Khi Siddhartha rời khỏi lùm cây, nơi Đức Phật, bậc đã viên thành, ở lại phía sau, nơi Govinda ở lại phía sau, thì chàng cảm thấy rằng trong lùm cây này, cuộc đời quá khứ của mình cũng ở lại phía sau và tách rời khỏi chàng. Chàng ngẫm nghĩ về cảm giác này, thứ đang lấp đầy tâm trí chàng hoàn toàn, trong khi chàng chậm rãi bước đi. Chàng suy ngẫm sâu sắc, tựa như lặn xuống một vùng nước sâu, chàng thả mình chìm xuống tận đáy của cảm giác ấy, xuống nơi cội nguồn ẩn giấu, bởi vì việc nhận diện các nguyên nhân, theo như chàng thấy, chính là bản chất cốt lõi của tư duy, và chỉ bằng cách này, cảm giác mới biến thành những nhận thức và không bị mất đi, mà trở thành những thực thể và bắt đầu tỏa ra như những tia sáng thứ đang ở bên trong chúng.
Vừa chậm rãi bước đi, Siddhartha vừa suy ngẫm. Chàng nhận ra rằng mình không còn là một thiếu niên nữa, mà đã trở thành một người đàn ông. Chàng nhận ra rằng có một thứ đã rời bỏ mình, giống như một con rắn bỏ lại lớp da cũ, rằng có một thứ không còn tồn tại trong chàng nữa, thứ đã đồng hành cùng chàng suốt tuổi trẻ và từng là một phần con người chàng: mong ước có được những người thầy và lắng nghe những lời giáo huấn. Chàng cũng đã rời bỏ vị người thầy cuối cùng xuất hiện trên con đường của mình, ngay cả vị ấy, người thầy cao cả và thông thái nhất, bậc chí thánh, Đức Phật, chàng đã rời bỏ ngài, buộc phải chia tay ngài, không thể chấp nhận những lời giáo huấn của ngài.
Chàng bước đi chậm hơn trong những suy nghĩ của mình và tự hỏi: “Nhưng đây là gì, thứ mà ngươi đã tìm kiếm để học hỏi từ những lời giáo huấn và từ các bậc thầy, và thứ mà họ, những kẻ đã dạy ngươi rất nhiều, vẫn không thể dạy cho ngươi?” Và chàng nhận ra: “Đó chính là cái tôi, mục đích và bản chất mà ta đã tìm kiếm để thấu hiểu. Đó chính là cái tôi mà ta muốn giải thoát bản thân khỏi nó, thứ mà ta đã tìm cách vượt qua. Nhưng ta đã không thể vượt qua nó, chỉ có thể đánh lừa nó, chỉ có thể trốn chạy khỏi nó, chỉ có thể ẩn nấp khỏi nó. Thật vậy, không có thứ gì trên thế giới này lại khiến suy nghĩ của ta bận tâm đến thế, như chính cái tôi này của ta, điều kỳ bí về việc ta đang sống, về việc ta là một cá thể đơn lẻ và bị chia cắt, cô lập khỏi tất cả những người khác, về việc ta chính là Siddhartha! Và không có thứ gì trên thế giới này mà ta ít hiểu biết hơn là về chính ta, về Siddhartha!”
Vừa suy ngẫm trong lúc chậm rãi bước đi, giờ đây chàng dừng lại khi những suy nghĩ này chiếm lấy tâm trí, và ngay lập tức một ý nghĩ khác vọt ra từ đó, một ý nghĩ mới, đó là: “Việc ta không biết gì về bản thân mình, việc Siddhartha cứ thế trở nên xa lạ và vô hình đối với ta, xuất phát từ một nguyên nhân, duy nhất một nguyên nhân: Ta đã sợ hãi chính mình, ta đã trốn chạy khỏi chính mình! Ta đã tìm kiếm Atman, ta đã tìm kiếm Brahman, ta sẵn lòng mổ xẻ cái tôi của mình và bóc tách từng lớp vỏ của nó, để tìm ra cốt lõi của mọi lớp vỏ ở phần nội tâm vô danh bên trong, tức là Atman, sự sống, phần linh thiêng, phần tối thượng. Nhưng ta đã đánh mất chính mình trong quá trình đó.”
Siddhartha mở mắt và nhìn xung quanh, một nụ cười nở trên khuôn mặt chàng và cảm giác thức tỉnh từ những giấc mơ dài tuôn trào qua người chàng từ đỉnh đầu xuống tận các đầu ngón chân. Và chẳng bao lâu sau, chàng lại cất bước, bước đi nhanh chóng như một người biết rõ mình phải làm gì.
“Ồ,” chàng thầm nghĩ, hít một hơi thật sâu, “giờ đây ta sẽ không để Siddhartha trốn chạy khỏi ta một lần nữa! Ta không muốn bắt đầu những suy nghĩ và cuộc đời mình bằng Atman và bằng nỗi đau khổ của thế gian nữa. Ta không muốn tàn sát và mổ xẻ bản thân mình nữa, để tìm kiếm một bí mật đằng sau những hoang tàn. Sẽ không còn Yoga-Veda nào dạy ta nữa, cũng chẳng có Atharva-Veda nào, không có những kẻ khổ hạnh, cũng chẳng có bất kỳ loại giáo huấn nào. Ta muốn học hỏi từ chính mình, muốn làm học trò của chính mình, muốn tìm hiểu về bản thân, về điều kỳ bí mang tên Siddhartha.”
Chàng nhìn quanh, như thể lần đầu tiên nhìn thấy thế giới. Thế giới thật tươi đẹp, thế giới ngập tràn màu sắc, thế giới thật lạ lùng và huyền bí! Kia là màu xanh dương, kia là màu vàng, kia là màu xanh lá, bầu trời và dòng sông đang trôi, rừng cây và núi non sừng sững, tất cả đều đẹp đẽ, tất cả đều huyền bí và diệu kỳ, và ở chính giữa tất cả ấy là chàng, Siddhartha, bậc thức tỉnh, đang trên con đường tìm về chính mình. Tất cả những điều này, toàn bộ sắc vàng và xanh ấy, dòng sông và khu rừng, lần đầu tiên đi vào lòng Siddhartha qua đôi mắt, không còn là một thứ bùa phép của Mara, không còn là bức màn của Maya, không còn là sự đa dạng vô nghĩa và ngẫu nhiên của những hiện tượng thuần túy, thứ vốn đáng khinh bỉ đối với vị Bà-la-môn suy ngẫm sâu xa, kẻ khinh rẻ sự vạn thù và đi tìm sự hợp nhất. Xanh dương là xanh dương, sông là sông, và nếu như ngay trong sắc xanh và dòng sông ấy, trong Siddhartha, sự duy nhất và thần thánh vẫn ẩn giấu, thì đó vẫn là con đường và mục đích của chính đấng thần linh ấy: được hiện hữu ở đây là màu vàng, ở đây là màu xanh, đằng kia là bầu trời, đằng kia là khu rừng, và ở đây là Siddhartha. Mục đích và những thuộc tính bản chất không nằm đâu đó đằng sau các sự vật, chúng nằm ở ngay trong các sự vật, ở trong mọi thứ.
“Sao ta lại có thể điếc đặc và ngu ngốc đến thế!” chàng thầm nghĩ, sải bước nhanh nhẹn. “Khi ai đó đọc một văn bản, muốn khám phá ý nghĩa của nó, anh ta sẽ không khinh miệt các ký hiệu cùng con chữ rồi gọi chúng là những sự lừa gạt, là ngẫu nhiên và là lớp vỏ vô giá trị, mà anh ta sẽ đọc chúng, sẽ nghiên cứu và trân quý chúng, từng chữ một. Thế nhưng ta, kẻ muốn đọc cuốn sách của thế gian và cuốn sách về bản thể chính mình, vì mải theo đuổi một ý nghĩa mà ta đã tiên đoán trước khi đọc, lại khinh miệt các ký hiệu và con chữ, lại gọi thế giới hữu hình là một sự lừa gạt, gọi đôi mắt và chiếc lưỡi của mình là những hình thái ngẫu nhiên, vô giá trị và chẳng có thực chất. Không, chuyện này đã chấm dứt, ta đã thức tỉnh, ta quả thực đã thức tỉnh và chưa từng sinh ra trước ngày hôm nay.”
Khi suy ngẫm những điều này, Siddhartha lại dừng bước một lần nữa, đột ngột, tự như có một con rắn đang nằm ngáng đường trước mặt.
Bởi vì đột nhiên, chàng cũng nhận thức được điều này: Bản thân chàng, kẻ thực sự giống như một người vừa tỉnh giấc hay như một đứa trẻ sơ sinh, sẽ phải bắt đầu lại cuộc đời từ đầu và khởi đầu lại ngay từ vạch xuất phát. Khi sáng nay rời khỏi khu rừng Jetavana, khu rừng của bậc tôn giả ấy, trong lòng đã bắt đầu thức tỉnh, đã bước trên con đường hướng về chính mình, chàng hoàn toàn có ý định, coi đó là điều hiển nhiên và đương nhiên, rằng sau nhiều năm sống đời khổ hạnh, chàng sẽ trở về nhà và trở về với người cha của mình. Nhưng giờ đây, chỉ trong khoảnh khắc này, khi chàng dừng bước tựa như có con rắn nằm ngáng đường, chàng cũng bừng tỉnh nhận ra điều này: “Nhưng ta không còn là kẻ của ngày trước nữa, ta không còn là kẻ khổ hạnh nữa, ta không còn là thầy tu nữa, ta không còn là một Bà-la-môn nữa. Ta còn về nhà và về chỗ cha ta để làm gì? Để học tập ư? Để dâng lễ ư? Để thực hành thiền định ư? Nhưng tất cả những điều đó đã chấm dứt, tất cả những thứ ấy không còn đi cùng con đường của ta nữa.”
Siddhartha đứng bất động ở đó, và trong khoảnh khắc bằng đúng một nhịp thở, trái tim chàng cảm thấy giá lạnh, chàng cảm thấy một luồng băng giá trong lồng ngực, giống như một con vật nhỏ, một chú chim hay chú thỏ, sẽ cảm thấy khi nhận ra mình cô độc nhường nào. Suốt nhiều năm trời, chàng đã sống không nhà cửa và chẳng cảm thấy gì. Giờ đây, chàng đã cảm nhận được điều đó. Thế nhưng, ngay cả trong những trạng thái thiền định sâu thẳm nhất, chàng vẫn là người con trai của cha mình, vẫn là một người Bà-la-môn, thuộc đẳng cấp cao quý, một giáo sĩ. Giờ đây, chàng chẳng là gì ngoài Siddhartha, bậc thức tỉnh, chẳng còn gì khác sót lại. Chàng hít một hơi thật sâu, và trong chốc lát, chàng cảm thấy lạnh giá và run rẩy. Chẳng có ai cô độc như chàng. Không có một nhà quý tộc nào lại không thuộc về giới quý tộc, không có người lao động nào lại không thuộc về giai cấp công nhân, tìm thấy chốn nương thân nơi họ, chia sẻ cuộc đời họ, nói ngôn ngữ của họ. Không có người Bà-la-môn nào lại không được xem là Bà-la-môn và sống cùng họ, không có người khổ hạnh nào lại không tìm thấy chốn nương thân trong đẳng cấp của những bậc Sa-môn, và ngay cả kẻ ẩn tu cô độc nhất trong rừng sâu cũng không chỉ có một mình và đơn độc, hắn còn được bao quanh bởi một chốn để thuộc về, hắn cũng thuộc về một đẳng cấp mà nơi đó hắn thấy bình yên như ở nhà. Govinda đã trở thành một tu sĩ, và hàng ngàn tu sĩ là huynh đệ của anh ta, mặc chung một tấm áo choàng, tin vào đức tin của anh ta, nói ngôn ngữ của anh ta. Thế nhưng chàng, Siddhartha, chàng thuộc về nơi nào? Chàng sẽ chia sẻ cuộc đời với ai? Chàng sẽ nói ngôn ngữ của ai?
Từ trong khoảnh khắc ấy, khi thế giới tan biến xung quanh, khi chàng đứng cô độc tựa một vì sao trên bầu trời, từ trong khoảnh khắc băng giá và tuyệt vọng ấy, Siddhartha bước ra, một cái tôi trọn vẹn hơn trước, tập trung vững vàng hơn. Chàng cảm nhận được: Đó chính là cơn rung chấn cuối cùng của sự thức tỉnh, là cuộc chiến cuối cùng của lần sinh thành này. Và chẳng mất bao lâu để chàng cất bước trở lại với những sải chân dài, bắt đầu tiến bước thật nhanh và đầy sốt ruột, không còn hướng về nhà nữa, không còn hướng về người cha nữa, không còn quay đầu lại nữa.
