Bỗng ông Cagiêtanô Pôlentinôx, em chồng của bà Perfêcta xuất hiện với hai cánh tay dang rộng và kêu lên:
- Lại đây, lại đây, cậu Hôxê quý mến.
Hai người ôm chầm lấy nhau một cách thân thiết. Ông Cagiêtanô và Pêpê đã quen biết nhau, bởi vì nhà thông thái và mê sách có tiếng này thường ra Mađrít mỗi khi biết tin có bán đấu giá sách theo di chúc của hiệu sách cũ nào đó. Vóc người cao và gầy, ông trạc bốn mươi, nhưng công việc nghiên cứu không ngừng cũng như bệnh tật làm cho ông già yếu trước tuổi nhiều. Ông có lối xã giao khéo léo, với cách thể hiện tình cảm của mình thường là thân mật, dễ mến, đôi khi thái quá. Về sự hiểu biết rộng của ông thì không thể nói gì khác hơn: ông đúng là một người xuất chúng. Ở Mađrít người ta không thể không tỏ ra kính trọng mỗi khi nhắc đến tên ông, và nếu ông cư trú ở thủ đô thì mặc dù rất khiêm tốn, ông cũng không thể tránh không tham dự vào tất cả các Viện hàn lâm hiện có và sẽ có. Nhưng ông lại thích cuộc sống lặng lẽ, đơn độc, và đó là một dịp đối với người khác để tự phụ huênh hoang, nhưng đối với ông đó chỉ đơn thuần là do ông mê sách và ham nghiên cứu sưu tập một mình, chứ không có một mục đích và mong ước nào khác.
Ông đã gây dựng được ở Orbahôxa một trong số những thư viện nhiều sách nhất ở các địa phương của Tây Ban Nha, và ông thường đêm ngày cặm cụi trong đó để biên chép, lựa chọn, xếp loại, ghi chú, và rút tỉa ra đủ các loại tài liệu rất quý, hoặc có thể là ông đang thực hiện một việc gì mới lạ, một việc xứng đáng với hộ óc thông thái. Ông có những thói quen gia trưởng, ăn ít, uống càng ít hơn. Đôi khi ông cũng có những hành động gàn dở: vài bữa ăn lót dạ ở Rừng Bạch Dương trong những ngày ông rất vui mừng vì đã gây được tiếng vang, và những cuộc dạo chơi hàng ngày ở một nơi gọi là Munđôgranđê, tại đó thỉnh thoảng người ta lại moi được từ dưới đám bùn đọng hàng hai chục thế kỷ, những đồng tiền của người La Mã, những mảnh trang trí trên đầu cột, những mảng chân tường kỳ lạ của công trình kiến trúc cổ chưa ai biết đến, những mảnh hũ hai quai, những di vật khảo cổ vô giá.
Ông Cagiêtanô và bà chị dâu Perfêcta sống hòa hợp với nhau đến mức ngay cả cảnh thanh bình trên thiên đường cũng không bằng. Họ không bao giờ cãi nhau. Đúng ra là ông không tham dự vào bất cứ một chuyện gì trong nhà, cũng như bà không hề can thiệp vào thư viện của ông, ngoài việc sai người quét dọn, lau chùi vào các ngày thứ bảy. Bà tôn trọng một cách thành kính những sách vở, giấy tờ ông đang nghiên cứu, đặt trên bàn hoặc để rải rác ở chỗ này chỗ khác.
Sau khi trao đổi với nhau về những sách vở tài liệu, ông Cagiêtanô nói:
- Tôi đã xem gói sách rồi. Rất tiếc là cậu không đem đến cho tôi cuốn sách xuất bản năm 1527. Tôi sẽ phải đích thân ra Mađrít một chuyến... Cậu còn ở đây lâu chứ? Cậu càng ở lâu càng tốt, Pêpê thân mến ạ. Có cậu ở đây, tôi rất vui. Chúng mình sẽ sắp xếp lại một phần cái thư viện của tôi, và làm một bản chỉ dẫn về những nhà văn ở Hinêta. Không phải lúc nào cũng có được một người tài năng như cậu ở bên cạnh đâu... Cậu sẽ xem thư viện của tôi... Cậu có thể đọc tất cả những gì cậu thích... Cậu sẽ thấy những cảnh tượng kỳ lạ, đúng là kỳ lạ, những kho tàng quý báu, vô giá, kỳ lạ mà chỉ tôi mới có, chỉ một mình tôi... Nhưng, hình như đã đến giờ ăn thì phải. Có đúng thế không cậu Hôxê? Đúng không chị Pefêcta, cháu Rôxaxiô, ngài Inôxenxiô?... Hôm nay, ngài phải rửa tội hai lần đấy. Tôi nói thế vì ngài sẽ cùng đi với chúng tôi để rửa tội mà.
Ông cố đạo cúi đầu và mỉm cười để tỏ ý đồng tình một cách đáng mến. Bữa ăn thật thân mật, thức ăn rõ ràng là thừa thãi quá đáng, và quá nhiều món như những bữa cỗ ở nông thôn. Phải có số người gấp đôi số người có mặt ở đây mới tiêu thụ hết. Người ta nói đủ mọi thứ chuyện.
- Trước hết cậu nên đến thăm nhà thờ lớn của chúng tôi - ông cố đạo nói - Rất ít nhà thờ được như nhà thờ của chúng tôi, cậu Hôxê ạ... Đúng là cậu đã được nhìn thấy bao nhiêu kỳ quan ở nước ngoài, chắc cậu sẽ chẳng thấy ở trong nhà thờ cổ kính của chúng tôi có gì quý giá đâu. Nhưng chúng tôi, những người nhà quê thiếu văn hóa thô lỗ ở Orbahôxa này thì cho đây là thánh địa. Giáo sư Lôpex đê Berganxa nghiên cứu về nhà thờ này hồi thế kỷ thứ 17 đã gọi nó là Pulcbra Augustina [1]... Nhưng đối với những người thông thái như cậu có lẽ nó chẳng có chút giá trị nào đâu, bất kỳ cái chợ sắt nào cũng còn đẹp hơn nó đấy.
Cái giọng nói kháy xỏ xiên của lão cố đạo ranh mãnh, giảo hoạt mỗi lúc lại làm cho Pêpê Rây thêm khó chịu, nhưng anh quyết tự kiềm chế, và tìm cách che giấu nỗi bực tức. Anh không trả lời trực tiếp, mà chỉ nói những câu bâng quơ. Ngay lúc đó, bà Perfêcta lên tiếng vui vẻ căn dặn cháu:
- Cẩn thận đấy, cháu Pêpê thân yêu. Cô báo trước với cháu, nếu cháu nói xấu nhà thờ thiêng liêng của chúng ta thì sẽ mất hết tình bạn đấy. Cháu là một người lỗi lạc, có kiến thức sâu rộng, hẳn cháu hiểu rõ tất cả mọi điều. Nhưng nếu cháu thấy công trình kiến trúc đồ sộ ấy không phải là kỳ quan thứ tám thì cháu hãy kịp thời giữ ngay cái thông thái của cháu lại, chứ đừng đưa chúng ta ra làm trò cười đấy.
- Không thể nghĩ rằng cái công trình kiến trúc đó không đẹp, thưa cô - Pêpê trả lời - chỉ mới nhìn sơ qua bên ngoài cháu đã thấy nó đẹp cực kỳ rồi. Thưa cô, chẳng có gì đáng ngại cả, vì cháu chẳng phải là nhà thông thái, cũng chẳng là gì hết.
- Khoan, khoan - ông cố đạo giơ tay ra và nói để cho cái miệng ngơi một chút, vì vừa nhai vừa nói không tiện - Hãy dừng lại ở đây thôi cậu Hôxê ạ, cậu đừng khiêm tốn quá, bởi vì chúng tôi ở đây ai cũng thừa biết tài năng hơn người, danh tiếng lừng lẫy của cậu, vai trò trọng đại mà cậu cáng đáng ở bất cứ nơi nào cậu có mặt. Không phải ngày nào người ta cũng được gặp những người như cậu. Nhưng bằng cách này, tôi đã tâng bốc tất cả những giá trị của cậu rồi…
Ông ta ngừng nói để tiếp tục nhai, và sau khi cái lưỡi không xương được tự do ông ta lại lên tiếng:
- Bằng cách này, tôi đã ca ngợi tất cả những giá trị của cậu rồi. Giờ thì cậu cho phép tôi được trình bày ý kiến khác một cách thẳng thắn theo đúng tính chất của tôi. Thật thế cậu Hôxê, thưa ông Cagiêtanô, thưa bà Perfêcta và cô gái thân yêu của tôi... Khoa học, cái thứ mà các ngài nghiên cứu và truyền bá những điều mới lạ, hiện đại, giết chết cả tình cảm và những ảo tưởng ngọt ngào. Với khoa học, cuộc sống tinh thần sẽ bị teo đi. Tất cả rút gọn lại chỉ còn là những quy tắc cố định. Ngay cả những sức hấp dẫn thanh tao của thiên nhiên cũng biến đi. Với khoa học, người ta đã phá hủy những sự kỳ diệu của nghệ thuật cũng như niềm tin trong tâm hồn. Khoa học nói rằng tất cả đều là dối trá và nó muốn xếp đặt tất cả thành những con số và những nét vạch, những góc cạnh... Những mơ ước tuyệt diệu của tâm hồn, những mê say huyền bí, và cả những cảm hứng của nhà thơ đều là giả dối. Trái tim là một cái bọt biển, khối óc là một ổ sâu bọ...
Mọi người bật cười, trong khi ngài cố đạo đưa cốc lên tợp một hớp rượu vang.
- Nào cậu Hôxê có phủ nhận những điều tôi vừa nói không? - Lão thầy tu lại tiếp - có phải khoa học, như người ta dạy và truyền bá hôm nay sẽ làm cho nhân loại trở thành một bộ máy khổng lồ không?
- Cái đó còn tùy... - ông Cagiêtanô lên tiếng - Mọi việc đều có cái hay cái dở, cái lợi cái hại của nó...
- Xin mời Cha dùng rau ghém nữa đi - Bà Perfêcta nói - Hơi nhiều mù tạt như ý thích của ngài.
Pêpê Rây không muốn tham dự vào những cuộc tranh cãi hão huyền vô ích, nhất là trước mặt phụ nữ và trong những khi họp mặt người thân. Nhưng theo ý anh, những lời nói đầy khiêu khích không đúng lúc của lão cố đạo cần phải uốn nắn chấn chỉnh. Anh muốn nhắc lại từng điểm trong hệ thống ý kiến lệch lạc của lão mà bẻ lại bằng những ý kiến hoàn toàn trái ngược, nhưng cũng bằng cái giọng xỏ xiên của chính lão thầy tu láu lỉnh ấy.
- Lão định đùa giỡn với mình - Pêpê Rây tự nhủ - Ta sẽ cho lão điên đầu một phen - Rồi anh lên tiếng:
- Đúng là ngài cố đạo vừa nói ra tất cả những điều đó bằng giọng đùa vui. Nhưng không phải chúng tôi có lỗi, nếu khoa học cứ bổ từng nhát búa, hết ngày này đến ngày khác, lên một số thần tượng vô bổ, những tệ mê tín dị đoan, thói ngụy biện, hàng nghìn mánh lới dối trá trong quá khứ, một số cũng đẹp mã, một số khác thì lố lăng, tất thảy đều là ở trong những tín đồ của Chúa. Thế giới của những ảo tưởng mà chúng ta thường gọi là thế giới thứ hai đang sụp đổ lổng chổng. Sự thần bí trong tôn giáo, thói dập khuôn cổ hủ trong khoa học, tính cầu kỳ, lòe loẹt, lố lăng trong nghệ thuật sẽ sụp đổ cũng như các vị thần tà giáo, giữa sự chế nhạo của mọi người. Vĩnh biệt những mơ mộng ngu xuẩn, nhân loại thức tỉnh nhìn rõ mọi vấn đề. Chủ nghĩa tình cảm rỗng tuếch, phù phiếm, chủ nghĩa thần bí là bệnh sốt rét, là ảo giác, là cơn mê sảng, tất cả sẽ biến đi, và người nào trước kia bị bệnh hoạn thì bây giờ khỏe khoắn, hưởng niềm vui không sao kể xiết trong việc đánh giá đúng đắn mọi vấn đề. Sự bịa đặt hoang đường là cơn điên cuồng ghê gớm sẽ thay bậc đổi ngôi, chủ nhà hóa ra đầy tớ... Xin ngài hãy nhìn ra mọi phía, thưa đức cha rửa tội, ngài sẽ nhìn tổng thể thực tại đáng kính đã thay thế những chuyện hoang đường. Bầu trời không phải là một cái vòm. Những ngôi sao không phải là những ngọn đèn nhỏ xíu. Mặt trăng không phải là một cô gái đi săn nghịch ngợm, mà chỉ là một khối đá khổng lồ tối om. Mặt trời không phải là cỗ xe lửa đỏm dáng và lang thang, mà là một đám cháy đứng nguyên một chỗ. Những đồi cát, những thềm đá không phải là các nữ thần sông biển. Những nàng tiên cá chỉ là những con hải cẩu. Và trong xã hội loài người thì thần hùng biện Mercuriô chỉ là ông Manxanêđô, thần chiến tranh Martê chỉ là ông già râu thưa, ngài bá tước xứ Mônkê, chàng Nextor thông thái có thể chỉ là một ông mặc áo dài người Pháp tên là me xừ Tier, chàng Orfêô trong thần thoại chỉ là Verdi, nhà soạn nhạc Ý nổi tiếng, thần lửa Vulcăng là Krúp, người đầu tiên đã đúc ra đại bác, thần Apôlô là bất kỳ một thi hào nào đó. Ngài còn muốn nữa không? Vậy thì Hupitê, một vị thần xứng đáng cho vào trại giam tù khổ sai, nếu hắn còn sống, vì hắn không làm ra sấm sét, mà sấm sét nổ ra khi những luồng điện chạm nhau. Chẳng có núi Parnaxô [2], chẳng có núi Ôlimpô [3], chẳng có hồ Exlihia [4], cũng chẳng có những cung điện Êlidê nào khác, ngoài cung điện Êlidê ở Pari. Chẳng có lối nào đi xuống địa ngục ngoài khoa địa chất học mà những nhà địa chất thì luôn luôn trở về và nói rằng: không có người tù tội nào ở trong lòng đất cả. Chẳng có đường nào lên trời khác khoa thiên văn học, và khi trở về những nhà thiên văn cả quyết rằng không thấy sáu hay bảy tầng trời mà Đăngtê cùng những nhà thần bí và những người mê tín của thời Trung cổ đã nói đến. Chẳng thấy gì ngoài những tinh tú, những khoảng cách và không gian mênh mông... Thôi, không còn sự ước đoán sai lầm về tuổi thọ của trái đất này nữa, bởi vì khoa cổ sinh vật và tiền sử học đã thẩm tra và đếm được tuổi thực của quả cầu mà chúng ta đang sống. Sự hoang đường chính là tà giáo hoặc là chủ nghĩa duy tâm gia tô giáo không thể tồn tại được nữa, và sự tưởng tượng phải xuất phát từ thực tại. Mọi điều thần kỳ rút lại là những điều, nếu tôi muốn có thể làm ra được ở trong phòng bằng một thỏi pin Bunxen, một sợi dây dẫn và một kim nam châm. Bây giờ không còn cách nào sản xuất nhiều bánh, nhiều cá, ngoài cách sản xuất ở trong xí nghiệp, với những khuôn mẫu và máy móc, giống trong kỹ thuật ấn loát, từ một bản gốc sản xuất ra hàng triệu hàng triệu bản. Tóm lại, thưa đức cha, linh hồn của tôi, cần phải chấm dứt tất cả những trò vô lý, dối trá, những ảo tưởng, mơ mộng hão huyền, những tình cảm ủy mị, và những công việc làm lu mờ sự hiểu biết của con người. Chúng ta hãy hoan nghênh sự kiện ấy.
Khi anh ngừng nói, trên cặp môi của ngài cố đạo hé một nụ cười nham hiểm và đôi mắt ngài giảo hoạt long lanh một cách khác thường. Ông Cagiêtanô đang chú ý vào việc nặn đám ruột bánh mì thành những hình dạng khác nhau, lúc là hình thoi, lúc là hình lăng trụ. Bà Perfêcta mặt tái nhợt nhìn chòng chọc vào ngài cố đạo. Bà quan sát ngài với một vẻ hết sức kiên nhẫn. Còn Rôxariô thì hốt hoảng nhìn anh họ. Lúc này, anh hơi ngả người về phía cô, và nói nhỏ vào tai cô:
- Em đừng bận tâm, tôi nói mấy câu tầm bậy để chọc tức ngài cố đạo đấy thôi.
❀ ❀ ❀
[1] * Nguyên văn: Mẹ đọc trong tim con như đọc trong sách.
[2] * Basilisco : Một con vật thần thoại có khả năng giết kẻ địch bằng mắt nhìn.
[3] * Duro: xem chú thích ở chương XXII.
[4] * Nguyên văn: Mất cái đinh chốt.
