Giờ đây, khi chúng ta đã nói đủ một cách tổng thể về những vấn đề này, về Phẩm hạnh, về Tương Giao và về Vui Thú; liệu chúng ta đã có thể cho rằng mục đích ban đầu đã được hoàn tất? [1179b] Hay là, như chúng ta thường nói, rằng trong vấn đề hành vi đạo đức, Phán Đoán và Tri Kiến chưa phải Mục Đích thực sự, mà chỉ là một sự Thực Hành? Và nếu vậy thì chỉ Tri Kiến về Phẩm hạnh thôi là chưa đủ, chúng ta phải nỗ lực hơn nữa để đạt được và tận dụng nó, sử dụng mọi biện pháp để trở nên tốt đẹp.

Nếu như chỉ trò chuyện và viết lách là đủ để làm cho con người trở nên tốt đẹp, vậy thì, như Theognis từng quan sát, hẳn là chúng ta đã đạt được vô số thành tựu đáng kể rồi, và việc cần làm chỉ là chia sẻ chúng ra mà thôi. Nhưng trong thực tế, chúng chỉ có khả năng định hướng và khuyến khích sự hào phóng nơi tuổi trẻ, dựa trên những nguyên lý phẩm hạnh đích thực của sự cao quý và tinh thần cao đẹp; chúng không có khả năng hướng đám đông loài người tới sự phẩm hạnh và tốt đẹp. Bởi bản chất của đám đông là phục tùng nỗi sợ chứ không phải sự ô nhục. Họ tránh những hành vi thấp hèn bởi sợ bị trừng phạt chứ không phải vì coi chúng là đáng hổ thẹn. Bởi thực ra, họ sống dựa trên cảm xúc, nên họ theo đuổi những Vui Thú phù hợp và cách để lưu giữ chúng, cũng như ngược lại, tránh những khổ đau. Nhưng họ không hề biết điều gì là cao quý và đem lại Vui Thú đích thực, bởi họ chưa bao giờ được cảm nhận chúng.

Ngôn từ đơn thuần có thể biến chuyển được những kẻ như vậy? Không thể! Dùng lý luận để thay đổi những điều đã hằn sâu vào một con người nếu không bất khả thì cũng quá khó khăn. Và chúng ta có thể hài lòng nếu với những điều hướng tới sự tốt đẹp mà chúng ta sở hữu, chúng ta có thể hướng tới Phẩm hạnh.

Một số người cho rằng sự hình thành của đức tính là do Tự Nhiên, một số khác cho là do Thói Quen, và một số cho rằng do Giáo Dục. Về yếu tố tự nhiên, hiển nhiên nó không phụ thuộc vào chúng ta, nó tới với những ai may mắn nhất, bởi sự sắp xếp của thần linh.

Với Những Lời Răn Dạy, sợ rằng chúng không có ích cho tất cả mọi người; nhưng có lẽ cũng hữu dụng khi chuẩn bị cho tư tưởng của một người về việc nên thích và ghét điều gì, cũng như việc ta chuẩn bị đất đai để ươm mầm hạt giống. Bởi người sống phụ thuộc vào cảm xúc chẳng thể nào lắng nghe lời khuyên trái ý, mà dù nếu có lắng nghe và hiểu thì làm sao để một người như vậy có thể hoàn toàn thay đổi? Thông thường, cảm xúc sẽ không nhường chỗ cho Lý Trí mà nhường chỗ cho sức mạnh hung ác. Vậy nên, đầu tiên, phải có một sự gắn kết với Phẩm hạnh đã qua sàng lọc, xác định điều gì là cao quý và bài xích những điều thấp hèn. Nhưng để có sự định hướng về phẩm hạnh từ khi còn nhỏ là điều không dễ dàng trừ khi một người được nuôi nấng dưới những quy định như vậy; bởi số đông con người khó lòng đạt được sự tự chủ và bền bỉ, đặc biệt là người trẻ tuổi. Bởi vậy thực phẩm và cách sống của con người nói chung, nên là những đối tượng của luật pháp, bởi những điều đã trở thành thông lệ sẽ không gây ra bất đồng.

[1180a] Tuy vậy, sự định hướng và thực phẩm phù hợp từ khi còn trẻ vẫn là không đủ, họ sẽ phải tiếp tục thực hành và phát triển thành một thói quen khi trưởng thành, sẽ cần cả luật pháp cho điều này, và thường là xuyên suốt cuộc đời, bởi phần lớn con người dễ bị khuất phục bởi sức mạnh hơn là lý lẽ; và bởi trừng phạt hơn là danh dự.

Và bởi vậy nhiều người tin rằng những nhà lập pháp nên vận dụng danh dự để khuyên nhủ và định hướng con người đến sự Phẩm hạnh, dưới niềm tin rằng những người đã được rèn luyện để trở thành thói quen sẽ tuân theo; nhưng bên cạnh đó cũng nên trừng trị và đưa ra hình phạt cho những kẻ bất tuân và có bản chất ít tốt đẹp; những kẻ không thể cải tạo nên bị trục xuất hoàn toàn. Bởi người tốt và sống với sự danh dự sẽ tuân theo lý lẽ; thì những kẻ bất trị, chỉ hướng đến Vui Thú, sẽ cần bị kiểm soát, như loài thú hoang bị đè nén bởi nỗi đau. Do đó, nỗi đau cũng nên là thứ đối lập hoàn toàn với vui thú được ưa thích.

Như đã nói, để trở thành tốt đẹp, một người cần phải được nuôi dạy và rèn giũa, sau đó sống với sự chỉ dẫn đúng đắn và không bao giờ thực hiện những điều thấp hèn và xấu xa, dù là đúng hay trái ngược với ý định của mình. Điều này chỉ có thể đạt được bởi những người được dẫn dắt bởi lý trí và trật tự phù hợp, được đảm bảo bởi quyền lực.

Sự cai quản của cha mẹ không hề có quyền lực hay sức mạnh cần thiết, sự định hướng của một cá nhân, trừ khi là của một vị vua hoặc tương tự. Tuy nhiên, Luật Pháp có sức mạnh cưỡng chế, bởi nó là sự xác nhận tới từ sự Tri Thức Thực Tiễn và Trí Tuệ. Con người thường ác cảm với những ai đối lập với động lực của mình, họ có lý do để cảm thấy như vậy; nhưng Luật Pháp, ngược lại, không phải là đối tượng của sự ghét bỏ, qua đó củng cố những quy tắc cần thiết.

Sparta gần như là thành bang duy nhất nơi những nhà lập pháp đã tạo ra quy chuẩn về cả thực phẩm và cách sống của con người. Tại đa số các thành bang khác, những điều này thường bị bỏ qua, mỗi cá nhân sống theo sở thích cá nhân, cai trị vợ và con theo kiểu của người khổng lồ Cyclops[1].

Tất nhiên, tốt nhất là nên có một Hệ Thống Công Vụ thực sự và chúng ta có khả năng vận hành nó. Tuy nhiên, vì những điều này thường bị bỏ qua trong chính sách công, trách nhiệm có vẻ lại thuộc về mỗi cá nhân để đưa đến phẩm hạnh cho con cái và bạn bè, hoặc ít nhất biến nó thành định hướng và mục đích của mình. Nhưng có vẻ như điều này sẽ được làm một cách tốt nhất, như đã nói, nếu anh ta được trở thành nhà lập pháp. [1180b] Bởi mọi Hệ Thống Công Vụ, rất rõ ràng, được hình thành bởi công cụ của pháp luật và những điều tốt đẹp được hình thành bởi các luật lệ tốt. Có vẻ như, dù thành văn hay bất thành văn, dù được đưa vào để trui rèn cho một hay nhiều người, chúng cũng không tạo ra khác biệt. Cũng như cách chúng không tạo ra khác biệt trong âm nhạc, thể dục hay bất kỳ thành tựu nào khác, giành được thông qua rèn luyện.

Cá tính và lời dạy của người đứng đầu cũng có sức ảnh hưởng trong gia đình tương tự như luật lệ và các phong tục đối với một cộng đồng; thậm chí là có thể hơn bởi mối quan hệ huyết thống và những quyền lợi được trao: từ đó, ngay từ khi sinh ra, con người đã có cảm tình và tuân theo quyền lực kiểm soát mình một cách tự nhiên.

Như vậy, hơn nữa, dạy dỗ bởi cá nhân có những điểm lợi so với bởi cộng đồng, như trong trường hợp của chăm sóc y tế. Ví dụ, theo tiêu chuẩn chung, một người bị sốt nên giữ im lặng, và nhịn đói; nhưng trong trường hợp cụ thể nào đó, có thể điều này lại không tốt; hoặc ví dụ, một võ sĩ cũng sẽ không chiến đấu với mọi kẻ xấu theo cùng một cách.

Có thể nói giáo dục riêng sẽ mang lại kết quả chính xác nhất cho một cá nhân, bởi người đó sẽ nhiều khả năng đạt được những gì phù hợp nhất với bản thân. Dĩ nhiên, trong y tế, thể thao hay bất kỳ lĩnh vực nào, người hướng dẫn cho từng cá nhân vẫn phải là người nắm được các quy tắc chung, bởi “điều đó tốt cho tất cả, và cũng đúng cho con người trong nhiều trường hợp”. Vì những kiến thức chung được coi, và thực sự, là đối tượng của khoa học. Dù vậy, đây không phải là lý do để phản biện khả năng một người, dù không hiểu kiến thức khoa học nhưng có kinh nghiệm về những điều thực tế xảy ra, vẫn có thể chỉ dẫn người khác một cách xuất sắc. Giống như những người có thể là thầy thuốc xuất chúng cho chính mình nhưng lại không thể giúp đỡ người khác. Dù vậy, việc một người muốn trở thành một nghệ sĩ đích thực và nắm vững những kiến thức chuyên môn vẫn là cần thiết, để họ có thể dựa vào các nguyên lý chung và thể hiện hết năng lực của mình. Bởi chúng ta đã khẳng định rằng đó chính là đối tượng của khoa học.

Nếu vậy, có vẻ như chúng ta có thể trở nên tốt đẹp nhờ sự hỗ trợ của luật lệ, tất nhiên những ai muốn đào tạo dựa trên hệ thống rèn luyện và chăm sóc cần phải nỗ lực trở thành một nhà lập pháp. Bởi đào tạo một người bất kỳ một cách khéo léo không phải điều mà một người bình thường có thể làm được, nhưng nếu là bất kỳ ai, thì đó là người sở hữu kiến thức, như trong y tế, và trong tất cả các lĩnh vực đòi hỏi kĩ năng và sự rèn luyện kĩ càng.

[1181a] Tiếp theo chúng ta có lẽ nên tìm hiểu xem từ đâu hay bằng cách nào một người có thể đạt được khả năng Lập Pháp; hay chúng ta có thể nói, trong trường hợp tương tự, Chính trị gia là người đáng để chúng ta học hỏi, bởi đây là một khả năng thuộc về Khoa học Xã hội? Liệu chúng ta có nên cho rằng Chính trị học đơn giản là không có nền tảng tương tự như những môn khoa học và lĩnh vực khác? Bởi trong khi ở các lĩnh vực khác, việc truyền đạt kiến thức và thực hành chuyên môn là giống nhau (ví dụ như thầy thuốc hay hoạ sĩ), thì trong chính trị, những người Sophist dù có chuyên môn dạy nhưng bản thân lại không hề thực hành nó, điều này lại dành cho những chính trị gia, những người dựa vào kĩ năng kinh nghiệm nhiều hơn là quá trình tích luỹ kiến thức. Bởi họ không đọc hay phát biểu về những lĩnh vực này (dù điều này tốt cho uy tín của họ hơn là soạn bài phát biểu cho toà án hoặc hội đồng), họ cũng không đào tạo được con cái và bạn bè mình thành những chính trị gia.

Họ có lẽ sẽ làm như vậy nếu có thể, bởi đây là di sản lớn nhất họ có thể để lại cho cộng đồng, cho chính bản thân họ hoặc người bạn bè thân thiết nhất.

Thực hành, dù sao, có vẻ như có đóng góp không nhỏ. Bởi chỉ cảm nhận không khí chính trị một cách đơn thuần không thể làm nên một chính trị gia. Do đó, chúng ta có thể kết luận rằng người có kiến thức về chính trị cũng phải có thêm kinh nghiệm thực tế.

Nhưng những người Sophist, những người có chuyên môn giảng dạy, lại rõ ràng thiếu điều này. Trên thực tế, họ không có kiến thức về bản chất và đối tượng. Nếu có, hẳn họ đã không đánh đồng thậm chí hạ thấp nó hơn cả thuật hùng biện, và họ cũng sẽ không coi “làm luật là một vấn đề đơn giản, chỉ cần cóp nhặt những luật lệ nổi tiếng, bởi hoàn toàn có thể chọn ra những điều tốt nhất”, vì lựa chọn không phải vấn đề kĩ năng, và đánh giá điều gì là đúng là một điều vô cùng quan trọng, như trong âm nhạc: một người có kiến thức thực tế có thể đánh giá đúng đắn về một màn biểu diễn hoặc thấu hiểu ý nghĩa của nó, việc nó được hoàn thành ra sao, và với giai điệu như thế nào. Trong khi đó, kẻ thiếu hiểu biết sẽ chỉ hài lòng với việc phát hiện ra kết quả là tốt hay xấu, trong hội hoạ cũng vậy.

[1181b] Luật lệ cũng có thể coi là màn trình diễn hoặc một kết quả hữu hình của Chính trị học, vậy làm sao một người có thể đạt được từ những kết quả này quy luật của lập pháp hoặc chọn ra điều tốt nhất? Chúng ta không thấy một người trở thành thầy thuốc chỉ nhờ tổng hợp tài liệu: và dù vậy những tài liệu này không chỉ đưa ra những ví dụ mà còn chỉ ra rằng chúng có thể được chữa như thế nào, với phương pháp phù hợp ra sao cho từng trường hợp, phân chia các thói quen khác nhau của cơ thể. Những tài liệu này được coi là hữu dụng với những người làm chuyên môn, nhưng lại vô dụng với người khác. Tương tự, bộ sưu tầm luật lệ và Hiến Pháp có thể vô cùng hữu ích với những người có thể thấu hiểu chúng, phân tích điều gì là đúng, điều gì là sai sót, và điều gì thích hợp với những điều khác. Nhưng những kẻ thiếu đi khả năng này cũng làm tương tự lại không thể đưa ra nhận định đúng đắn, trừ khi có sẵn bản năng, dẫu rằng họ có thể trở nên thông minh hơn trong những lĩnh vực này.

Bởi thế, những người đi trước chúng ta đã bỏ qua vấn đề lập pháp, có lẽ sẽ tốt hơn nếu chúng ta tự nghiên cứu về nó và cả về toàn bộ lĩnh vực chính trị nói chung, để từ đó lĩnh vực chúng ta gọi là Triết Học Con Người có thể được hoàn thiện một cách tối đa.

Đầu tiên, hãy cùng thử tìm kiếm mọi mảnh ghép có thể đúng đắn từ những người đi trước, tiếp theo, từ chính những định nghĩa “Chính trị” chúng ta thu thập được, đánh giá xem hình thức nào có thể lưu giữ hoặc huỷ diệt cộng đồng cũng như Hiến Pháp; và lý do tại sao một số nơi được quản lý tốt trong khi một số thì kém cỏi. Sau khi khảo sát, chúng ta sẽ có thể tập trung tìm ra xem loại Hiến Pháp nào tốt nhất, điều nào thì phù hợp nhất, và cả luật pháp cũng như phong tục. Hãy tiếp tục với điều này ở phần sau[2].

Nguyễn Minh Tuấn dịch

❀ ❀ ❀

[1] Theo Homer, Cyclops là một chủng tộc gồm những người chăn cừu không thông minh và hung dữ sống trên đảo Sicily. Mặc dù họ cũng là những khổng lồ một mắt nhưng lại không giống với Cyclops trong câu chuyện của Hesiod. Trong câu chuyện của Homer, các Cyclops không phải thợ rèn và cũng không biết vâng lời. Họ thường được miêu tả là những kẻ ăn thịt người hung bạo, sống một cuộc sống ngang bướng, không có các chuẩn mực trong ứng xử xã hội. Họ không có luật pháp công, cũng không có hội đồng nhân dân. Các Cyclops sống trong các hang động trên núi cao, mỗi người là chúa tể và chủ nhân trong gia đình riêng của anh ta. Anh ta tự định ra các luận lệ và bắt buộc vợ và các con phải tuân thủ, bất kẻ lẽ đúng sai, hợp lý hay bất hợp lý.

[2] Phần sau tức là nội dung của cuốn Chính trị luận.