Ban đầu, Sào Nam tiên-sinh xuất-dương cốt có mục-đích cầu-viện khí-giới ở Trung-quốc hay ở Nhật-bản, làm như Thân bao Tư nước Sở ngày trước sang khóc ở Tần-đình xin viện binh về khôi-phục tổ-quốc vậy.
Song việc giao-thiệp ở đâu cũng không được như nguyện. Tuy vậy, Phan ra ngoài xem-xét tình-thế thiên-hạ, trở lại nhận rõ dân-trí nước mình còn thấp-thỏi, mà nhân-tài mọi bề thiếu-thốn, không có ; chừng đó Phan tự ăn-năn việc mình lo toan từ trước là nông-nỗi chỉ bo bo về vấn-đề quân-giới, nào có phải đó là kế độc-nhất vô-nhị để mưu-tính công-cuộc độc-lập cho nước nhà đâu.
Một hôm, Phan đến nhà chí-sĩ Trung-quốc là Lương Khải Siêu lúc ấy cũng là nhà cách-mệnh đi trốn sự khủng-bố của quan-lại Mãn-thanh, sang ở Hoành-Tân xuất-bản tờ Tân-dân tùng báo. Trong lúc bút đàm, Lương thành-thực tỏ-bày ý-kiến :
– « Cái kế-hoạch độc-lập của quý quốc, nhất-thiết phải trông-cậy ở thực-lực mình trước hết.
Thực-lực một nước, hệ-trọng hơn cả, không gì cho bằng nhân-tài. Vậy tôi tính kế cho quý quốc bây giờ, cần nhất là phải gắng công ra sức vun-trồng nhân-tài. Hễ nhân-tài có đủ, thì chỉ đợi thời cơ đưa đến là ta làm được đại sự. »
Phan đang băn-khoăn lo nghĩ về vấn-đề nhân-tài, nay được nghe ý-kiến họ Lương, càng thấy dưỡng dục nhân-tài là việc khẩn-thiết, bèn gác chuyện mưu-tính quân-giới mà kinh-doanh việc cổ-động thanh-niên xuất-dương cầu học đã.
Bởi đó, khi trở sang Hoành-Tân trông-thấy ông Lập Nham đã tự động bỏ nước, bỏ nhà đi sang cầu học tiên-phong, họ Phan vui mừng vô hạn.
Chính ông Lập Nham khi đã lên Đông-kinh, một mặt lo học Nhật-ngữ để sửa-soạn vào trường, một mặt gửi thư về nước thúc-giục đồng-chí mau mau lựa-chọn thanh-niên phái sang cho đông.
Tiếp được thư ông thôi-thúc, đồng-chí trong nước lật đật phái người ra. Em ruột ông là Nghị Khanh đã thi đỗ tú-tài, lập tức lên đường. Đồng thời, những học-trò cụ cử Nhị-khê như ông Nguyến thái Bạt, Nguyễn Điền, Võ mẫn Kiến, Nguyễn Cẩm Giàng (Hải-Thần), Nguyễn xuân Mai, Bùi như Uyên ; trong Nghệ-Tĩnh thì bọn Đặng thúc Hứa, Phan đình Cừ (con cụ Phan đình Phùng) ngay cuối năm ất-tỵ qua đầu năm bính-ngọ (1906) lục tục Đông-du rất nhiều. Nam Việt cũng phái đi hàng mấy chục người : Ông Trần chánh Chiếu tục danh Gilbert Chiếu đứng đầu hội Minh-Tân kháng Pháp ở Nam Việt, cũng phái hai người con đi vào lúc ấy.
Trong lúc chờ đợi thanh-niên trong nước lục tục đến nơi, đầu năm 1906, Sào Nam tiên-sinh bắt đầu thu-xếp cho mấy anh em đã sang trước. Ba ông Lập Nham, Trần Hữu Công, Nguyễn Điển vào học Chấn-Võ học-hiệu tại Đông-kinh do Phước Đảo trung-tướng làm giám-đốc để nghiên-cứu binh-học ; ông nghị Khanh thì học ở Đồng-Văn thư-viện, nghiên-cứu về chính trị, kinh-tế Đông-du học-sinh trước nhất là bốn người ấy.
Những người sang sau vào học trường Chấn-Võ cũng nhiều. Thanh-niên Việt-Nam sát cánh với học-sinh Trung-quốc.
Ông Cường Để sang được mấy tháng cũng học Chấn-Võ học-hiệu vì thử thời ông mới ngoài 20 tuổi, cũng là một thanh-niên cường tráng. Nhưng ông thú thật là mình ham đọc sách hơn là học võ ; đến nỗi lơ-đễnh bài học nhà trường, điểm số tuần nào cũng kém ; lại không kham nổi những sự luyện-tập nặng-nề vất-vả, cho nên chỉ theo đuổi được có năm tháng rồi phát ốm vào nằm nhà thương và bỏ Chấn-Võ học-hiệu đi học trường khác.
Trong vòng 2 năm, 1906-1907, hàng trăm học-sinh ta lưu học tại các trường bên Nhật được các đồng-chí và các nhà hằng tâm hằng sản trong nước chung góp nhau, tiếp-tế cho anh em rất đầy-đủ, mặc dù tình-thế ngày càng khó-khăn. Sự thật, thực-dân tìm đủ mọi cách thọc gậy vào bánh xe giao-thông tin-tức và giúp-đỡ tiền-bạc giữa người trong nước và Đông-du.
Ví-dụ Đông-kinh Nghĩa-thục như chúng tôi đã nói vừa là trường học vừa là cơ-quan làm tiền gửi ra cho phái Đông-du hàng nghìn, hàng vạn luôn luôn. Chưa kể vô số tư-gia khắp Trung, Bắc sẵn lòng quyên trợ, nhất là các nhà triệu-phú trong Nam Việt. Nhờ thế mà Sào Nam tiên-sinh đóng vai bộ trưởng tài-chính của phái Đông-du hồi bấy giờ, không những lo liệu chu-toàn cho anh em học-sinh, lại có thể thời thường mua bom, mua súng gửi về giúp Đề Thám cùng những chiến-sĩ ở nhà vẫn kế tiếp bạo-động.
Đùng đến tháng hai năm mậu-thân (đầu năm 1908) bà-con ta tan-tác mỗi người một nơi như ong vỡ tổ.
Vang bóng của phái Đông-du lúc bấy giờ về trong nước rất lớn. Nội cái danh-vọng Sào Nam tiên-sinh với những bài văn cổ-động cách-mệnh của tiên-sinh cũng đủ làm cho lòng người phừng phừng nổi lên như thiêu như đốt.
Thật thế, văn-chương tuyên truyền của tiên-sinh viết từ Đông-kinh gửi về nước như « Hải-ngoại huyết thư » như « Việt-Nam vong-quốc sử » như « Khuyến thanh-niên du học » và nhiều khúc hát ái-quốc, vần thơ bi tráng, nhất thời kích-thích nhân-tâm rộn rực lạ thường, Mặc kệ thực-dân cấm và bọn quan-lại tẩu cẩu ra sức dòm-hành, đe-nẹt, người ta vẫn sao chép bằng giấy mực hay trong trí nhớ, ngâm ngâ truyền tụng khắp kẻ chợ nhà quê, xui-giục ai nấy tự-động lòng yêu nước, ghét thù, không thể nào át được.
Rồi thì bao nhiêu thanh-niên tuấn-tú, có thể bỏ nước ra đi, là họ đi ngay ; sang Tàu, sang Nhật, sang Xiêm, để cầu lấy sự học tự-do, để gặp các bạn đồng tâm đã đi từ trước, cùng nhau mưu toan, cùng nhau hoạt-động công-việc khôi-phục tổ-quốc.
Còn những người hữu tâm ở trong nước, gồm đủ tầng lớp xã-hội, luôn luôn âm mưu phấn-đấu, chống lại đô-hộ, hết phong-trào nọ đến sự biến kia.
Người pháp nhận thấy Đông-kinh nghĩa-thục làm rộn miền Bắc từ vụ đầu độc trại lính tây ở Hà-nội có liên-lạc với Đề Thám hiện đang xưng hùng ở Yên-thế, cho tới phong-trào biểu tình kháng thuế ở Quảng-nam và nhiều tỉnh Trung Việt, nhất nhất có ảnh-hưởng của phái Đông-du bên trong, cho nên quyết tìm cách trừ-diệt cho bằng được.
Đầu năm mậu-thân, họ ký hiệp-ước kinh-tế với Nhật, để cho hàng-hóa Nhật sang bán ở nước Pháp cùng các thuộc-địa Pháp đều được hưởng quan-thuế tối huê, nghĩa là đánh thuế nhập cảng nhẹ hơn lệ thường. Có điều, ăn đào phải trả lại mận ; Pháp yêu-cầu Nhật giải tán học-sinh đoàn và đuổi hết đảng-viên cách-mệnh Việt-Nam hiện đang trú-ngụ hoạt-động bên Nhật.
Lạ gì trò đời, miễn có lợi cho mình là hơn, tình nghĩa bà-con thân tộc còn có thể đạp xuống bàn chưn, huống chi nước này đối với nước khác.
Lúc ấy Nhật đương mở-mang công-nghệ chế-tạo, cần có nhiều chỗ tiêu-thụ để mưu lợi cho dân nước mình là điều thiết-yếu, có đếm-xỉa gì đến số người Việt-Nam quèn kia nương-náu trong đất nước họ. Bởi thế, sau khi ký hiệp-ước kinh-tế với Pháp rồi, chính-phủ Nhật liền hạ lệnh trục xuất tất cả đảng-viên cách-mệnh và học-sinh Việt-Nam, hẹn trong 48 giờ đồng hồ phải ra khỏi đất nước Nhật.
Cố-nhiên hai ông chóp bu là Sào Nam và Cường Để phải xéo trước hơn mọi người. Hai ông lập tức xuống tàu trở về Trung-quốc.
Rồi đến học-sinh, nhiều người phẫn-uất thái-độ giở mặt của Nhật cũng bỏ sang Tàu, sang Xiêm, hoặc trở về nước. Còn những người vẫn muốn ở lại học thì cũng phải làm bộ thu-xếp hành-lý ra trường, để che mắt thế-gian, rồi trong vài ba hôm quay trở lại với căn-cước khác.
Ấy là đổi làm người Tàu. Mấy chính-khách Nhật giao-thiệp với sứ-quán Trung-Hoa hộ ta, thay-đổi giấy tờ chứng nhận quốc-tịch Trung-Hoa. Xong rồi, anh em trở về trường học như thường.
Giờ là học-sinh Tàu chứ không phải học-sinh Việt-Nam nữa.
Ông Lập Nham với Nghị Khanh, em ruột ông, cùng mấy người học-trò cụ cử Nhị-khê, đều ở trong đám lộn sòng quốc-tịch Trung-Hoa cho được lưu học tới khi tốt-nghiệp.
Vì công-phu học-tập đang tấn tới, phải bỏ dở-dang thì tiếc.
Đến năm 1911, ông Lập Nham thi tốt-nghiệp đỗ đầu, được ban giám-khảo khen-ngợi. Đường Kế Nghiêu sau này là đô-đốc Vân-Nam, oai-quyền lừng-lẫy, là bạn đồng-học và cùng thi ra với ông cùng một khoa ấy. Chỉ khác nhau ở quê-hương và thời thế, mà về sau một người có đất dụng võ, một người không.
Liền đấy, ông từ-giã đất Nhật mà đi Quảng-Đông, nơi đã cho ông đội lốt quán tịch cho trọn học-nghiệp.
Sự thật, ông cốt về Tàu để mượn chỗ thực-nghiệm binh-học tân-thời đã được hấp-thụ ở một trường quân-bị Nhật. Vừa gặp thời cơ thuận-tiện là cuộc Đại-cách-mệnh ở nước Tàu thành công, nền dân-chủ cộng-hòa mới xây-dựng, chính là lúc cần dùng nhân-tài, nhất là những người có học về quân-sự.
Ông vốn đã nhận định quốc-tịch Tàu, lại quen biết nhiều đảng-viên cách-mệnh Tàu khi họ còn bôn đào bên Nhật ; nay họ đã về nước nhận-lãnh trách-nhiệm dựng lại quốc-gia, tự-nhiên lưỡi gươm anh-hùng chẳng lo không có một hòn đá mài thử.
Với thư giới-thiệu trân trọng của một yếu-nhân cách-mệnh, ông đến yết-kiến Hồ hán Dân, lúc ấy giữ chức trọng-yếu Quảng-Đông đô-đốc.
Hồ niềm-nở tiếp đãi, hỏi-han sở học, rồi tức khắc bổ ngay ông làm chức đại-úy, chỉ-huy một cánh quân hơn một nghìn người chuyên việc diệt trừ thổ-phỉ đã thừa lúc quốc-gia hữu sự nỗi lên hoành-hành khắp vùng Nam-đường, Tam-thủy.
Ngót một năm xông-pha hiểm-trở, vào tận sào huyệt thổ-phỉ, trái lắm trận kịch-chiến đến tính-mệnh cơ nguy, lập nên nhiều chiến công, bắt sống quân giặc vô số, được viên tổng-tư-lệnh đạo binh tiễu phỉ khen-ngợi và tư về phủ Đại-đô-đốc, xin kỷ công thăng chức cho ông. Nhưng điều nguyện vọng tha-thiết trong trí ông chẳng phải ở chỗ được kỷ công thăng chức, chỉ cần được cầm binh xuất trận như thế cho được thực-nghiệm và nghiên-cứu về địa hình, về trận thế, về kỹ-thuật tác chiến, để một mai trở về dung-dủi với quân cường-địch trên đất nước nhà kia. Sở vọng của ông chăm chăm ở đấy. Một người Việt-Nam đã chịu giáo-hóa Võ-sĩ-đạo và tốt-nghiệp đầu bảng một trường quân-bị ở Đông-kinh, cốt mong có ngày được chạm sắt với quân thù, hiệu-lực vì tổ-quốc.
Không bao lâu, Hồ hán Dân từ chức Quảng-Đông Đại Đô-đốc ; thời-cục lại xoay-đổi.
Ông Lập Nham cũng từ-giã Quảng-Đông lên Bảo-định, vào học trường Quân-quân được mấy tháng, nhận thấy chương-trình đã học bên Nhật cả rồi, liền bỏ trường Bảo-định mà đi Võ-xương.
Lúc bấy giờ Lê nguyên Hồng đang tổ-chức lại quân-đội cách-mệnh, cần thu-dụng nhiều nhân-tài từng được huấn-luyện binh-học ở ngoại-quốc về ; vì hạng người ấy còn là số hiếm ở Trung-quốc đương thời, dù có bao nhiêu cũng vẫn chưa đủ cho sự cần-dùng của chính-phủ cách-mệnh.
Vẫn nhận mình là người dân Trung-Hoa, thêm vào huân-công đã thu được ở Nam-đường, Tam-thủy, ông Lập Nham được Lê nguyên Hồng bổ chức Thiếu-tá, coi một lữ-đoàn lục-quân.
Thế là ông lại được dịp thực-nghiệm sở học trong một thời-gian nữa.
Kể ra hồi ấy có nhiều đồng-bào Việt-Nam xung vào hàng-ngũ chiến-sĩ cách-mệnh Tàu, không phải chỉ có một mình ông, nhưng tất cả đều thành thật nhìn-nhận ông là tay lỗi lạc hơn cả.
