Nhưng trước nhất tôi muốn kể với các ngài, chí ít cũng theo một cách ngắn gọn, về những hành động điên rồ mà tôi đã làm nhằm lật tẩy tất cả những tên Moscarda khác đương sống trong những người thân quen gần gụi tôi nhất, và phá hủy chúng từng kẻ từng kẻ một.

Những hành động điên rồ gượng ép. Bởi từ trước tới nay tôi chưa bao giờ nghĩ tới chuyện xây dựng cho chính mình một tên Moscarda tùy theo ý niệm và tính toán riêng mình, một kẻ được dựng xây theo cách mà tôi tưởng sẽ khác tôi một trời một vực, vậy nên hiển nhiên tôi chẳng cách nào hành sự với tính logic nhất quán cho được. Tôi phải thi thoảng thể hiện ra một con người khác biệt so với kẻ đã từng là tôi hoặc kẻ mà tôi đoán định là tôi trong mắt người thân này hoặc người quen nọ, sau khi gắng gượng thấu hiểu cái hiện thực mà họ đã tạo ra cho tôi: một kẻ tầm thường, hẳn vậy, yếu đuối, bất định và hầu như chẳng nhất quán.

Nhưng kìa: hẳn tôi phải có một khía cạnh, một ý nghĩa, một giá trị nào đó đối với kẻ khác, không chỉ bởi những đường nét hình thể nằm ngoài khả năng quan sát hay đánh giá của tôi, mà cũng bởi hàng loạt thứ khác mà cho tới giờ tôi chẳng mảy may để tâm tới.

Nghĩ đến điều ấy khiến tôi trào dâng dòng cảm xúc nổi loạn bạo liệt.

II. NHỮNG PHÁT HIỆN

Cái tên: xấu xí đến độc ác. Moscarda. Mosca, con ruồi, và tiếng vo ve khó chịu cứ chọc ngoáy lỗ tai người.

Tâm hồn tôi còn chẳng có nổi một cái tên cho riêng nó, cũng như một danh phận: nó có trọn vẹn một thế giới bên trong. Tôi chẳng mấy ấn tượng mỗi khi nghe thấy cái tên ấy; tôi hoàn toàn chẳng ngẫm nghĩ gì về nó, cũng như toàn thảy những thứ tôi thấy bên trong và cạnh bên mình. Tuy vậy, đối với người khác, tôi chẳng phải cái thế giới không tên mà tôi mang trong mình, một thế giới hoàn hảo, vẹn nguyên, nhưng đa sắc. Thay vào đó, bên ngoài, trong thế giới của họ, tôi là một kẻ - tách biệt - một kẻ tên Moscarda, một diện mạo nhỏ bé và nhất định của hiện thực chẳng phải của tôi, bao bọc trong hiện thực của kẻ khác bên ngoài tôi và tên là Moscarda.

Tôi đương trò chuyện với một người bạn: chẳng có gì lạ: anh trả lời tôi. Tôi quan sát những điệu bộ của anh. Anh vẫn có giọng nói thường ngày, những điệu bộ thường ngày. Và ngay cả anh cũng nhận ra giọng nói và điệu bộ của tôi, khi anh đứng cạnh mà nghe tôi nói. Chẳng có gì lạ, vâng; nhưng chỉ khi tôi không nghĩ rằng âm điệu trong giọng nói của bạn tôi đối với tôi hoàn toàn không giống với giọng nói mà anh nhận ra, âu có lẽ bởi bản thân anh cũng chẳng nhận ra âm điệu trong giọng nói của chính mình, và rằng diện mạo của anh là thứ mà tôi nhìn thấy, nghĩa là diện mạo mà tôi tạo ra cho anh khi nhìn anh từ ngoài vào; trong khi đó, lúc trò chuyện, anh chẳng có bất cứ hình ảnh nào của bản thân trong tâm trí, hẳn vậy, kể cả hình ảnh mà anh tự xây dựng và nhận ra khi ngắm mình trong gương.

Hỡi Chúa, vậy chuyện gì sẽ xảy ra đối với tôi? Chuyện tương tự cũng sẽ xảy đến với giọng nói của tôi? Với diện mạo của tôi? Tôi chẳng còn là một tôi mơ hồ trò chuyện và nhìn ngắm người khác. Thay vào đó, tôi là một kẻ mà người khác nhìn từ ngoài vào, và tôi có âm điệu giọng nói và một diện mạo mà bản thân mình chẳng nhận ra. Trong mắt bạn tôi, tôi là một thứ cũng chính là anh trong mắt tôi: một thân thể bất khả xâm phạm trước mặt anh, kẻ mà anh đã vẽ ra với những đường nét mà chỉ anh thấy rõ, những đường nét đối với tôi chẳng có nghĩa lý gì. Thậm chí tôi cũng chẳng nghĩ tới chúng khi trò chuyện, cũng như chẳng bao giờ có thể nhìn thấy chúng hay biết chúng thế nào. Trong khi đối với anh, chừng ấy đã là tất cả, bởi đối với anh những đường nét đó tượng trưng cho tôi, một kẻ trong muôn vàn những Moscarda. Có thể nào? Và Moscarda là tất thảy những thứ mà hắn nói và làm trong thế giới nọ mà tôi chẳng biết; Moscarda cũng là cái bóng của tôi; là Moscarda, nếu họ thấy hắn ăn; là Moscarda, nếu họ thấy hắn hút thuốc; là Moscarda, nếu hắn đi dạo; là Moscarda, nếu hắn xì mũi.

Tôi không biết điều đó, tôi hoàn toàn chẳng nghĩ ngợi gì về điều đó. Thế nhưng trong diện mạo tôi, nghĩa là trong diện mạo mà họ tạo ra cho tôi, trong mỗi ngôn từ truyền tới tai họ qua một giọng nói mà tôi chẳng thể nào biết, trong mỗi hành động của tôi mà từng người cắt nghĩa theo cách của riêng họ, tên họ và thân thể của tôi vẫn luôn ầm thầm hiện hữu.

Tuy vậy, cho tới giờ, dù cho tôi có cảm thấy ngu ngốc và căm phẫn khi mãi mãi bị đóng dấu sắt nung thế này và chẳng thể nào tạo cho mình một cái tên khác, hàng loạt cái tên khác theo ý muốn, để cho những cái tên ấy lúc này lúc khác hòa hợp với những kiểu dáng đa dạng trong cảm xúc và hành động của tôi; dù cho, xin nhắc lại, giờ đây tôi đã quá quen với việc phải mang theo cái tên ấy từ khi cha sinh mẹ đẻ, tôi có thể không băn khoăn về nó, và nghĩ rằng rốt cục tôi chẳng phải cái tên ấy; rằng đối với người khác, cái tên ấy chỉ là một cách gọi tôi, chẳng đẹp đẽ gì nhưng có thể còn xấu xí hơn nữa. Chẳng lẽ không có một gã Sardegna nào ở Richieri tên là Porcu[1] hay sao? Vâng.

“Ngài Porcu…”

Và biết đâu hắn cũng khịt khịt mà trả lời:

“Tôi đây, sẵn sàng phục vụ ngài…” Gọn gàng sạch sẽ, hắn niềm nở đáp. Thậm chí hắn khiến người khác phải xấu hổ khi gọi tên hắn như vậy.

Vậy ta hãy quên đi tên họ, quên cả những đường nét hình thể, mặc dù - giờ đây khi đứng trước gương, tôi nghiêm cẩn thấy rõ cần phải tránh tạo ra cho mình một hình ảnh khác với cái mà tôi đương thể hiện - tôi thấy cả những đường nét ấy cũng khác biệt so với ý chí mình và trái ngược đến ghê tởm với bất kỳ ham muốn có thể nảy sinh về việc sở hữu những đường nét hình thể khác đi, khác đi mà chẳng phải là chúng, nghĩa là mái tóc như vậy, màu này, đôi mắt như vậy, màu lục, rồi cái mũi này và cái miệng này. Ta hãy quên đi cả những đường nét hình thể, tôi đương nói, bởi suy cho cùng tôi phải công nhận rằng ngay cả khi trông chúng có quái dị đi chăng nữa, tôi vẫn phải giữ lấy chúng và phó mặc bản thân cho chúng, nếu tôi còn muốn sống. Nhưng trông chúng không quái dị, nên vậy thôi. Rốt cục, tôi vẫn có thể hài lòng sống với chúng.

Nhưng còn hoàn cảnh? Ý tôi là hoàn cảnh của tôi nhưng chẳng do tôi mà thành? Hoàn cảnh đã quyết định con người tôi, hoàn cảnh nằm ngoài tôi, nằm ngoài mọi ý chí của tôi? Nguồn gốc của tôi, gia thế của tôi? Tôi chưa bao giờ đặt chúng lên trước để đánh giá như người khác có thể đánh giá chúng, mỗi người theo cách của riêng họ, hiển nhiên, với một cán cân đặc biệt của riêng họ, và đối trọng là sự đố kỵ, đối trọng là sự ganh ghét hay căm hận hay gì nữa tôi chẳng biết.

Cho tới giờ, tôi vẫn tin mình là một thằng đàn ông trong đời. Một thằng đàn ông, như vậy, và ấy là tất cả. Trong cuộc đời. Cứ như thể tôi đã tạo nên trọn vẹn bản thân mình. Nhưng trái lại, tôi đâu có tạo ra cái thân thể ấy, tôi đâu có tạo ra tên họ ấy, và tôi bị người khác đặt vào trong đời mà tôi nào có muốn. Chính vậy, tôi nào có muốn, cũng như bao thứ khác xảy đến - phía trên, bên trong, xung quanh - do người khác. Biết bao thứ khác mà người ta đã tạo ra cho tôi, những thứ mà tôi thực sự chẳng bao giờ nghĩ tới, chẳng bao giờ mường tượng ra hình ảnh chúng, một hình ảnh xa lạ, thù địch mà giờ đương vồ lấy tôi.

Còn câu chuyện về dòng họ tôi! Câu chuyện về dòng họ tôi trong vùng: tôi chẳng nghĩ tới nó. Nhưng đối với người khác, câu chuyện này ở trong tôi. Tôi là một người, người cuối cùng trong dòng họ. Tôi có khuôn mẫu của dòng họ trong thân thể, và trong biết bao thói quen hành động hay suy nghĩ mà tôi chẳng biết, những thói quen mà tôi chẳng bao giờ ngẫm tới, nhưng người khác nhận thấy trong tôi rõ ràng, trong cách tôi bước đi, cách tôi cười, cách tôi chào. Tôi tin mình là một thằng đàn ông trong đời, một thằng đàn ông bất kỳ sống qua ngày đoạn tháng một cuộc sống tựu trung là biếng nhác, dẫu ngập tràn những tâm tư phiêu lãng lạ kỳ. Nhưng không, không: đối với mình, tôi có thể là một kẻ bất kỳ, nhưng đối với người khác thì không. Đối với người khác, tôi có biết bao những quyết tâm mơ hồ, những thứ không do tôi tạo ra và tôi chẳng bao giờ màng tới. Còn chuyện tôi có thể tin mình là một thằng đàn ông bất kỳ kia, tôi muốn nói rằng sự biếng nhác của chính tôi mà tôi tin là của tôi, đối với người khác nó cũng chẳng phải là của tôi: bố tôi đã tạo ra nó cho tôi, nó phụ thuộc vào gia tài của ông; và nó là một sự biếng nhác sâu sắc, bởi bố tôi…

Ôi, phát hiện gì đây! Bố tôi… Cuộc đời của bố tôi…

III. GỐC RỄ

Tôi tưởng như vẫn nhìn thấy ông. Cao lớn, to béo, đầu hói. Trong đôi mắt nhỏ bé xanh màu thiên thanh và trong veo như kính của ông, nụ cười thường trực trên môi luôn tỏa sáng với tôi bằng một nét thân thương tới lạ, đồng thời cũng là chút vẻ bao dung, cùng một chút chế giễu. Thế nhưng nét chế giễu ấy trìu mến, như thể suy cho cùng, ông thích thú vì tôi là một đứa xứng đáng nhận lấy nó, sự chế giễu của ông, khi ông coi tôi gần như là một thứ đồ chơi trong sáng mà ông có thể vô tư tiêu khiển.

Tuy vậy, nụ cười này, ẩn hiện trong bộ râu rậm rạp, đỏ rực và ăn sâu bén rễ tới mức khiến gò má ông đổi màu, nụ cười dưới bộ ria bự chảng, hoe vàng đôi chút ở nhân trung; giờ tôi thấy ấy là một nụ cười lường gạt, một kiểu cười ẩn giấu sự hiểm ác âm thầm và lạnh lẽo. Nụ cười ấy tôi chẳng bao giờ màng tới. Rồi nét thân thương nọ dành cho tôi xuất hiện và tỏa sáng trong mắt ông từ nụ cười hiểm ác ẩn giấu, giờ tôi thấy nó xấu xa thậm tệ: nụ cười ấy đã hé lộ biết bao thứ khiến tôi lạnh sống lưng. Và kìa, ánh nhìn từ đôi mắt như kính nọ nắm giữ tôi, hớp hồn tôi để ngăn không cho tôi nghĩ về những thứ đó, những thứ tạo nên nét thân thương của ông dành cho tôi, dù rằng chúng vô cùng khủng khiếp.

“Nhưng con đã và vẫn đương là một đứa ngốc… đúng vậy, một đứa lẩn thẩn ngây thờ khờ dại. Con rong ruổi theo những dòng tâm tư riêng mình, chẳng dừng lại ở bất kỳ một suy tư cụ thể nào mà ngơi nghỉ. Và luôn có một ý tưởng lóe sáng trong đầu, khiến con quay vòng vòng quanh nó, và trong khi con nhìn ngắm ý tưởng ấy thì rốt cục con đã thiếp đi. Rồi ngày mới lên con mở mắt ra, con thấy trước mặt vẫn là ý tưởng nọ, và con chẳng rõ cớ sao bản thân lại nảy sinh ra nó nếu hôm qua không khí và mặt trời vẫn giống ngày hôm nay. Con thấy không, ta buộc phải thương yêu con thế này. Đôi bàn tay? Con nhìn gì ta? À, nhúm lông đỏ ở đây, cả trên ngón tay ta ư? Nhẫn… nhiều quá chăng? Còn cái ghim cà vạt, và cả dây đồng hồ này… nhiều vàng quá hay sao? Con nhìn gì?”

Tôi ngây ngất nhìn nỗi đớn đau của mình gắng gượng bay bổng từ đôi mắt đó, từ tất cả đống vàng đó, để rồi đậu trên một vài đường gân xanh xao nhỏ xíu, nặng nhọc trườn lên thấy rõ trên vầng trán nhợt nhạt của ông, trên hộp sọ bóng nhẫy phủ đầy tóc đỏ, đỏ như tóc tôi - hay đúng hơn, tóc tôi đỏ như tóc ông - và vậy thì mái tóc đó đâu phải là của tôi, nếu như rõ ràng nó là của ông cho tôi? Và kìa, cái hộp sọ bóng nhẫy kia chầm chậm chầm chậm tan biến trước mắt tôi thể như bị nuốt chửng vào trong thinh không vậy.

Bố tôi!

Giờ đây, còn lại trong thinh không là một sự tĩnh lặng ghê người, nặng trĩu những thứ vô tri và vô hình đương nằm án binh bất động, lặng thinh và bất khả xâm phạm trước ý chí con người.

Chỉ một khoảnh khắc, nhưng cũng là vĩnh cửu. Tôi cảm thấy trong ấy toàn thể nỗi rúng động của những mong mỏi mù quáng, của những thứ mà ta chẳng thể nào biến đổi: ngục tù của thời gian; sinh ra ở thời điểm này, không phải trước đó và cũng chẳng phải sau đó; tên họ và thân thể mà ta được ban cho; chuỗi những nguyên nhân; hạt giống mà người đàn ông đó đã gieo: chính bố tôi trong khi ông chẳng cố tình; rồi tôi ra đời, từ hạt giống ấy; một thành quả không mong đợi của người đàn ông đó; gắn liền với cành cây đó, trồi lên từ gốc rễ đó.

IV. HẠT GIỐNG

Khi ấy, lần đầu tiên tôi thấy bố tôi, cứ như thể tôi chưa bao giờ thấy ông: tách biệt, trong cuộc sống của riêng ông; nhưng không phải ông đối với bản thân ông, như trong thâm tâm ông vẫn cảm nhận mà tôi chẳng thể nào biết. Tôi thấy ông như một kẻ hoàn toàn xa lạ với tôi, trong hiện thực mà giờ ông hiện ra với tôi, đồng thời cũng là hiện thực mà tôi đoán người khác tạo ra cho ông.

Có lẽ chuyện này xảy ra với tất cả những người con. Nhận ra một vài cử chỉ tục tĩu đến mức khiến ta lặng người, trong khi đối với ta, đó là ông bố được người đời tôn trọng. Nhận ra, tôi đương nói, rằng người khác không tạo ra và không thể nào tạo ra một hiện thực cho ông bố này như hiện thực mà ta tạo ra cho ông. Phát hiện ra cách ông sống và là một người tách biệt khỏi ta, một người độc lập, trong những mối quan hệ với kẻ khác, và nếu trong lúc nói chuyện với ông hoặc thúc ông nói, thúc ông cười, thúc ông quan sát, những kẻ khác này quên bẵng rằng chúng ta đương ở đó, và họ để ta thoáng thấy người mà họ biết trong ông, người mà đối với họ là ông. Một người khác. Nhưng bằng cách nào? Ta chẳng thể nào biết được. Ngay tức thì, bằng đôi mắt và bàn tay, bố chúng ta ra dấu rằng ta ở đó. Và kìa, cái cử chỉ nho nhỏ đầy ý tứ nọ trong phút chốc đã khoét sâu trong ta một vực thẳm. Người đã từng vô cùng gần gụi với chúng ta, kìa ông đã tót ra xa, và ta thoáng thấy ông đằng kia như một kẻ xa lạ. Rồi ta tưởng cuộc đời ta như bị xé nát bươm, chỉ trừ có một điểm vẫn nối liền với người đó. Và điểm này thực đáng hổ thẹn. Ta sinh ra, tách rời, cắt đứt khỏi ông, một chuyện rất đỗi bình thường, có thể đã được dự đoán trước, nhưng không được mong đợi trong cuộc đời kẻ xa lạ kia. Nó là một bằng chứng cho hành động của ông, thành quả của một việc đã làm, tựu trung là một chuyện mà giờ đây, vâng, nó khiến ta tủi hổ, dựng lên trong ta cảm giác phẫn nộ và gần như căm hận. Mà nếu chẳng phải căm hận, ta cũng nhận thấy sự khó chịu sâu sắc trong đôi mắt của bố chúng ta, trong giây phút ánh mắt ông bắt gặp ánh mắt của chúng ta. Đứng thẳng trên hai chân ở đó với đôi mắt cảnh giác thù địch, đối với ông, ta chỉ là một thứ mà ông không mong đợi khi giải tỏa một nhu cầu hay ngẫu hứng thoáng chốc: là hạt giống ông đã gieo mà chẳng biết, giờ đứng thẳng trên hai chân với đôi mắt ốc nhồi đương từ tốn mà quan sát ông, đánh giá ông và ngăn không cho ông một lần nữa được là mình tuyền theo sở thích, một người tự do, một kẻ khác biệt ngay cả đối với chúng ta.

V. CẮT NGHĨA MỘT CHỨC DANH

Cho tới nay, tôi chưa bao giờ tách biệt bố tôi khỏi bản thân mình như vậy. Tôi vẫn luôn nghĩ về ông, nhớ về ông như người bố, những gì là ông trong tôi. Nhưng thú thực chẳng nhiều nhặn gì, bởi khi mẹ tôi mất từ ngày còn rất trẻ, tôi đã bị đẩy vào một trường nội trú xa khỏi Richieri, và rồi một trường khác, rồi một trường thứ ba nơi tôi lưu lại cho tới năm mười tám tuổi, để tiếp sau tôi vào đại học và dành sáu năm nhảy từ chuyên ngành này sang chuyên ngành khác mà chẳng thu được bất kỳ lợi ích thực tế nào. Ấy cũng là lý do mà rốt cục tôi bị triệu về Richieri, và chẳng rõ là được ban rượu mừng hay rượu phạt, tôi thành gia lập thất. Hai năm sau, bố tôi mất mà chẳng để lại cho tôi ký ức nào sống động hơn về ông, về tình thương của ông ngoài nụ cười thân thương, và cũng hàm chứa - như tôi đã nói - đôi chút bao dung, đôi chút chế giễu.

Ông đã là gì đối với bản thân ông? Suy cho cùng thì giờ bố tôi đã mất. Nhưng ông đã là gì đối với người khác… Vậy mà ông chẳng còn lại mấy trong tôi! Nụ cười dành cho tôi, chắc chắn nó đến với ông từ những người khác, từ hiện thực mà họ tạo ra cho ông và hiện thực mà ông nghi ngờ… Giờ tôi mới hiểu thấu nụ cười ấy và nguyên cớ của nó, tệ hại thay.

“Bố cậu làm nghề gì?” Các bạn học cùng trường nội trú đã bao lần hỏi tôi.

Tôi đáp: “Chủ ngân hàng.”

Bởi bố tôi, đối với tôi, ông là chủ ngân hàng.

Giả như bố ngài là một đao phủ, vậy trong gia đình ngài, chức danh ấy có ý nghĩa thế nào để hài hòa ông ấy với tình yêu mà ngài dành cho ông và ông dành cho ngài? Ôi, ông ấy tốt với ngài muôn vàn, ôi, tôi biết chứ, chẳng cần ngài phải nói. Tôi hoàn toàn có thể tưởng tượng ra tình yêu của một người bố tốt bụng đối với cậu con trai bé bỏng, đôi bàn tay to lớn run run mà khéo léo đương cài cúc cổ chiếc áo sơ mi trắng nhỏ nhắn. Và rồi, sớm mai tàn bạo, lúc bình minh, cũng đôi bàn tay ấy, trên đoạn đầu đài. Bởi ngay cả một chủ ngân hàng, tôi hoàn toàn có thể tưởng tượng được, khi đi từ mười tới hai mươi và từ hai mươi lên bốn mươi phần trăm, tiếng tăm về ông là một kẻ cho vay nặng lãi cũng dần dần lan ra khắp vùng với cảm giác ghét bỏ. Một ngày kia, tiếng tăm ấy sẽ đè nặng lên cậu con trai bé con của ông như một sự sỉ nhục, mà giờ đây cậu chẳng ý thức được và cậu rong ruổi theo những tâm tư lạ kỳ. Thực là một thứ đồ chơi tội nghiệp, cậu ta thực sự xứng đáng nhận lấy nó, để tôi kể các ngài nghe, chính là nụ cười thân thương, nửa bao dung nửa chế giễu nọ.

VI. THẰNG CON TRAI NGOAN NGOÃN NHƯNG ĐIÊN CUỒNG

Đôi mắt tôi tràn ngập kinh hãi trước phát hiện này, nhưng niềm kinh hãi được che đậy bằng nỗi tủi nhục, và một nỗi buồn đặt lên môi tôi nụ cười trống rỗng. Hoài nghi rằng chẳng ai có thể tin hay thừa nhận những cảm xúc ấy có trong tôi, sau đó tôi tới trước Dida vợ tôi.

Tôi còn nhớ nàng đương ở trong một căn phòng sáng choang, mình bận đồ trắng và toàn thân chìm đắm trong hào quang ánh mặt trời. Nàng chuẩn bị sắp những bộ phục trang mùa xuân vào trong chiếc tủ rộng lớn sơn trắng mạ vàng rực rỡ.

Chua chát vì một nỗi tủi hổ thầm kín, tôi gắng gượng tìm trong cổ mình một giọng nói chừng như không quá xa lạ, và tôi hỏi nàng: “Em có biết anh làm nghề gì không, hả Dida?”

Tay vẫn cầm chiếc móc treo một bộ phục trang màu nâu vàng thoạt tiên nàng quay ra nhìn tôi, như thể chẳng còn nhận ra tôi. Ngỡ ngàng, nàng lặp lại: “Anh làm nghề gì?”

Một lần nữa, tôi phải nếm trải cảm giác chua chát từ nỗi tủi hổ, thể như một sự giày xéo trong tâm hồn, để tiếp tục câu hỏi đương treo lơ lửng. Nhưng lần này câu hỏi ấy đã tan chảy trong miệng tôi: “Hẳn rồi,” tôi bảo. “Anh làm gì?”

Nghe vậy, Dida đứng một lúc mà ngắm tôi, rồi nàng phá lên cười: “Nhưng anh nói gì vậy, Gengè?”

Niềm kinh hãi của tôi bỗng chốc đổ sập tan tành trước tràng cười ấy, kéo theo đó là cơn ác mộng về những nhu cầu mù quáng mà tâm hồn tôi đã lẩy bẩy đâm vào chỉ thoáng trước đó, giữa vực sâu của hành trình tìm kiếm.

Ôi, kìa - một tên cho vay nặng lãi, đối với người khác; một tên ngốc ở đây, đối với Dida vợ tôi. Tôi là Gengè; một kẻ ở đây, hiện hữu trong tâm trí và con mắt vợ tôi. Và ai biết được có bao nhiêu Gengè khác, bên ngoài, chỉ hiện hữu trong tâm trí và con mắt người dân Richieri. Đây chẳng phải chuyện về tâm hồn tôi. Bằng một nét gần gụi sơ khai, tâm hồn tôi vẫn luôn cảm thấy tự do và miễn nhiễm trước tất thảy những suy xét về vạn sự xảy đến với tôi, những điều mà người khác đã tạo ra và đem tới cho tôi, và nhất là trước sự suy xét về tiền bạc và nghề nghiệp của bố tôi.

Không phải ư? Vậy suy cho cùng thì đây là chuyện về ai? Nếu tôi có thể chối bỏ hiện thực đáng khinh mà người khác tạo ra cho tôi, vậy hỡi ôi, tôi phải công nhận rằng nếu ngay cả tôi cũng tạo ra cho mình một hiện thực, vậy bản thân là một hiện thực, nó cũng chẳng thể nào thực tế hơn cái hiện thực nọ mà người khác tạo ra cho tôi. Trong hiện thực ấy, những người khác bắt tôi phải tồn tại với thân thể mà giờ đây, trước mặt vợ, tôi tưởng chừng nó chẳng phải của mình, bởi tên Gengè của nàng đã chiếm hữu nó, hắn vừa mới nói một điều ngốc nghếch kỳ khôi nào đó khiến nàng cười tươi rói. Hắn muốn biết mình làm nghề gì! Chẳng nhẽ hắn không biết hay sao?

“Thứ đồ chơi…” Tôi nói, hầu như với chính mình, tách biệt giọng nói ra khỏi sự tĩnh lặng mà tôi tưởng nằm ngoài sự sống, bởi thân chỉ là một cái bóng trước vợ tôi, tôi chẳng biết tôi - khi tôi là tôi - tự đâu tới mà trò chuyện với nàng.

“Anh nói gì?” Nàng lặp lại, với vẻ tự tin vững chãi của đời nàng, bộ phục trang màu nâu vàng vẫn còn trên tay.

Rồi khi tôi chẳng đáp, nàng tới trước mặt tôi, nắm lấy tay tôi mà thổi vào mắt tôi, như thể để xóa đi ánh nhìn chẳng còn là của Gengè, của tên Gengè nọ mà nàng rõ, giống như nàng, hắn phải vờ như không biết chức danh của bố hắn có ý nghĩa thế nào trong vùng.

Nhưng tôi không tệ hơn bố tôi ư? Ôi! Chí ít thì bố tôi còn lao động… Nhưng tôi! Tôi làm gì? Một thằng con trai ngoan ngoãn nhưng điên cuồng. Thằng con trai nói về những thứ lạ kỳ (thậm chí là kỳ dị): phát hiện cái mũi mình vẹo về bên phải: hay mặt kia của vầng trăng. Trong khi đó, nhờ có hai người bạn thân cậy Firbo và Quantorzo điều hành, cái thứ gọi là ngân hàng của bố tôi tiếp tục lao động và ăn nên làm ra. Nhờ những cổ đông nhỏ trong ngân hàng, và cả hai người bạn thân cậy - nói thế nào nhỉ - hai cộng sự, mọi thứ phất lên như diều gặp gió mà chẳng bị tôi ngáng đường. Chừng ấy là mong muốn thật tâm của tất thảy các cổ đông nọ, Quantorzo như một cậu con trai, Firbo như một người anh em. Tất thảy họ đều hiểu rằng bàn chuyện làm ăn với tôi là vô nghĩa và chỉ cần lúc này lúc kia gọi tôi tới ký tá. Tôi tới ký và vậy là xong chuyện. Mà cũng không hẳn là xong chuyện, bởi thi thoảng sẽ có người tới cầu cạnh tôi theo họ tới gặp Firbo hoặc Quantorzo để đỡ lời. Hẳn rồi! Và khi đó tôi phát hiện ra cằm anh ta chẻ ra hai phần không hoàn toàn bằng nhau, bên này nhô ra, bên nọ thụt vào.

Cớ sao tới giờ họ vẫn chưa đem tôi đi thủ tiêu? Ôi, họ chưa đem tôi đi thủ tiêu, thưa các ngài, bởi từ trước tới nay tôi chưa bao giờ tách mình ra khỏi bản thân mà nghiền ngẫm, tôi sống như một thằng mù trong hoàn cảnh mà tôi được đặt vào, chẳng mảy may nghĩ ngợi về nó, bởi tôi sinh ra và lớn lên trong hoàn cảnh ấy và vì vậy đối với tôi nó hoàn toàn tự nhiên. Đối với người khác, tôi sống như vậy âu cũng là lẽ đương nhiên; họ quen tôi thế này; họ chẳng thể nghĩ về tôi theo cách khác. Giờ đây, tất cả mọi người đều có thể nhìn tôi hầu như không thấy ác cảm và thậm chí mỉm cười với cái thằng con trai ngoan ngoãn nhưng điên rồ này.

Tất cả mọi người ư?

Bỗng chợt tôi cảm thấy hai đôi mắt đâm thấu tâm hồn mình, như bốn lưỡi dao găm tẩm độc: đôi mắt của Marco di Dio và vợ hắn Diamante, những kẻ mà tôi gặp mỗi sáng trên đường khi trở về nhà.

VII. DẤU NGOẶC CẦN THIẾT, MỘT ĐỐI VỚI TẤT CẢ

Marco di Dio và vợ hắn Diamante có may mắn trở thành những nạn nhân đầu tiên của tôi (nếu tôi nhớ chính xác). Ý tôi muốn nói, rằng họ là những nạn nhân đầu tiên được ấn định để thử nghiệm công cuộc phá hủy một tên Moscarda.

Nhưng tôi có quyền gì mà nói về họ? Tôi có quyền gì ở đây mà tạo ra diện mạo và giọng nói cho những người không phải là tôi? Tôi biết gì về họ? Làm thế nào tôi có thể nói về họ? Tôi nhìn họ từ ngoài vào, đối với tôi, họ trông rất đỗi bình thường. Nói cách khác, họ hiện lên trong một hình hài mà chắc hẳn bản thân họ sẽ chẳng nhận ra mình. Vậy chẳng phải tôi cũng đương đem đến cho người khác chính sự bất công mà tôi đã than phiền nhiều biết bao?

Vâng, hẳn vậy. Nhưng sự khác biệt nho nhỏ nằm ở những ám ảnh mà tôi đã nói tới trước đó; ở một cung cách nhất định mà người ta mong muốn khi dựng xây bản thân thế này thế kia, theo những gì người ta nhìn thấy và thật tâm tin tưởng đó là bản thân mình, không chỉ đối với chính mình, mà đối với cả những người khác. Tựu trung, ấy là một sự ngộ nhận mà người ta phải trả giá.

Nhưng ngài, tôi biết, ngài vẫn chưa muốn đầu hàng và ngài cảm thán: “Vậy còn những sự thật? Ôi, hỡi Chúa, chẳng nhẽ không có những dữ liệu về chúng?”

“Vâng, có.”

Sinh ra là một sự thật. Sinh ra ở thời đại này hay một thời đại khác, như tôi đã nói với ngài; làm con ông bố này hay ông bố kia, trong bối cảnh này hay bối cảnh nọ, là nam hay là nữ; ở Lappland hay Trung Phi; đẹp hay xấu; gù hay không gù: đều là những sự thật. Ngay cả nếu ngài mất đi một con mắt, đó là một sự thật; rồi ngài có thể mất cả đôi, và nếu ngài là một họa sỹ thì ấy là sự thật tệ nhất có thể xảy đến với ngài.

Thời gian, không gian: những thứ tất yếu. Vận mệnh, may mắn, số phận: tuyền những cạm bẫy cuộc đời. Ngài muốn sự sống? Có sự sống. Nhưng sự sống không tồn tại ở thể trừu tượng, cần phải bẫy sự sống trong một hình hài nhất định, để rồi trong thoáng chốc sự sống sẽ lụi tàn trong đó, ở đây hay ở kia, thế này hay thế khác. Tồn tại, vạn vật đều mang trong mình sự trừng phạt vì hình hài chúng, bị phạt phải là thế này chứ chẳng được thế khác. Cái tên xiêu vẹo đằng kia, hắn ra vẻ bông lơn, đùa cợt một cách vô hại chỉ trong một phút không hơn. Thế rồi hắn đứng thẳng, nhanh nhẹn, uyển chuyển, cao ráo…, hỡi ôi! Hắn sẽ luôn như vậy, suốt cả cuộc đời duy nhất; và hắn cần phải chấp nhận mà sống trọn vẹn cuộc đời như vậy.

Và cũng như hình hài, là hành động.

Khi một hành động được thực hiện thì đó là sự đã rồi; chẳng ai có thể thay đổi được nữa. Tuy vậy, khi một người hành động, dù cho anh ta không cảm nhận được và không thấy tự mình hành động, thì những gì anh ta đã làm vẫn còn đó: thể như một ngục tù đối với anh ta. Nếu ngài cưới vợ, hay thực tế hơn, nếu ngài ăn trộm và bị phát hiện; nếu ngài giết người, hậu quả từ những hành động của ngài cuộn quanh ngài như một mớ dây rợ và xúc tu. Rồi trách nhiệm đối với những hành động nọ và hậu quả của chúng sẽ đè nặng ngài, bao bọc ngài như một luồng khí cô đặc, bí bách, mà dù ngài không mong đợi hoặc không lường trước, trách nhiệm ấy cũng chiếm trọn con người ngài. Vậy sao ngài có thể giải phóng bản thân được nữa?

Hẳn rồi. Nhưng ngài có ý gì khi nói vậy? Rằng hành động cũng như hình hài sẽ quyết định hiện thực của tôi hay của ngài hay sao? Làm thế nào được? Và tại sao? Chúng là ngục tù, điều đó chẳng ai có thể phủ nhận. Nhưng nếu ngài chỉ muốn khẳng định điều này, ngài hãy cảnh giác đừng khẳng định điều gì phản bác tôi, bởi tôi tuyên bố và ủng hộ điều đó, rằng chúng là ngục tù và là thứ tù tội bất công nhất vượt ngoài sức tưởng tượng.

Hỡi Chúa thiêng liêng, tôi tưởng đã chứng minh cho ngài rồi! Tôi quen Tizio. Theo những điều mà tôi biết về anh, tôi tạo cho anh một hiện thực: hiện thực đối với tôi. Nhưng ngài cũng quen Tizio, và chắc chắn cái anh mà ngài quen không phải là cái anh mà tôi quen, bởi mỗi người trong chúng ta quen anh theo cách của riêng mình và tạo cho anh một hiện thực theo cách của riêng mình. Giờ ngay cả đối với bản thân, Tizio cũng nhận thức được biết bao hiện thực về chính mình đối với bấy nhiêu người trong chúng ta mà anh quen, bởi ở cùng tôi thì anh thấy mình một kiểu, ở cùng ngài anh lại thấy mình kiểu khác, rồi cùng kẻ thứ ba, kẻ thứ tư, và cứ thế. Có nghĩa rằng Tizio thực chất là một người khi ở với tôi, một người khi ở với ngài, một người khác với kẻ thứ ba, một người khác với kẻ thứ tư và cứ thế, dù cho ngay cả anh, đặc biệt là bản thân anh, anh ảo tưởng mình là một đối với tất cả mọi người. Đây chính là điều phiền toái; hay là trò đùa, nếu các ngài thích gọi như vậy hơn. Ta thực hiện một hành động. Ta thật tâm tin rằng tất thảy những bản thể của ta đều nằm trong hành động đó. Đáng tiếc, ta nhận ra mọi sự chẳng như vậy, rằng thay vào đó, hành động luôn luôn và chỉ thuộc về một kẻ trong rất nhiều kẻ là ta hoặc có thể là ta. Khi một vụ việc vô cùng không may xảy ra, bỗng chợt ta dính vào nó như bị móc lên treo lơ lửng: tôi muốn nói, rằng ta nhận ra không phải tất cả những bản thể của ta đều nằm trong hành động đó, và rằng thực bất công đến tàn nhẫn nếu ta bị đánh giá chỉ bởi hành động đó, móc lên treo lơ lửng với nó, như bị bêu riếu suốt một đời người, cứ như thể cuộc đời chúng ta tóm gọn chỉ trong hành động ấy.

“Nhưng tôi cũng là kẻ này, rồi kẻ khác, rồi một kẻ khác nữa!” Ta bắt đầu gào lên.

Nhiều kẻ, hẳn rồi; nhiều kẻ nằm ngoài hành động của kẻ đó, và chẳng liên quan tẹo nào hay chỉ ít nhiều dính dáng tới nó. Nhưng không chỉ vậy; mà kẻ đó, hay hiện thực nọ được tạo ra cho ta trong một khoảnh khắc và chính trong khoảnh khắc ấy nó đã thực hiện hành động, thường thường nó tan biến hoàn toàn chỉ thoáng chốc sau đó, tới mức ký ức về hành động đọng lại trong ta, nếu nó thực sự còn đó, thể như một giấc mơ đau đớn khó tả. Một kẻ khác, mười kẻ khác, tất cả những kẻ khác nọ là ta hoặc có thể là ta, từng người từng người trong chúng nổi lên mà tra hỏi làm thế nào ta có thể làm được chuyện đó; trong khi ta chẳng có một lời giải thích.

Những hiện thực đã qua.

Nếu sự việc chẳng mấy nghiêm trọng, ta gọi tên những hiện thực đã qua này là vỡ mộng. Vâng, được thôi; bởi thực chất, mỗi hiện thực là một ảo mộng. Chính cái ảo mộng giờ đây khiến tôi mách với ngài rằng ngài còn một cái nữa phía trước.

“Ngài nhầm rồi!” Tôi và các ngài, ta thực nông cạn. Đừng đi sâu vào trò đùa nọ, các ngài thân mến, nó sâu sắc và ăn sâu bén rễ hơn chúng ta nhiều. Nó gói gọn trong điều này: rằng sự sống hành động một cách tất yếu thể theo hình hài, chính diện mạo mà nó tạo ra, và thứ mà ta cho nó một giá trị hiện thực. Một giá trị hiển nhiên sẽ thay đổi thể theo sự sống ở trong hình hài và trong hành động mà ta thấy.

Và ta buộc phải thấy những người khác đã sai; rằng một hình hài nhất định, một hành động nhất định không phải thế này và không phải như vậy. Nhưng không thể tránh khỏi, chỉ một thoáng sau, khi ta thay đổi góc nhìn, ta nhận ra rằng cả ta cũng đã sai, và rằng nó không phải thế này và không phải như vậy. Bởi vậy, sau rốt, ta buộc phải công nhận rằng nó chẳng phải thế này hay như vậy theo một kiểu ổn định và chắc chắn; mà lúc này một kiểu và lúc khác lại một kiểu, và rằng ở một thời điểm nào đó, ta thấy chừng như tất cả mọi người đều sai, hoặc đều đúng, cũng như nhau cả thôi. Bởi một hiện thực không được tạo ra cho ta và cũng chẳng tồn tại, mà chính ta phải tạo ra nó, nếu ta muốn tồn tại: nhưng sẽ không bao giờ có một hiện thực đối với tất cả mọi người, một hiện thực vĩnh viễn, nhưng nó sẽ biến chuyển liên hồi và vô hạn định. Khả năng tự kỷ ám thị rằng hiện thực của ngày hôm nay là hiện thực chân chính duy nhất, một mặt sẽ nâng đỡ chúng ta, mặt khác nó đẩy ta xuống vực sâu không đáy, bởi hiện thực của ngày hôm nay đã được định sẵn là sẽ khiến ta phát hiện ra mộng ảo của ngày mai trong ta. Và cuộc sống không chấm dứt. Không thể chấm dứt. Nếu ngày mai nó chấm dứt, mọi chuyện sẽ kết thúc.

VIII. HẠ XUỐNG CHÚT

Các ngài có thấy tôi đã đưa nó lên cao quá không? Hãy hạ xuống chút. Quả bóng có tính đàn hồi. Nhưng để nảy lên, nó cần phải chạm đất. Ta hãy chạm đất rồi để nó nảy lại về tay.

Các ngài muốn nói về sự thật nào? về việc tôi sinh ra, năm này, tháng này, ngày này, ở thành phố Richieri đáng kính, trong ngôi nhà ở đường này, số này, con của ông này thuộc họ này và bà này thuộc họ này; được rửa tội trong Nhà thờ Đức Mẹ vào ngày thứ sáu; được cho đi học vào năm thứ sáu; được gả vợ vào năm thứ hai mươi ba; thân hình cao một mét sáu mươi tám; tóc đỏ, vân vân?

Chừng ấy là những đặc điểm của tôi. Những dữ liệu, như các ngài nói. Và các ngài muốn từ chúng mà luận ra hiện thực của tôi? Những dữ liệu mà bản thân chúng chẳng nói lên điều gì, các ngài tin rằng chúng gợi lên một sự đánh giá tương đồng nơi tất cả mọi người hay sao? Ngay cả khi chúng tái hiện tôi một cách hoàn chỉnh và chính xác, thì chúng tái hiện tôi ở đâu? Trong hiện thực nào?

Trong hiện thực của các ngài, chẳng phải hiện thực của một kẻ khác; rồi một kẻ khác; và một kẻ khác nữa. Có thể nào tồn tại một hiện thực duy nhất, một đối với tất cả mọi người? Nhưng nếu ta đã thấy thậm chí chẳng có một hiện thực duy nhất trong mỗi người chúng ta, bởi hiện thực trong ta biến chuyển liên hồi! Vậy thì sao?

Đây đây, dưới đất, dưới đất. Các ngài có năm người? Mời theo tôi.

Đây là ngôi nhà nơi tôi sinh ra, năm này, tháng này, ngày này. Tuy vậy, bởi xét từ mặt địa hình cũng như chiều cao và chiều dài hay số ô cửa sổ ở mặt tiền, ngôi nhà này là một đối với tất cả; bởi đối với tất cả các ngài, tôi đã sinh ra ở đó, năm này, tháng này, ngày này, tóc đỏ và giờ đây cao một mét sáu mươi tám, có lẽ nào suy luận được rằng cả năm người các ngài đều tạo ra một hiện thực giống nhau cho ngôi nhà này và cho tôi? Đối với ngài, đang sống trong một căn xập xệ, ngôi nhà này tựa hồ một cung điện mỹ lệ. Đối với ngài có gu thẩm mỹ nhất định, ngôi nhà này nom thô kệch hết đỗi. Còn ngài đi ngang qua mà hậm hực bởi nó gợi nhớ một chương đau buồn trong cuộc đời, ngài nhìn nó với đôi mắt thù địch. Thay vào đó, ngài lại nhìn nó âu yếm bởi - tôi biết - mẹ ngài sống ở phía trước, và là một người bạn thân của mẹ tôi.

Còn tôi sinh ra ở đó thì sao? Hỡi Chúa! Khi mà đối với cả năm ngài trong ngôi nhà này, ngôi nhà là một và cũng là năm căn, mà vào năm này, tháng này, ngày này, một tên đần độn sinh ra, các ngài tin hắn là một tên đần đối với tất cả hay sao? Hẳn đối với một người, tôi là một tên đần vì đã phó thác chức giám đốc ngân hàng cho Quantorzo và chức cố vấn pháp lý cho Firbo. Chừng ấy cũng là lý do mà một người khác cho tôi là kẻ cẩn trọng hết mực, và thay vào đó người ấy tin là đã nhìn rõ rành rành nét đần độn trong việc tôi dắt con chó cái của vợ đi dạo mỗi ngày, rồi chuyện cứ thế.

Năm tên đần độn. Một tên trong mỗi người. Năm tên đần độn đứng trước các ngài, như các ngài thấy từ ngoài vào, năm tên trong tôi là một và là năm cũng như ngôi nhà, tất cả đều mang cái tên Moscarda này. Tự thân chúng chẳng là gì, ngay cả là một người cũng không, bởi cần phải phân biệt năm tên đần độn khác nhau mà, vâng, cả năm sẽ quay đầu lại nếu các ngài gọi “Moscarda!”, nhưng mỗi tên trong một diện mạo mà các ngài tạo ra. Năm diện mạo. Nếu tôi cười, cả năm tên đều cười, và chuyện cứ thế.

Và chẳng phải đối với các ngài, mỗi hành động mà tôi thực hiện là của một trong số năm tên này? Nếu năm tên khác nhau, có thể nào lại cùng một hành động? Từng người trong các ngài cắt nghĩa hành động ấy, gán cho nó một ý nghĩa và giá trị thể theo hiện thực mà các ngài tạo ra cho tôi.

Một người bảo:

“Moscarda đã làm chuyện này.”

Người khác lại bảo:

“Chuyện này gì chứ! Cậu ấy đã làm một chuyện hoàn toàn khác!”

Và người thứ ba:

“Đối với tôi, cậu ấy đã làm rất tốt. Cậu ấy phải làm như thế!”

Người thứ tư:

“Thế này với thế nọ! Cậu ấy đã làm rất tệ. Thay vào đó, cậu ấy phải…”

Rồi người thứ năm:

“Cậu ấy phải làm gì? Cậu ấy đã làm gì đâu cơ chứ!”

Và các ngài dám tẩn nhau một trận vì chuyện mà Moscarda đã làm hoặc không làm, chuyện mà hắn ta phải làm hoặc không phải làm, trong khi các ngài chẳng thèm hiểu rằng Moscarda của người này không phải là Moscarda của người khác. Các ngài tin mình đang bàn về một tên Moscarda duy nhất. Vâng, hắn là một kẻ đang đứng trước các ngài trông thế này thế nọ, như các ngài thấy, như các ngài chạm vào. Trong khi đó, các ngài lại đương bàn về năm tên Moscarda; bởi cả bốn người còn lại cũng có một tên Moscarda phía trước, một tên cho từng người, một cá thể duy nhất, thế này và thế nọ, như người ấy thấy và chạm vào. Năm tên. Sáu tên, nếu Moscarda tội nghiệp cũng thấy và chạm vào một tên của riêng hắn. Hắn là một và chẳng là ai, hỡi ôi, bản thân hắn mà hắn thấy và chạm vào, bởi năm người còn lại thấy và chạm vào hắn theo một cách khác hẳn.

IX. ĐÓNG NGOẶC

Tuy nhiên, xin ngài chớ ngờ, tôi sẽ gắng tạo ra cho ngài cái hiện thực mà ngài tin là mình có; hay nói cách khác, là hiện thực của ngài trong tôi tuyền theo những gì ngài mong muốn về mình. Điều ấy là bất khả, giờ ta đã rõ, bởi dù cho tôi có nỗ lực tái tạo ngài theo cách của ngài, nó mãi mãi là “cách của ngài” riêng đối với tôi, chứ không phải “cách của ngài” đối với ngài và người khác.

Nhưng xin thứ lỗi: nếu đối với ngài, tôi chẳng có một hiện thực nào khác ngoài cái mà ngài tạo ra cho tôi, và tôi sẵn sàng nhìn nhận và thừa nhận rằng nó chẳng kém thực tế so với cái mà tôi có thể tạo ra cho mình; rằng đối với ngài, nó là hiện thực chân chính duy nhất (và chỉ Chúa mới biết hiện thực mà ngài tạo ra cho tôi thế nào!); cớ sao giờ đây ngài lại muốn than vãn cái hiện thực mà tôi tạo ra cho ngài, khi với toàn bộ tấm lòng thành, tôi đã gắng sức hết mức có thể để tái tạo ngài theo cách của ngài?

Tôi chẳng cho là ngài giống những gì mà tôi tái tạo. Tôi đã khẳng định rằng ngài thậm chí còn chẳng phải kẻ mà ngài tái tạo cho chính mình, mà là nhiều kẻ cùng một lúc, thể theo tất thảy những khả năng tồn tại của ngài, những sự vụ, mối quan hệ và hoàn cảnh. Vậy thì, tôi có xử tệ gì với ngài? Chính ngài đã xử tệ với tôi, khi ngài tin tôi không có và không thể có một hiện thực nào khác ngoài cái mà ngài tạo ra cho tôi. Hiện thực ấy là của riêng ngài, xin ngài hãy tin: một ý niệm của ngài, do ngài tự luận ra về tôi, một khả năng tồn tại như ngài cảm nhận, như ngài nhận định, như trong thâm tâm ngài cho là có thể. Còn về những gì có thể là tôi đối với tôi, không chỉ riêng ngài không thể biết gì về nó, mà thậm chí cả tôi cũng vậy.

X. HAI CHUYẾN VIẾNG THĂM

Tôi rất mừng vì vừa nãy, khi ngài đương đọc cuốn truyện nhỏ này của tôi với một nụ cười xen chút chế giễu, nụ cười đồng hành với ngài từ những trang đầu tiên, thì hai chuyến viếng thăm, chuyến này nối tiếp chuyến kia, đã bất chợt tỏ cho ngài thấy nụ cười nọ của ngài ngớ ngẩn đến nhường nào.

Tôi thấy ngài vẫn còn rúng động, bực bội, ngỡ ngàng vì cái vẻ bất lịch sự của bản thân trước người bạn cũ, khi ngài phải đuổi cậu ta đi chỉ thoáng chốc sau khi người bạn mới tình cờ xuất hiện, chỉ vì một lý do nhạt nhẽo, rằng ngài chẳng chịu đựng nổi khi thấy cậu ta ở đó, nghe cậu ta nói cười trước mặt cậu bạn còn lại. Nhưng tại sao? Tại sao ngài lại đuổi cậu ta đi như vậy, khi chỉ thoáng trước khi cậu này tới, ngài đã hào hứng vô cùng mà trò chuyện và cười đùa với cậu ta?

Đuổi cậu ta. Ai? Người bạn của ngài? Ngài thực sự tin rằng ngài đã đuổi cậu ta đi?

Ta hãy ngẫm đôi chút.

Người bạn cũ của ngài, bản thân cậu ta chẳng gợi lên lý do gì để bị đuổi đi khi người bạn mới tình cờ xuất hiện. Giữa họ, hai người hoàn toàn chẳng biết gì về nhau. Ngài đã giới thiệu hai người họ với nhau. Họ có thể lưu lại độ nửa tiếng trong phòng khách nhà ngài mà tán gẫu chuyện này chuyện nọ. Họ chẳng phải cảm thấy chút xấu hổ nào, cả người này lẫn người nọ.

Sự xấu hổ xuất phát từ ngài, cảm xúc ấy trở nên sống động và không thể chịu đựng nổi, thậm chí còn hơn thế nữa khi ngài thấy hai người họ dần dà hòa hợp và đồng thuận với nhau. Ngay tức thì ngài đã phá vỡ sự đồng thuận ấy. Cớ sao? Bởi ngài (ngài vẫn chẳng chịu hiểu ư?) khi người bạn mới của ngài bất thình lình xuất hiện, ngài chợt phát hiện bản thân mình là hai người, người này khác người kia đến vậy. Đến một thời điểm nào đó, ngài chẳng thể chịu được nữa và buộc phải đuổi một người đi. Không phải anh bạn cũ của ngài, không. Ngài đã đuổi chính mình đi, người là ngài đối với anh bạn cũ, bởi ngài cảm thấy người ấy thực quá mức khác biệt so với người là ngài, hoặc người mà ngài muốn trở thành đối với anh bạn mới.

Hai người họ chẳng xung khắc, dù cho đối với nhau họ là hai người xa lạ. Cả hai đều lịch thiệp hết đỗi và có lẽ tồn tại một nét đồng điệu thiên định tuyệt vời giữa hai người họ. Nhưng bất giác, ngài phát hiện trong mình có hai người là ngài. Ngài chẳng thể chịu đựng chuyện của người này bị trộn lẫn với chuyện của người kia, trong khi vốn chẳng có điểm gì chung giữa hai người. Chẳng có gì, chẳng có gì, bởi đối với anh bạn cũ, ngài có một hiện thực và đối với anh bạn mới, ngài có một hiện thực khác. Xét về tổng thể, hai hiện thực ấy khác biệt tới mức cảnh tỉnh ngài rằng, khi ngài quay sang một người, người còn lại sẽ ngồi đó mà ngỡ ngàng nhìn ngài. Cậu ta sẽ chẳng còn nhận ra ngài. Cậu ta sẽ thầm cảm thán:

“Gì cơ? Cậu ấy là người này? Cậu ấy như thế này hay sao?”

Giữa cảm giác xấu hổ bức bối khi ngài thấy mình như vậy, đồng thời là hai người, ngài tìm một lý do nhạt nhẽo để giải phóng bản thân, chẳng phải khỏi một trong hai người họ, mà khỏi một trong hai người mà ngài buộc phải trở thành cùng một lúc.

Nào nào, ngài hãy quay trở lại đọc cuốn truyện nhỏ này của tôi, và đừng cười như ngài vẫn làm từ bấy tới giờ.

Ngài hãy cứ tin rằng, dù cho trải nghiệm vừa rồi đã mang đến cho ngài ít nhiều phiền muộn, chừng ấy vẫn chẳng là gì, bạn thân mến, bởi ngài không chỉ là hai người, mà là biết bao người, trong khi ngài không ý thức được điều đó và tin rằng bản thân là một người duy nhất.

Hãy tiếp tục thôi.

❀ ❀ ❀

[1] Porcu: nghĩa gốc là “con lợn”, một họ phổ biến ở vùng Sardegna, Italia. (Chú thích của dịch giả.)