“Anh làm gì đấy?” Vợ tôi hỏi khi thấy tôi đương nán lại trước gương một cách bất thường.

“Không có gì,” tôi đáp, “em nhìn đây, trong lỗ mũi bên này. Cứ ấn vào là anh cảm thấy nhói nhói.”

Vợ tôi cười và nói: “Em cứ tưởng anh đang nhìn xem mũi anh vẹo về bên nào cơ đấy.”

Tôi quay phắt lại như con chó bị giẫm phải đuôi: “Vẹo? Mũi anh?”

Còn vợ tôi thì bình thản: “Đúng vậy, anh yêu. Anh nhìn kỹ xem: nó vẹo về bên phải này.”

Tôi đã hai mươi tám tuổi và tôi vẫn luôn nghĩ rằng cái mũi mình, dù nó chẳng đẹp cho lắm, thế nhưng cũng khá dễ nhìn, như tất cả các bộ phận khác trên cơ thể của tôi. Bởi vậy tôi dễ dàng thừa nhận và ủng hộ quan điểm mà thường thường tất cả những người không gặp bất hạnh phải sống trong một cơ thể dị dạng vẫn hay thừa nhận và ủng hộ: rằng thực ngớ ngẩn khi quá chăm chút hình thể của chính mình. Bỗng chợt bất ngờ phát hiện khuyết điểm đó khiến tôi khó chịu như phải nhận một hình phạt bất công.

Có lẽ vợ tôi nhìn được sâu bên trong con người tôi qua sự khó chịu đó, lập tức nàng tiếp lời rằng, nếu tôi còn dương dương tự đắc rằng bản thân hoàn toàn chẳng có chút khiếm khuyết, vậy thì tôi nên dừng lại là vừa, bởi cũng như cái mũi của tôi vẹo về bên phải, như vậy…

“Còn gì nữa ư?”

Ôi, còn nữa! Còn nữa! Lông mày tôi treo trên đôi mắt cứ như hai dấu mũ, ^^, tai tôi giống bị gắn lệch, bên này thò ra nhiều hơn bên nọ; và cả những khuyết điểm khác nữa…

“Còn nữa ư?”

À vâng, hẵng còn: trên tay, ở ngón út; và ở chân (không, chân tôi không vòng kiềng!), chân phải tôi hơi cong hơn chân trái, ở chỗ đầu gối, chỉ một chút thôi.

Sau một hồi quan sát kỹ lưỡng, tôi phải công nhận hết thảy những khuyết điểm này là có thật. Cảm giác ngỡ ngàng mà tôi trải qua ngay sau sự khó chịu, giờ đã trở thành đau đớn và tủi hổ. Chỉ khi đó, để an ủi tôi, cô vợ mới khuyên tôi đừng nên đau lòng quá thể, bởi ngay cả với những khuyết điểm đó thì nhìn tổng thể, tôi vẫn là một gã điển trai.

Tôi gắng gượng để khỏi tự ái khi đón nhận sự nhượng bộ hào phóng mà trước đó, tôi đã bị khước từ như thể bị tước đi nhân quyền. Tôi phun ra một từ “cảm ơn” độc địa vô cùng. Và rồi, bản thân chắc chắn chẳng có lý do gì để đau đớn cũng như tủi hổ, tôi chẳng màng đến những khuyết điểm bé nhỏ kia. Thế nhưng tôi lại bận lòng một cách vô cùng ghê gớm và dị thường khi bao năm qua, tôi đã sống mà chẳng hề hoán đổi cái mũi, vốn vẫn là cái đó, và vẫn đôi lông mày đó, đôi tai đó, đôi bàn tay đó và đôi chân đó; vậy mà tôi phải chờ đến lúc lấy vợ mới nhận ra những khuyết điểm nọ.

“Ôi tuyệt vời làm sao! Về những người vợ, chuyện còn chẳng rõ hay sao? Họ được tạo ra chính để lật tẩy khuyết điểm của những đức ông chồng.”

Đó, hẳn rồi - chuyện những người vợ, tôi không phủ nhận. Nhưng ngài hãy xem, hồi ấy, ngay cả tôi, trước từng lời nói dành cho mình, hay trước một con ruồi mà tôi thấy nó bay, tôi cũng rất dễ đâm đầu xuống vực thẳm của những nghĩ suy và nhận định đương bào mòn con người tôi bên trong, vô cớ đào rỗng xuống phía dưới tâm hồn tôi và rồi xiên xẹo ngược lên trên, như cái hố chuột chũi; mà trong khi đó, ở bên ngoài trông hệt như chẳng có chuyện gì xảy ra.

“Có thể thấy,” hẳn ngài sẽ nói, “rằng ngài có khá nhiều thời gian rảnh.”

Không, là thế này. Chỉ vì tâm trạng hiện thời của tôi thôi. Nhưng suy cho cùng thì vâng, cũng vì sự biếng nhác của bản thân, tôi không phủ nhận. Tôi giàu có, với hai người bạn thân đáng tin cậy - Sebastiano Quantorzo và Stefano Firbo: họ đảm nhiệm công việc kinh doanh của tôi sau khi bố tôi mất. Còn bố tôi, dù cho ông đã dùng trăm phương ngàn kế, nhưng chẳng thể khiến tôi hoàn thành việc gì; ngoại trừ cưới vợ, điều này thì được. Tôi thành gia lập thất từ ngày còn rất trẻ; có lẽ bởi bố hy vọng rằng tôi sẽ sớm cho ra đời một cậu cu con hoàn toàn chẳng giống tôi. Tội nghiệp ông, bởi ngay cả điều này tôi cũng không làm ông toại nguyện.

Và cũng phải khẳng định rằng, chẳng phải tôi chống đối lại quyết định chọn những con đường mà bố tôi đã sắp đặt. Tôi chấp nhận tất cả. Thế nhưng về việc cất bước, tôi chẳng làm. Tôi dừng lại mỗi nhịp, lẩn quẩn quanh mỗi hòn sỏi mà tôi gặp trên đường, đầu tiên từ phía đằng xa, rồi ngày càng lại gần. Tôi ngỡ ngàng hết mức khi những kẻ khác có thể vượt qua tôi mà chẳng đếm xỉa đến hòn sỏi ấy; trong khi đó, đối với tôi, nó đã được phóng đại thành một ngọn núi chẳng thể nào vượt qua, hay thành một thế giới mà tôi hoàn toàn có thể trú ngụ bên trong.

Và như vậy tôi đứng đó, dừng chân ở những bước đầu trên hàng loạt con đường, với tâm hồn đầy ắp các thế giới, hay các hòn sỏi, cũng như nhau cả thôi. Nhưng tôi hoàn toàn chẳng nghĩ rằng những kẻ đã vượt qua tôi lên phía trước, những kẻ đã đi hết cả chặng đường - về cơ bản có thể biết nhiều hơn tôi. Họ đã vượt tôi lên phía trước, điều này chẳng còn gì phải bàn - lồng lộn như bao con ngựa lùn; nhưng rồi, phía cuối con đường, họ tìm thấy một cỗ xe: cỗ xe của họ; họ bình tĩnh gắn mình vào những cỗ xe ấy, và giờ họ kéo theo nó đằng sau. Tôi chẳng kéo theo cỗ xe nào cả, chính tôi đây; và bởi vậy tôi chẳng có dây cương hay chắn mắt; hiển nhiên tôi nhìn thấy nhiều hơn họ; thế nhưng khi cất bước, tôi chẳng biết phải đi đâu.

Giờ đây, trở lại giây phút phát hiện những khuyết điểm bé nhỏ kia, ngay lập tức tôi rơi vào dòng tâm tư, rằng rốt cục - chuyện như vậy là có thể hay sao? - ngay đến cơ thể mình, tôi cũng chẳng biết rõ, những thứ thuộc về tôi một cách gần gụi nhất: cái mũi, hai tai, đôi tay, đôi chân. Và rồi tôi lại nhìn ngắm chúng để soi xét thêm lần nữa.

Căn bệnh của tôi xuất phát từ đây. Sớm thôi, căn bệnh ấy sẽ đẩy tinh thần và cơ thể tôi vào tình cảnh thảm hại và tuyệt vọng đến mức tôi chắc chắn sẽ chết hay phát điên vì nó, nếu tôi không tìm được thuốc giải (như tôi sẽ kể) ngay trong chính căn bệnh ấy.

II. CÁI MŨI CỦA NGÀI THÌ SAO?

Với sự phát hiện của vợ tôi, ngay lập tức, tôi tưởng rằng giờ đây mọi người sẽ chỉ nhận ra những khiếm khuyết cơ thể đó của tôi mà chẳng màng đến bất cứ thứ gì khác.

“Cậu đang nhìn cái mũi của tôi đó sao?” Bất chợt tôi hỏi một người bạn, ngay chính hôm đó. Cậu này tới để bàn với tôi một sự vụ nào đó tôi chẳng biết mà có lẽ cậu ta đang bận lòng.

“Không, tại sao thế?” Cậu nói.

Tôi cười nơm nớp: “Nó vẹo về bên phải, cậu không thấy sao?”

Rồi tôi bắt cậu ta phải đứng yên mà quan sát kỹ càng, cứ như thể khiếm khuyết trên cái mũi của tôi là một trục trặc không thể cứu vãn trong cơ chế vận hành vũ trụ.

Thoạt tiên cậu ta nhìn tôi ngơ ngác; thế rồi, chắc hẳn vì nghi ngờ rằng tôi thở ra câu chuyện về cái mũi một cách bất ngờ và vô lý đến vậy âu cũng bởi tôi chẳng coi sự vụ cậu ta đang bàn đáng phải chú ý, cũng chẳng đáng phải trả lời, cậu ta nhún vai và bước đi, bỏ lại tôi đằng sau. Tôi tóm lấy một tay cậu ta:

“Không, cậu biết không,” tôi bảo, “tôi sẵn sàng thảo luận chuyện này với cậu. Nhưng bây giờ thì thứ lỗi cho tôi.”

“Cậu nghĩ về cái mũi của mình sao?”

“Tôi chưa bao giờ nhận thấy nó vẹo về bên phải. Vợ tôi mới chỉ cho tôi thấy sáng nay.”

“À, thực vậy sao?” Nghe vậy cậu bạn tôi liền hỏi; và đôi mắt cậu ta ánh lên một nụ cười ngờ vực, xen lẫn nhạo báng.

Tôi đứng nhìn cậu ta như sáng nay tôi đã nhìn vợ, với một thứ xúc cảm đan xen giữa tủi hổ, đau đớn và ngỡ ngàng. Vậy ra cậu ta cũng đã nhận thấy khiếm khuyết đó từ trước rồi hay sao? Ai mà biết được ngoài cậu ta còn bao nhiêu kẻ khác nữa? Mà tôi vẫn chẳng hay biết. Và rồi khi không biết, tôi những tưởng đối với tất cả mọi người, tôi là một Moscarda có cái mũi thẳng, trong khi đó đối với mọi người, tôi lại là một Moscarda có cái mũi vẹo. Ai mà biết được đã bao lần tôi chẳng chút nghi ngờ, mà bàn về cái mũi khiếm khuyết của Tizio hoặc của Caio, bao nhiêu lần tôi đã tự lấy mình làm trò cười và khiến họ nghĩ rằng: “Trông cái tên tội nghiệp kia. Hắn còn dám nói về khiếm khuyết trên mũi của người khác đấy!”

Đúng là tôi có thể an ủi bản thân mình bằng suy nghĩ rằng, rốt cục, tình cảnh của tôi cũng hiển nhiên và điển hình, một lần nữa nó chứng minh một sự thật đã được nhắc đến từ lâu, rằng chúng ta dễ dàng để ý đến khuyết điểm của kẻ khác mà chẳng nhận ra khiếm khuyết của chính mình. Thế nhưng con vi khuẩn đầu tiên của căn bệnh đã bắt đầu bén rễ trong tâm hồn tôi, và tôi chẳng thể nào tự an ủi bằng suy nghĩ ấy.

Thay vào đó, tôi lại đắm mình trong suy nghĩ rằng đối với người khác, cho tới giây phút đó, trong thâm tâm, tôi chẳng phải kẻ mà tôi vẫn tưởng là mình.

Giây phút ấy tôi chỉ nghĩ đến cơ thể mình, và bởi cậu bạn tôi vẫn tiếp tục đứng trước mặt với cái vẻ ngờ vực nhạo báng đó, tôi trả thù cậu ta bằng một câu hỏi rằng, về phần mình, liệu cậu ta có biết mình có cái cằm chẻ phần ra hai phần không hoàn toàn bằng nhau: bên này nhô ra, bên nọ thụt vào.

“Tôi? Gì cơ!” Cậu bạn tôi cảm thán. “Cằm tôi chẻ, tôi biết, nhưng đâu phải như cậu nói.”

“Ta hãy vào tiệm cắt tóc kia, rồi cậu sẽ thấy,” tôi lập tức đề nghị.

Khi vào trong tiệm cắt tóc, ngỡ ngàng nhận ra khuyết điểm và công nhận nó là thật, cậu bạn tôi chẳng tỏ ra đau đớn. Cậu bảo, suy cho cùng, đó chỉ là chuyện cỏn con.

À vâng, chẳng có còn gì phải bàn, đó chỉ là chuyện cỏn con. Thế nhưng khi theo chân cậu từ đằng xa, tôi lại thấy cậu dừng trước khung kính một cửa tiệm một lần, rồi một lần nữa, xa xa phía đằng kia, trước một khung kính khác; và lại một lần nữa ở một chỗ xa nữa, lần thứ ba, cậu dừng trước một cái gương trên cửa một tiệm để quan sát cái cằm. Tôi chắc chắn rằng, ngay khi về nhà, cậu ta sẽ chạy lại chỗ gương tủ để thoải mái mà làm quen với con người mới của mình cùng cái khuyết điểm kia. Và tôi chẳng có tí tẹo nghi ngờ gì rằng đến lượt cậu, để trả đũa, hoặc để chơi theo một trò đùa mà cậu ta cảm thấy đáng phải truyền ra khắp vùng, sau khi hỏi một người bạn nào đó (cũng như tôi đã hỏi cậu ta) liệu kẻ đó có nhận ra cái khuyết điểm ở cằm cậu không, cậu ta sẽ phát hiện một khiếm khuyết nào đó trên trán hoặc trong miệng của người bạn nọ, kẻ mà, đến lượt cậu đó… - Nhưng đúng vậy! Đúng vậy! - Tôi có thể thề rằng trong vài ngày liên tiếp, ở thành phố Richieri đáng kính, tôi đã thấy (nếu đó chẳng phải tuyền là trí tưởng tượng của tôi) một số lượng vô cùng đáng kể những kẻ đồng hương của tôi bước đi từ khung kính cửa tiệm này đến khung kính cửa tiệm nọ. Họ dừng lại trước mỗi khung kính mà quan sát trên mặt, kẻ thì xương gò má, kẻ thì đuôi mắt, kẻ thì dái tai và kẻ thì cánh mũi. Và trôi qua thêm một tuần, có kẻ lại gần tôi mà hỏi với vẻ bối rối, rằng liệu sự thật có phải là mỗi khi bắt đầu nói, anh ta sẽ nheo mắt trái trong vô thức.

“Đúng vậy, bạn thân mến,” tôi vội bảo anh ta. “Còn tôi, anh có thấy không? Mũi tôi vẹo về bên phải; nhưng tôi tự biết điều đó; anh không cần phải bảo tôi. Còn đôi lông mày này? Giống hai dấu mũ! Đôi tai, đây, anh nhìn xem, một bên thò ra hơn so với bên kia. Còn đây, đôi bàn tay: mũm mĩm, có phải không? Và cái khớp lệch ở ngón út này nữa. Đôi chân thì sao? Đây, chân bên này, anh có thấy giống chân bên này không? Không, phải không? Nhưng tôi tự biết vậy chứ không cần anh phải bảo. Tạm biệt.”

Tôi bỏ anh ta lại đó mà đi. Được vài bước, tôi thấy tiếng gọi: “Ps!” Anh ta bình bình thản thản mà giơ ngón tay mời gọi tôi lại gần và hỏi:

“Xin hỏi, sau anh, mẹ anh có hạ sinh thêm ai khác không?”

“Không: trước cũng không mà sau cũng không,” tôi đáp. “Tôi là con một. Có chuyện gì vậy?”

“Bởi,” anh ta bảo tôi, “nếu mẹ anh hạ sinh thêm một lần, chắc chắn đó sẽ là một cậu con trai nữa.”

“À vậy sao? Tại sao anh biết?”

“Thì đó: phụ nữ trong dân gian truyền rằng, nếu một đứa con có tóc gáy kết thành đuôi dế như anh, thì đứa tiếp theo sẽ là con trai.”

Tôi sờ một tay ra sau gáy và với một nụ cười nhếch mép lạnh lùng, tôi hỏi:

“À, tôi có… anh vừa bảo gì ấy nhỉ?”

Anh ta tiếp lời:

“Tóc đuôi dế, bạn thân mến, ở Richieri người ta gọi như vậy.”

“Ôi, nhưng nó có là gì đâu!” Tôi thốt lên. “Tôi có thể cắt nó đi mà.”

Thế nhưng thoạt tiên anh ta phủ nhận tôi bằng một ngón tay, và rồi anh nói: “Nhưng dấu hiệu sẽ còn mãi với anh, bạn thân mến ạ, ngay cả khi anh cắt nó đi.”

Và lần này anh ta là người bỏ tôi lại.

III. Ở MỘT MÌNH MỘT CÁCH THỰC TUYỆT!

Từ hôm đó, tôi khát khao được ở một mình đến cháy bỏng, ít nhất là trong một tiếng. Nhưng thực chất, hơn cả một khát khao, đó là một nhu cầu: một nhu cầu xót xa, cấp thiết và bứt rứt, khi mà sự xuất hiện hoặc gần gũi của vợ tôi khiến tôi bực bội đến phát hỏa.

“Hôm qua anh đã nghe Michelina nói gì chưa, Gengè? Quantorzo có chuyện gấp phải nói với anh đấy.”

“Nhìn xem, Gengè[1], nếu em mặc bộ váy này thì chân em sẽ thế nào.”

“Đồng hồ quả lắc chết rồi, Gengè.”

“Gengè, anh không đưa cún con ra ngoài nữa hay sao? Nó sẽ làm bẩn thảm, rồi anh sẽ lại mắng nó. Nhưng nó phải đi mà, con thú bé bỏng tội nghiệp… em bảo này… anh không nghĩ rằng… Mà nó đã không được ra ngoài từ tối qua rồi.”

“Anh không lo Anna Rosa có thể bị ốm hay sao, Gengè? Ba ngày rồi em không thấy cô ấy, và lần cuối cùng cô ấy đang đau họng.”

“Cậu Firbo có ghé qua đấy, Gengè. Cậu ta bảo sẽ quay lại sau. Anh không thể gặp cậu ta ở ngoài sao? Ôi Chúa ơi, chán thật đấy!”

Hay tôi sẽ nghe tiếng nàng hát:

Và nếu anh bảo em rằng không,

hỡi người yêu dấu,

vậy ngày mai em sẽ chẳng tới;

ngày mai em sẽ chẳng tới… ngày mai em sẽ chẳng tới…

Nhưng tại sao ngài không nhốt mình trong phòng mà bịt nút tai lại?

Ôi thưa các ngài, vậy là các ngài không hiểu tôi muốn ở một mình theo cách nào rồi.

Tôi chỉ có thể nhốt mình ở trong thư phòng, thế nhưng ngay cả ở đó tôi cũng chẳng dám cửa chốt then cài, âu cũng để tránh gây ra những ngờ vực sầu thảm nơi vợ tôi. Nàng, tôi không nói rằng nàng hay buồn bã, nhưng tính nàng đa nghi hết đỗi. Vậy chuyện gì sẽ xảy đến nếu bỗng chợt mở cửa phòng, nàng phát hiện ra tôi?

Không được. Mà rồi cũng vô ích. Trong thư phòng không có gương. Tôi cần một tấm gương. Mặt khác, đau đáu rằng vợ tôi có nhà cũng đủ khiến cho tôi ý thức được bản thân, mà chính điều ấy tôi chẳng muốn.

Đối với ngài, ở một mình, điều đó có nghĩa là gì?

Nghĩa là được ở với chính ngài, mà chẳng có bất kỳ kẻ lạ mặt nào khác cạnh bên.

À vâng, tôi dám chắc rằng đó là một cách ở một mình thực tuyệt. Trong tâm trí ngài sẽ mở ra một khung cửa sổ nhỏ thân thương, mà từ đó, giữa một bình cẩm chướng và một bình hoa nhài, gương mặt Titti hiện ra tươi cười trong lúc đan móc chiếc khăn len đỏ, ôi Chúa ơi, cũng như chiếc khăn quàng trên cổ lão già khó chịu Giacomino, người mà ngài vẫn không chịu viết đơn tiến cử cho ngài chủ tịch Giáo đoàn từ thiện, một người bạn tốt của ngài, nhưng cũng vô cùng nhàm chán, đặc biệt khi ông ta bắt đầu nói về những thói hư tật xấu của chàng thư ký riêng, kẻ mà hôm qua… không, vậy là khi nào? Hôm kia khi trời mưa và cái quảng trường trông như thể một khoảnh hồ, với tất cả những giọt nước lấp lánh dưới một tia nắng le lói vui tươi, và trên đường, lạy Chúa tôi, thực là một đám hổ lốn, nào chậu, nào quầy bán báo, rồi đoàn tàu điện len mình qua dòng người hỗn độn và rít lên một tiếng chói tai ở mỗi ngã rẽ, cả con chó đang chạy trốn đằng kia: vậy là đủ rồi, ngài đẩy cửa vào một quán bi-a và thấy cậu ta, chàng thư ký của chủ tịch Giáo đoàn từ thiện; và ôi, cậu ta cười nhỏ nhẹ làm sao dưới bộ ria mép xồm xoàm màu muối tiêu trước những lần không may của ngài khi bắt đầu chơi với anh bạn Carlino, hay còn được gọi là Ngày rằm. Và rồi sau đó? Chuyện gì xảy ra sau đó, khi ngài ra khỏi quán bi-a? Dưới một ánh đèn đường ảm đạm, trên con phố vắng lặng ẩm ướt, một tên say xỉn rầu rĩ nghêu ngao một bài ca Napoli xưa cũ ngắn ngủn mà hàng bao năm trước, gần như tối nào ngài cũng nghe thấy ở ngôi làng miền núi giữa những cây hạt dẻ, nơi mà ngài đã tới thăm thú để được gần Mimí yêu dấu, người mà sau đó đã cưới ông chỉ huy già Della Venera và từ giã trần thế một năm sau đó. Ôi, Mimí yêu dấu! Nàng ở kia, nàng ở kia đằng sau một khung cửa sổ khác mở ra trong tâm trí ngài…

Vâng, vâng, thưa các ngài thân mến, tôi dám chắc rằng đó là một cách ở một mình thực tuyệt!

IV. CÁCH MÀ TÔI MUỐN Ở MỘT MÌNH

Tôi muốn ở một mình theo một cách hoàn toàn lạ thường, một cách mới. Một cách hoàn toàn đi ngược so với những gì ngài đang nghĩ: nghĩa là không có tôi và thậm chí với một kẻ lạ mặt cạnh bên.

Ngài tưởng đây đã là dấu hiệu đầu tiên của chứng cuồng điên?

Có thể bởi ngài chưa nghĩ cho chín đó thôi.

Cuồng điên có thể đã ở sẵn trong tôi, tôi không phủ nhận; nhưng tôi xin ngài hãy tin rằng cách duy nhất để ta được ở một mình thực sự là cái cách mà tôi sẽ kể.

Cô độc không bao giờ ở nơi có ngài; nó luôn ở nơi không có ngài, mà ngài chỉ có thể cảm thấy nó khi có một kẻ lạ mặt cạnh bên: nó là bất kỳ địa điểm hay nhân vật nào mà tuyệt nhiên không biết ngài, hoặc ngài tuyệt nhiên không biết, từ đó ý chí và cảm xúc của ngài sẽ lơ lửng và lạc lõng trong một sự vô định đau thương, và khi mọi sự chắc chắn trong ngài mất đi, nhận thức của ngài cũng sẽ chẳng còn cảm thấy gần gụi những thứ ấy. Cô độc thực sự ở một nơi sống cho riêng mình nó và ở nơi đó, ngài chẳng có chút dấu vết cũng như âm thanh, và bởi vậy, kẻ lạ mặt lại chính là ngài.

Tôi muốn ở một mình theo cách ấy. Một mình mà không có tôi. Ý tôi muốn nói là không có kẻ là tôi mà tôi đã biết, hoặc tôi tin là mình đã biết. Chỉ với một kẻ lạ mặt nhất định nào đó, kẻ mà tôi đã lờ mờ cảm thấy không thể dứt mình khỏi, và là chính tôi: kẻ lạ mặt không thể tách rời khỏi tôi.

Khi ấy tôi chỉ nhận thức được có một kẻ! Và tôi rúng động ghê gớm, với một thứ xúc cảm đan xen giữa ghê tởm và bối rối, vì kẻ này, hay vì nhu cầu được ở một mình với kẻ này, để đặt hắn ra trước mặt mà hiểu rõ hắn và trò chuyện đôi chút với hắn.

Nếu đối với người khác, tôi chẳng phải kẻ mà từ trước đến nay; đối với bản thân, tôi vẫn tin đó là mình, vậy tôi là ai?

Trong suốt cuộc đời, tôi chưa bao giờ nghĩ về hình dạng cái mũi mình; về kích cỡ của nó, dù to hay nhỏ, hoặc về màu mắt mình; về độ rộng hay hẹp của vầng trán, vân vân và vân vân. Đó là mũi tôi, đó là đôi mắt tôi, đó là vầng trán tôi: những thứ không thể tách rời khỏi tôi, mà khi tận tụy với những sự vụ riêng, cuốn theo những ý tưởng riêng, thả trôi giữa những xúc cảm riêng, tôi chẳng thể nào nghĩ tới.

Thế nhưng bấy giờ tôi tự nhủ:

“Vậy còn người khác? Họ đâu có ở trong tôi. Đối với người khác thì nhìn từ bên ngoài vào, những ý tưởng, những xúc cảm của tôi có một cái mũi. Và chúng có một cặp mắt, cặp mắt của tôi, thứ mà tôi chẳng thấy mà họ thì có. Những ý tưởng của tôi và cái mũi tôi có mối tương quan gì? Đối với tôi thì chẳng có. Tôi chẳng nghĩ bằng cái mũi, cũng như tôi chẳng màng đến mũi lúc suy ngẫm. Nhưng còn người khác? Những người không thể nhìn thấy ý tưởng trong tôi và chỉ nhìn được cái mũi từ bên ngoài vào? Đối với người khác, ý tưởng của tôi và cái mũi của tôi có vô vàn những mối tương quan, mà hãy giả định, nếu những ý tưởng đó nghiêm túc hết đỗi còn cái mũi lại có hình dạng lố bịch, vậy họ sẽ phá lên cười hết thảy.”

Tiếp tục như vậy, tôi lại đắm mình trong dòng tâm tư nghiệt ngã khác: rằng khi còn sống, tôi chẳng thể nào định hình bản thân mình trong những hành động diễn ra suốt cuộc đời tôi; chẳng thể nhìn thấy bản thân mình như những gì người khác thấy; đặt thân thể mình ra trước mặt và nhìn thấy nó sống như thân thể của một người khác. Khi đứng trước gương, tôi thấy mông lung; mọi sự tự nhiên đều chấm dứt, mỗi cử chỉ tôi trông như giả tạo và bắt chước.

Tôi không thể nhìn thấy mình đang sống.

Tôi đã có thể có được bằng chứng về điều ấy từ cái ấn tượng mà phải nói là đã công kích tôi, khi một vài ngày sau đó, đương tản bộ và chuyện trò với cậu bạn Stefano Firbo, tôi bỗng giật mình trước một tấm gương trên đường mà trước đó tôi không để ý. Ấn tượng đó chẳng thể dài hơn một khoảnh khắc, mà kéo theo sau là cảm giác mông lung và mọi sự tự nhiên chấm dứt, rồi tôi bắt đầu quan sát. Thoạt tiên tôi chẳng nhận ra chính mình. Tôi tưởng như một kẻ lạ mặt đương vừa đi vừa nói. Tôi dừng lại. Hẳn trông tôi tái mét. Firbo hỏi: “Anh bị sao vậy?”

“Không có gì,” tôi bảo. Và trong đầu, xâm chiếm bởi thứ cảm xúc bối rối lạ kỳ và cũng là ghê tởm, tôi nghĩ:

“Đó chính là hình ảnh của mình, bị bắt gặp trong nháy mắt? Vậy ra nhìn từ ngoài vào trông mình như thế, trong khi - suốt cả cuộc đời này - mình chưa bao giờ nghĩ tới? Vậy ra đối với người khác, mình là kẻ lạ mặt đã giật mình trong gương nọ, không phải kẻ mà mình đã quen: kẻ trong gương đó là mình, mà thoạt tiên khi nhận thức được, mình đã không nhận ra hắn. Mình là kẻ lạ mặt đó và mình chẳng thể nhìn thấy hắn sống thế nào, nếu không phải chỉ trong một khoảnh khắc bâng quơ. Một kẻ lạ mặt mà chỉ người khác có thể nhìn thấy và quen biết, còn mình thì không.”

Và từ đó, in trong tâm trí tôi là một quyết định tuyệt vọng: bám theo kẻ lạ mặt, kẻ ở trong tôi và đương chạy trốn tôi; kẻ mà tôi chẳng thể bắt hắn dừng trước gương bởi ngay lập tức hắn sẽ biến thành con người tôi mà tôi đã thân thuộc; kẻ sống đối với người khác mà tôi không cách nào quen biết; kẻ mà người khác thấy hắn sống còn tôi thì không. Tôi muốn thấy hắn và biết hắn, cũng như những kẻ khác thấy hắn và biết hắn.

Xin nhắc lại, tôi vẫn tưởng đó chỉ là một kẻ lạ mặt duy nhất: một kẻ đối với tất cả mọi người, cũng như một kẻ mà đối với tôi, tôi tưởng là tôi. Thế nhưng sớm thôi, tấn thảm kịch của tôi sẽ phức tạp thêm nữa: cùng sự phát hiện của trăm ngàn Moscarda chẳng phải chỉ đối với những kẻ khác mà ngay cả với tôi, tất cả bọn chúng chỉ có một cái tên Moscarda, cái tên xấu xí đến độc ác, tất cả trong thân thể tàn tạ này, thứ là một, ôi, là một và cũng chẳng là ai, nếu tôi đứng trước gương, bất động và đờ người ra nhìn nó, xóa bỏ trong nó mọi cảm xúc và ý chí.

Khi vở kịch của tôi phức tạp thêm, những cơn cuồng điên không tưởng của tôi cũng bắt đầu.

V. BÁM THEO KẺ LẠ MẶT

Giờ tôi sẽ kể về những cử chỉ mà tôi bắt đầu thể hiện như một nghệ sĩ kịch câm, giữa thời ấu thơ ngông cuồng của chứng cuồng điên, trước tất cả những tấm gương trong nhà, nhìn trước ngó sau để tránh bị vợ tôi phát hiện, thấp thỏm mong ngóng những lúc nàng đi thăm hỏi hoặc mua sắm, để rốt cục tôi sẽ được ở một mình đôi chút.

Tôi chẳng muốn như một diễn viên kịch mà luyện tập từng bước đi, vặn vẹo khuôn mặt để biểu lộ từng xúc cảm khác nhau và những biến đổi tâm tình; ngược lại: tôi muốn bất ngờ gặp mình trong những hành động tự nhiên, trong những chuyển đổi tức thời của gương mặt, theo từng biến đổi tâm tình; ví như một nét ngỡ ngàng bất chợt (tôi nhướng lông mày đến mức chạm chân tóc trước mỗi chuyện nhỏ nhặt, còn đôi mắt và cái miệng tôi bung mở, và bộ mặt dài thuỗn như thể có một sợi dây bên trong kéo giãn); một nỗi tiếc thương sâu sắc (và tôi nhăn trán, trong đầu tưởng tượng ra cái chết của vợ tôi, rồi tôi nhắm hờ đôi mắt tối tăm như để gặm nhấm nỗi tiếc thương ấy); một cơn giận dữ bạo liệt (và tôi nghiến răng, trong đầu nghĩ tới có kẻ nào đó vả mình, rồi tôi nhăn mũi, chĩa cằm và bắn ra một ánh nhìn chết chóc).

Nhưng, trước hết, nét ngỡ ngàng nọ, nỗi tiếc thương nọ, cơn giận dữ nọ đều là giả tạo, và chúng không thể là thực, bởi nếu là thực, tôi sẽ chẳng thể nào nhìn thấy chúng, và chúng sẽ lập tức biến mất chỉ vì tôi nhìn chúng. Thứ đến, những nét ngỡ ngàng có thể chiếm lấy tôi có rất nhiều và khác nhau vô cùng, rồi ngay cả những biểu cảm tôi cũng chẳng thể đoán trước, khi chúng đều tùy theo tâm tình tôi trong từng thời điểm và bối cảnh; cũng như những nỗi tiếc thương và những cơn giận dữ. Và sau rốt, ngay cả khi thừa nhận rằng đối với một nét ngỡ ngàng duy nhất và xác định, đối với một nỗi tiếc thương duy nhất và xác định, đối với một cơn giận dữ duy nhất và xác định, tôi thực sự lộ ra những biểu cảm nọ, chúng cũng chỉ như những gì tôi nhìn thấy, chứ không như những gì người khác thấy. Ví như biểu cảm của tôi trước cơn giận dữ đó sẽ chẳng còn là nó đối với một kẻ kinh hãi nó, hay đối với một kẻ sẵn sàng xin lỗi nó, hoặc đối với một kẻ thứ ba sẵn sàng cười thẳng vào nó, và cứ thế.

Ôi! Lúc ấy lý trí tôi vẫn sáng suốt biết bao để hiểu thấu tất cả những điều này, vậy mà nó đã chẳng thể luận ra, từ sự vô tưởng hiển hiện trong quyết định điên rồ của tôi, kết cục tất yếu là phải từ bỏ hành trình vô vọng này, hài lòng với việc đối với bản thân, tôi sống mà không nhìn thấy mình và khỏi bận lòng đến người khác.

Ý niệm về việc người khác có thể thấy trong tôi một kẻ không phải cái thằng tôi mà tôi quen biết; một kẻ mà chỉ họ mới có thể biết khi nhìn tôi từ ngoài vào bằng đôi mắt không phải của tôi, đôi mắt tạo cho tôi một diện mạo được định sẵn là sẽ mãi mãi xa lạ đối với tôi, dù rằng nó ở trong tôi, dù rằng nó là của tôi (một thứ “của tôi” mà chẳng phải đối với tôi); một cuộc sống mà tôi chẳng thể thâm nhập, dù cho đối với họ đó là cuộc sống của tôi, ý niệm ấy khiến tôi chẳng thể nào ngơi nghỉ.

Làm thế nào tôi có thể chịu được kẻ lạ mặt trong tôi? Kẻ lạ mặt mà đối với tôi là chính tôi? Làm sao tôi lại không nhìn thấy hắn? Làm sao tôi lại không biết hắn? Làm sao tôi lại bị kết án phải mang theo hắn trong tôi, trước ánh nhìn của kẻ khác mà trong khi đó lại nằm ngoài ánh nhìn của tôi?

VI. CUỐI CÙNG CŨNG TỚI

“Anh có nhớ em bảo gì không, Gengè? Lại bốn ngày nữa trôi qua rồi. Chẳng còn nghi ngờ gì nữa: hẳn Anna Rosa ốm rồi. Em phải đi thăm cô ấy.”

“Dida của anh, em làm gì vậy? Em nghĩ gì! Ra ngoài trong tiết trời tệ hại này ư? Sai Diego, sai Nina đi hỏi tin đi. Em muốn liều mình mắc bệnh hay sao? Anh không đồng ý, hoàn toàn không đồng ý.”

Khi ngài hoàn toàn không đồng ý một chuyện gì đó, vợ ngài sẽ làm gì?

Dida, vợ tôi, đội chiếc mũ nhỏ lên đầu. Rồi nàng đưa chiếc áo lông để tôi cầm hộ nàng.

Tôi vui sướng. Thế nhưng Dida nhìn ra nụ cười của tôi trong gương.

“Ôi, anh cười ư?”

“Em yêu, nhìn xem em nghe lời anh thế nào…”

Và lúc ấy tôi xin nàng rằng, ít nhất, đừng lưu lại chỗ người bạn thân yêu của nàng quá lâu, nếu quả thực cô bị đau họng: “Mười lăm phút, không hơn. Anh xin em đấy.”

Bằng cách ấy, tôi đã đảm bảo rằng nàng sẽ không quay trở về cho tới tối.

Ngay khi nàng rời khỏi, tôi nhảy cẫng lên, vỗ tay vì sung sướng.

“Cuối cùng cũng tới!”

VII. NGỌN GIÓ

Trước tiên tôi muốn trấn tĩnh lại, chờ cho mọi dấu vết hồi hộp và vui sướng trên mặt tôi biến mất, và rằng, bên trong, mọi dòng cảm xúc và suy nghĩ ngưng đọng. Chỉ như vậy tôi mới có thể mang tới trước tấm gương thân thể mình mà như xa lạ đối với tôi, và đặt nó trước mình, như một kẻ lạ mặt.

“Nào,” tôi nói, “đi thôi!”

Tôi bước đi, mắt nhắm, tay giơ ra phía trước, mò mẫm. Khi chạm phải cạnh tủ, tôi ngừng lại và chờ đợi, vẫn với đôi mắt nhắm, sự bình yên nội tại tuyệt đối nhất, sự bàng quan tuyệt đối nhất.

Nhưng một giọng nói đáng nguyền rủa cất lên trong tôi, nói rằng hắn cũng ở đó, kẻ lạ mặt, trước tôi, ở trong gương. Hắn cũng đang chờ đợi giống tôi, với đôi mắt nhắm.

Hắn ở đó, và tôi không nhìn thấy hắn.

Cả hắn cũng không nhìn thấy tôi, bởi cũng như tôi, hắn nhắm mắt. Nhưng hắn chờ đợi điều gì? Được thấy tôi? Không. Hắn chỉ có thể bị nhìn thấy, chứ không thể nhìn thấy tôi. Đối với tôi, hắn là tôi trong mắt người khác, và tôi chỉ có thể bị nhìn thấy chứ không thể nhìn thấy bản thân mình. Tuy nhiên, khi mở mắt, liệu tôi có thấy hắn như một kẻ khác hay chăng?

Đây chính là điểm mấu chốt.

Đã nhiều lần đứng trước gương, tôi tình cờ đối mặt với kẻ nào đó trong gương đương nhìn lại tôi. Trong gương, tôi không nhìn thấy mình mà bị nhìn thấy; cũng như vậy, kẻ nọ, hắn không nhìn thấy chính mình, nhưng hắn thấy khuôn mặt tôi và hắn thấy tôi nhìn hắn. Nếu tôi cũng nhìn vào trong gương, có thể tôi vẫn sẽ bị kẻ nọ nhìn thấy, nhưng tôi sẽ không, sẽ không thể thấy hắn được nữa. Người ta không thể vừa nhìn thấy mình, vừa nhìn thấy một kẻ khác đang đứng đó mà quan sát mình trong cùng một tấm gương.

Đứng ngẫm nghĩ như vậy, vẫn luôn với đôi mắt nhắm, tôi tự hỏi:

“Liệu giờ đây tình cảnh của mình đã khác đi, hay vẫn vậy? Nếu mình vẫn giữ đôi mắt nhắm, bọn mình vẫn là hai người: mình ở đây và hắn ở trong gương. Mình phải ngăn chặn việc mình biến thành hắn hoặc hắn thành mình khi mở mắt. Mình phải nhìn thấy hắn chứ không phải bị nhìn thấy. Có thể sao? Ngay khi mình nhìn thấy hắn, thì hắn cũng sẽ nhìn thấy mình, và bọn mình sẽ nhận ra nhau. Cảm ơn nhiều! Mình không muốn nhận ra mình; mình muốn biết hắn, kẻ ở ngoài mình. Có thể sao? Nỗ lực tột cùng của mình chỉ có thể nằm ở một việc: cố không nhìn bản thân mình trong mình, mà để mình bị mình nhìn thấy, với đôi mắt của chính mình nhưng như thể mình là một kẻ khác: kẻ khác mà mọi người đều thấy còn mình thì không. Nào, vậy thì bình tĩnh, dừng lại tất cả sự sống chung quanh và tập trung!”

Tôi mở mắt. Tôi thấy gì?

Không gì cả. Tôi thấy tôi. Là tôi, ở đó, nhăn nhó, đắm chìm trong suy nghĩ của chính tôi, với một gương mặt phẫn nộ.

Một nguồn cơn bực bội lớn lao vô cùng đả thương tôi, và tôi những định nhổ vào mặt mình một cái. Tôi kiềm lòng. Tôi giãn mặt; cố gắng xoa dịu ánh mắt sắc bén. Và kìa, khi tôi chầm chậm, chầm chậm xoa dịu nó, hình ảnh của tôi trong gương cũng dịu dần và như rời khỏi tôi; nhưng ở phía bên này, cả tôi cũng dịu dần và suýt té; và tôi tưởng, nếu cứ tiếp tục như vậy, mình sẽ thiếp đi mất. Tôi giữ mình bằng đôi mắt. Tôi gắng gượng đẩy lùi cảm giác cả mình cũng bị đôi mắt kia nắm giữ, đôi mắt ở phía trước tôi; hay nói cách khác, không cho chúng bước vào đôi mắt tôi. Tôi không làm nổi. Tôi cảm nhận được đôi mắt ấy. Tôi nhìn thấy chúng ở phía trước, nhưng tôi cũng cảm nhận được chúng phía này, trong tôi; tôi tưởng như chúng là của tôi; chúng không hẳn cố định trên đầu tôi, mà trong chính bản thân chúng. Và nếu trong chốc lát tôi không cảm thấy chúng trong tôi, tôi sẽ chẳng nhìn thấy chúng nữa. Ôi, chính như vậy: tôi chỉ có thể thấy chúng là một phần trong tôi, chứ không thể nhìn thấy chúng là bản thân chúng.

Và kìa: như ngộ ra cái sự thật đã biến thử nghiệm của tôi thành một trò chơi, bỗng chợt gương mặt tôi phản chiếu trong gương một nụ cười nhạt nhẽo.

“Nghiêm túc đi, đồ đần!” Tôi quát hắn. “Không có gì đáng cười đầu!”

Bỗng hình ảnh tôi tức thời thay đổi vẻ mặt, nguồn cơn do sự bực bội tự nhiên; và ngay lập tức, theo sau sự thay đổi này là một sự thờ ơ ngỡ ngàng mà trong nó, tôi nhìn ra thân thể mình tách biệt khỏi tinh thần độc đoán, ở đó, trước mặt, trong gương.

À, cuối cùng cũng tới! Hắn kia!

Hắn là ai?

Hắn chẳng là ai. Không ai cả. Một cơ thể vô hồn tội nghiệp đương chờ ai đó chiếm lấy.

“Moscarda…” sau một quãng im lặng dài lâu, tôi lẩm bẩm.

Không cử động, hắn đứng đó mà ngỡ ngàng nhìn tôi.

Cũng có thể hắn có cái tên khác.

Hắn ở đó, như một con chó đi lạc, không chủ và không tên, và rằng kẻ này có thể kêu Flik, kẻ khác thì Flok, tùy theo ý muốn của kẻ đó. Hắn chẳng biết gì, cũng chẳng biết bản thân hắn; hắn sống để sống, và hắn không biết mình đang sống; trái tim hắn đang đập, và hắn không biết; hắn đang thở, và hắn không biết; mi mắt hắn chớp, và hắn không nhận ra.

Tôi nhìn mái tóc hung đỏ của hắn; vầng trán cứng đờ, thô kệch, xanh xao; hai hàng lông mày hình dấu mũ; đôi mắt màu lục như bị đóng vào đâu đó trong giác mạc lốm đốm vàng; đôi mắt ngỡ ngàng, chẳng nhìn gì; cái mũi vẹo về bên phải nọ, nhưng dáng khoằm đẹp đẽ; bộ ria hoe đỏ ẩn giấu cái miệng; cái cằm chắc chắn, gồ lên đôi chút.

Đó: hắn nom như vậy: người ta đã tạo ra hắn như vậy, trong bộ da đó; hắn chẳng có quyền trở nên khác đi, biến tướng thành một vóc dáng khác. Đúng là hắn có thể thay đổi diện mạo đôi phần: cạo đi bộ ria chẳng hạn; nhưng giờ hắn trông như vậy. Với thời gian, đầu hắn sẽ hói hoặc tóc hắn sẽ bạc, hắn sẽ trở nên nhăn nhúm và nhão nhoét, móm mém; một nỗi bất hạnh nào đó có thể làm hắn biến dạng, tạo cho hắn một con mắt thủy tinh hay một bên chân bằng gỗ; nhưng bấy giờ hắn trông như vậy.

Hắn là ai? Là tôi? Nhưng cũng có thể hắn là một người khác! Kẻ đó, hắn có thể là bất cứ ai. Hắn có thể có mái tóc hung đỏ nọ, đôi lông mày hình dấu mũ nọ và cái mũi vẹo về bên phải nọ, không chỉ đối với tôi, mà cũng đối với kẻ khác mà chẳng phải là tôi. Tại sao trông tôi, hay kẻ đó, lại như vậy?

Trong suốt cuộc đời, tôi chẳng thể vẽ ra cho mình một hình ảnh của chính bản thân. Vậy tại sao tôi phải nhìn thấy mình ở trong cái thân thể kia, như thể đó là một hình ảnh tất yếu của bản thân?

Hình ảnh ấy đứng phía trước đó, hư cấu, tựa hồ một ảo ảnh trong mơ. Và tôi đã hoàn toàn có thể không nhận ra mình. Nếu như tôi chưa bao giờ thấy mình trong gương? Liệu tôi có còn tiếp tục đưa những suy nghĩ của mình vào cái đầu vô danh kia không? Vâng, và còn nhiều những suy nghĩ khác nữa. Những dòng suy nghĩ của tôi muốn thấy gì với mái tóc màu kia, mái tóc có thể đã chẳng có ở đó hoặc màu trắng hoặc đen hoặc vàng; và với đôi mắt màu lục nọ, mà có thể đã là màu đen hoặc thiên thanh; và với cái mũi nọ mà có thể đã là một cái mũi thẳng hoặc tẹt? Tôi hoàn toàn có thể cảm thấy ác cảm sâu sắc đối với thân thể đó; và tôi đã có cảm giác ấy.

Tuy vậy, đối với tất cả mọi người thì nhìn về tổng thể, đó là tôi, với mái tóc hung đỏ, đôi mắt màu lục và cái mũi đó; là toàn bộ thân thể đó mà đối với tôi, nó chẳng là gì cả; đó: chẳng là gì cả! Mỗi người có thể lấy nó, cái thân thể đó, để tạo thành tên Moscarda mà họ muốn hoặc thích, hôm nay một kiểu và ngày mai một kiểu khác, theo từng hoàn cảnh và tâm trạng. Và cả tôi nữa… Nhưng vâng! Liệu tôi có quen biết hắn? Tôi có thể biết gì về hắn? Giây phút tôi thâu tóm hắn trong tầm mắt, đó là tất cả. Nếu tôi không mong muốn hoặc không cảm nhận mình như những gì tôi nhìn thấy ở bản thân, thì đối với tôi, hắn cũng là một kẻ xa lạ, một kẻ có những đường nét nọ, nhưng cũng có thể có những đường nét khác. Giây phút tôi thâu tóm hắn trong tầm mắt trôi qua, hắn đã trở thành một người khác; bởi hắn đã không còn là tôi thuở bé, và vẫn chưa phải tôi lúc về già; còn tôi ngày hôm nay cứ cố gắng nhận ra hắn trong hắn của ngày hôm qua, cứ thế và cứ thế. Và tôi có thể nhét vào trong cái đầu cứng đờ và thô kệch đó tất cả những suy nghĩ mà tôi muốn, thắp sáng lên những ảo ảnh đa dạng nhất: kìa, ảo ảnh về một khu rừng u ám, ảm đạm và kỳ bí dưới ánh sáng từ những vì sao; ảo ảnh về một bến neo tàu cô độc, chìm trong làn sương dày đặc, mà từ đó, một con tàu ma mị chầm chậm khởi hành trước bình minh; ảo ảnh về một đường phố ngập tràn sự sống, mà ở trên, mặt trời lung linh phản chiếu ánh tím lên mặt người và tỏa sáng lấp lánh muôn màu trên những khung kính cửa sổ, trên những tấm gương và mặt kính các cửa tiệm. Bỗng chợt tôi tắt phụt đi những ảo ảnh, và cái đầu đó một lần nữa lại cứng đờ và thô kệch trong vẻ ngỡ ngàng thờ ơ.

Hắn là ai? Không ai cả. Một cơ thể tội nghiệp, không tên, đương chờ ai đó tới chiếm lấy nó.

Nhưng bỗng nhiên, trong khi tôi đương nghĩ vậy, một việc xảy ra không chỉ khiến tôi sững sờ, mà còn tràn đầy kinh hãi.

Tôi thấy đối diện mình, dù không cố ý, gương mặt thờ ơ ngỡ ngàng của cái thân thể vô hồn tội nghiệp kia biến đổi thậm tệ, cái mũi nhăn lại, đôi mắt đảo tròng, môi dẩu lên và hai hàng lông mi gắng khép lại, nom như sắp khóc. Gương mặt ấy giữ nguyên như vậy trong một khoảnh khắc lơ lửng, rồi bỗng dưng đổ sập vì hai tiếng hắt hơi.

Cái thân thể vô hồn thảm hại kia đã tự mình rung lên trước một ngọn gió thổi từ đâu tôi chẳng biết, mà nó chẳng báo trước cho tôi và nằm ngoài tầm kiểm soát của tôi.

“Cơm muối!” Tôi nói.

Và tôi nhìn trong gương nụ cười điên loạn đầu tiên của mình.

VIII. VÀ VẬY THÌ?

Vậy thì, chẳng gì cả: ngoài điều này. Nhưng có lẽ ngài nghĩ là chuyện cỏn con! Đây là danh sách đầu tiên về những suy tư đổ nát và những kết luận tệ hại nảy sinh từ một ngẫu hứng thoáng chốc và ngây thơ của Dida vợ tôi. Ý tôi muốn nói việc nàng nhắc tôi rằng mũi tôi vẹo về bên phải.

Suy tư:

1. Rằng đối với những người khác, tôi chẳng phải kẻ mà từ trước tới nay, đối với bản thân, tôi vẫn tin đó là mình;

2. Rằng tôi chẳng thể nào thấy mình đang sống;

3. Rằng khi tôi chẳng thể nào thấy mình đang sống, tôi sẽ là một kẻ lạ mặt đối với chính tôi, hay nói cách khác là một kẻ mà người khác có thể nhìn thấy và quen biết; từng người theo cách riêng của họ; còn tôi thì không;

4. Rằng tôi không thể đặt kẻ lạ mặt này ra phía đằng trước để nhìn thấy hắn và quen biết hắn; tôi có thể thấy mình, chứ không thể thấy hắn;

5. Rằng nếu xét từ ngoài vào, thân thể tôi đối với tôi cứ như một ảo ảnh trong mơ; một thứ không biết sống và đang đứng đó, chờ một người nào đó chiếm lấy nó;

6. Rằng, cũng như tôi chiếm lấy nó, cái thân thể này của tôi, để lúc này lúc khác lại biến thành kẻ mà mình mong muốn hoặc cảm nhận, bất kỳ ai khác cũng có thể chiếm lấy nó và tạo cho nó một hiện thực theo cách riêng của kẻ đó;

7. Rằng rốt cục, đối với chính nó, cái thân thể đó chẳng là gì và chẳng là ai cả, mà một ngọn gió hôm nay cũng có thể làm nó hắt hơi, và ngày mai đem nó đi mất.

Kết luận:

Hiện thời tôi có hai:

1. Rằng rốt cục tôi cũng bắt đầu hiểu tại sao Dida vợ tôi gọi tôi là Gengè;

2. Rằng tôi quyết định khám phá xem tôi là ai, chí ít đối với những người ở gần tôi nhất, những người gọi là quen thân, và tiêu khiển bằng cách tàn nhẫn phân hủy kẻ vốn là tôi đối với họ.

❀ ❀ ❀

[1] Từ Vitangelo mà đáng tiếc là tên thật của tôi, vợ tôi đã bóc tách ra cái biệt danh này, và nàng gọi tôi như vậy; không phải vô cớ, như rồi sẽ thấy. (Chú thích của tác giả.)