ly bị Hạng Vũ bắt sống, chẳng cũng phải sao? Những người ấy đều có sở đoản vậy.

[1] Chỉ việc nước Yên sai Kinh Kha làm thích khách, hành thích Tần Thủy hoàng.

[2] Quân Kinh: tức quân nước Sở.