Thông thường, người ta chẳng than phiền về sự vội vàng trong những quy trình pháp lý tiêu chuẩn.

Vị thẩm phán được giao nhiệm vụ chỉ đạo vụ án xử Anna Rosa, một người giữ bản chất và tôn chỉ trung thực, ngài hành xử tận tâm hết mực và mất hàng bao tháng trời trước khi đi đến chuyện xác thực các tình tiết, sau khi đã thu thập dữ kiện và lời khai, hiển nhiên là vậy.

Nhưng trong buổi thẩm vấn đầu tiên mà họ muốn tiến hành với tôi ngay sau khi tôi được chuyển từ căn phòng nhỏ của Anna Rosa tới bệnh viện, tôi đã chẳng thể nào đưa ra một câu trả lời cụ thể. Thế rồi khi các y sĩ cho phép tôi mở miệng, câu trả lời đầu tiên mà tôi cung cấp, thay vì khiến người thẩm vấn tôi phải xấu hổ, lại khiến chính bản thân tôi cảm thấy ngượng ngùng.

Thế này: sự chuyển hóa trong Anna Rosa mới chóng vánh làm sao, từ lòng thương xót mà vì nó cô nàng đã giơ tay mời gọi tôi từ trên giường, tới cảm giác bốc đồng bản năng đã thôi thúc cô thực hiện hành động bạo lực đó đối với tôi. Đương khi mù quáng cảm nhận hơi ấm từ thân thể hết sức cuốn hút của cô nàng cạnh bên, thực sự tôi chẳng có thời gian lẫn phương thức nào để phát hiện ra bằng cách gì mà cô có thể bất chợt rút khẩu súng lục từ dưới gối và bắn tôi. Tôi thiết tưởng chẳng thể nào mà cô nàng muốn lấy mạng tôi, sau khi đã cuốn hút tôi lại gần bên. Bởi vậy, với sự chân thành trong sạch nhất, tôi cho người thẩm vấn lời giải thích về trường hợp mà tôi cho là khả thi nhất, rằng cả vết thương của tôi cũng như vết ở chân cô nàng đều là tai nạn. Nguyên do, hiển nhiên là đáng trách, bởi khẩu súng đang nằm dưới gối và chắc hẳn tôi đã đè lên và khiến nó phát nổ lúc gắng đỡ cô nàng ốm yếu khi cô đòi ngồi dậy.

Đối với tôi, sự dối trá (một sự dối trá cần thiết) chỉ nằm trong phần cuối của câu trả lời; thế nhưng đối với người thẩm vấn tôi, hết thảy câu trả lời ấy hẳn phải trơ trẽn lắm, tới mức tôi bị khiển trách nặng nề. Ông ta cho tôi hay rằng, may mắn thay, tòa đã có trong tay lời thú tội rõ ràng của nữ thủ phạm. Chẳng thể kiềm chế nhu cầu được bày tỏ sự chân thành của mình, tôi bèn trưng ra bộ mặt ngây thơ, đương khi ngỡ ngàng, và với trí tò mò sống động nhất tôi muốn được biết nữ thủ phạm đã có thể đưa ra động cơ nào đằng sau hành động bạo lực đối với tôi.

Đáp lại câu hỏi này là một cái khịt mũi hết đỗi dữ dội tới mức xém chút nữa mặt tôi đã ướt đẫm.

“Ôi, anh chỉ muốn đỡ cô ấy ngồi dậy trên giường thôi hay sao?”

Tôi ngây ngất.

Chắc hẳn tòa cũng đã có được một lời khai cơ bản của vợ tôi. Bây giờ hơn bao giờ hết, với chứng cứ về sự kiện nọ, nàng chắc chắn có thể làm chứng với lương tâm hoàn toàn trong sạch về câu chuyện cũ rích rằng tôi đã phải lòng Anna Rosa.

Và chuyện sẽ như vậy, chẳng có nghi ngờ gì, tòa đã có thể chấp nhận rằng Anna Rosa cố giết tôi để tự vệ trước một cú tấn công hung dữ từ phía tôi. Thế nhưng chính Anna Rosa lại thề với ngài thẩm phán mà khẳng định rằng chẳng có cú tấn công nào từ phía tôi, mà chỉ có nét quyến rũ mà những tâm tư hết đỗi lạ kỳ của tôi về cuộc sống đã vô ý tạo ra cho cô: nét quyến rũ đã xâm chiếm cô nàng mạnh mẽ tới vậy, đến mức khiến cô thực hiện chuyện điên rồ nọ.

Chẳng hài lòng với bản báo cáo tóm luợc về những gì Anna Rosa đã cung cấp cho ngài về những tâm tư của tôi, ngài thẩm phán tận tâm đã coi việc thu thập những thông tin chính xác và cụ thể hơn là nghĩa vụ của mình, và ngài muốn tới nói chuyện trực tiếp với tôi.

II. CHIẾC CHĂN LEN XANH

Tôi nằm trên cáng từ bệnh viện về nhà; khi quá trình hồi phục đã bắt đầu, những ngày ấy thay vì nằm tại giường, tôi nghỉ ngơi thư giãn trên một chiếc ghế bành gần cửa sổ, với một tấm chăn len màu xanh đắp trên đùi.

Tôi thấy mình ngây ngất mà lang thang trong một khoảng không bình lặng, thanh khiết, mơ ảo. Mùa xuân đã trở lại, và những tia nắng ấm áp đầu tiên khiến tôi yếu đuối nhưng dễ chịu khó tả. Tôi hầu như khiếp sợ cảm giác tổn thương trước bầu không khí sáng trong, mới mẻ và nhẹ nhàng đương tràn vào từ cửa sổ khép hờ, và tôi giữ mình ở chỗ khuất. Thi thoảng tôi ngước mắt lên ngắm nhìn màu xanh thiên thanh sống động của tháng Ba, bay bổng trên ấy những đám mây tươi sáng hạnh phúc. Thế rồi tôi nhìn đôi bàn tay nhợt nhạt hẵng còn run run; tôi đặt tay lên đùi và với đầu ngón tay tôi chạm lên lớp lông tơ màu xanh lá của chiếc chăn len nọ. Từ đó, tôi nhìn thấy đồng quê: như thể một vùng lúa mì bất tận; và vuốt ve nó, tôi vui sướng, trong sâu thẳm tưởng như mình đương ở giữa cả cánh đồng lúa mì nọ, với một cảm giác xa xăm vô tận, xém chút nữa đã khiến tôi đau một nỗi đau ngọt ngào hết đỗi.

Hỡi ôi, lạc bước nơi ấy, ngả người và thả mình như vậy giữa lớp cỏ dưới bầu trời lặng thinh, tâm hồn tràn ngập khoảng hư vô màu xanh thiên thanh, nhấn chìm ở nơi ấy mọi tâm tư, mọi hoài niệm!

Tôi tự hỏi, liệu rằng vị thẩm phán đó có thể xuất hiện vào một thời điểm vô duyên hơn hay sao?

Tôi hối hận khi nghĩ lại rằng, có chăng ngày hôm đó ngài đã rời khỏi nhà tôi với ấn tượng rằng tôi những muốn nhạo báng ngài. Ngài nom như con chuột chũi, đôi tay ngắn ngủn luôn giương lên gần miệng, đôi mắt nhỏ màu xám chì khép hờ, hầu như chẳng còn ánh sáng, khoác trên cả thân hình gầy guộc vặn vẹo là một bộ cánh xấu xí, một bên vai nhô cao hơn so với bên còn lại. Ngoài đường, bước đi ông xiên xẹo như loài chó; dù cho mọi người đều bảo xét về mặt đạo đức, chẳng ai có thể bước thẳng hơn ông.

Những tâm tư của tôi về cuộc sống?

“Ôi ngài thẩm phán,” tôi bảo ngài, “xin ngài hãy tin, tôi chẳng thể nào lặp lại cho ngài. Ngài nhìn đây! Ngài nhìn đây!”

Tôi cho ngài xem chiếc chăn len màu xanh, một tay tôi tinh tế vuốt lên trên ấy.

“Ngài có nhiệm vụ thu thập và chuẩn bị các yếu tố mà ngày mai tòa sẽ cần để công bố phán quyết? Rồi ngài tới hỏi chuyện tâm tư của tôi về cuộc sống, những điều đối với bị cáo là động cơ đoạt mạng tôi? Nhưng nếu tôi lặp lại cho ngài nghe, thưa ngài thẩm phán, tôi vô cùng e ngại rằng ngài sẽ chẳng muốn lấy mạng tôi nữa, mà ngài sẽ giết chính mình, ân hận vì đã đảm nhiệm chức vụ đó suốt bao nhiêu năm. Không, không: tôi sẽ không lặp lại, thưa ngài thẩm phán! Tốt hơn, ngài nên bịt tai để chẳng phải nghe âm vang tệ hại từ một con sóng dưới chân đê, bên ngoài vòng cọc giới hạn mà ngài, một vị thẩm phán tốt, đã đánh dấu và dựng lên để tạo hình cho lý trí vô cùng tỉ mẩn của ngài. Nó cũng có thể đổ sập trong một giây phút bão tố, ngài biết không, cũng như lý trí của tiểu thư Anna Rosa. Con sóng nào chứ? À, của dòng sông lớn, ngài thẩm phán ạ! Ngài đã tách dòng nó hoàn hảo biết bao trong những xúc cảm của ngài, trong những nhiệm vụ ngài dựng lên, những thói quen ngài đánh dấu; nhưng rồi những khi triều cường, ngài thẩm phán ạ, dòng sông dâng trào, dâng trào và đảo lộn tất cả. Tôi hiểu. Đối với tôi, tất cả đều bị nhấn chìm, ngài thẩm phán ạ! Tôi quăng mình vào giữa dòng và giờ đây tôi bơi, tôi bơi. Và nếu ngài hiểu, tôi đã trôi quá xa rồi! Tôi hầu như chẳng còn nhìn thấy ngài. Bảo trọng, ngài thẩm phán, bảo trọng!”

Choáng váng, ngài ngồi đó nhìn tôi như nhìn một kẻ mắc bệnh nan y. Tôi mỉm cười, những mong kéo ngài ra khỏi vẻ thương xót. Hai tay tôi nhấc tấm chăn lên khỏi đùi và một lần nữa giơ cho ngài thấy, rồi tôi duyên dáng hỏi ngài:

“Thứ lỗi, nhưng chân thành mà nói, ngài chẳng thấy nó tuyệt vời hay sao, tấm chăn len này, với màu xanh là vậy?”

iii. Phó mặc

Tôi tự an ủi nhờ suy nghĩ rằng tất cả những chuyện này sẽ tạo điều kiện để Anna Rosa được xá tội. Nhưng mặt khác, ông Sclepis vẫn còn đó, người hơn một lần đã chạy tới chỗ tôi, toàn thân run lên, mà bảo rằng tôi đã và vẫn đương tiếp tục khiến sứ mệnh cứu rỗi con người tôi của ông trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Có lẽ nào tôi chẳng nhận thức được vụ lùm xùm gay gắt nổ ra từ câu chuyện phiêu lưu của tôi, chính vào thời điểm mà tôi phải chứng minh rằng trí óc mình minh mẫn hơn bất kỳ ai? Thay vào đó, tôi lại tỏ cho người ta thấy rằng vợ tôi có lý khi chạy về nhà bố nàng, âu cũng bởi lối hành xử ngang ngược của tôi với nàng? Tôi đã phản bội nàng; và tôi đã phản đối, chẳng muốn người xứ này gọi mình là một tên cho vay nặng lãi, âu chỉ để tô điểm bản thân trong mắt cô nàng xốc nổi kia! Và tôi mới mù quáng biết bao vì mối tình tội lỗi đó, tới mức tôi đã muốn và khăng khăng muốn hủy hoại bản thân mình cùng người khác, mặc cho xém chút nữa nó đã lấy mạng tôi, cái mối tình tội lỗi này!

Bấy giờ đối với ông Sclepis, trước khí thế của tất cả mọi người, ông chẳng còn cách nào khác ngoài công nhận những tội lỗi đáng trách của tôi, và để cứu rỗi tôi, ông chẳng thấy lối thoát nào khác ngoài một lời thú tội công khai từ phía tôi. Tuy vậy, để lời thú tội này không gây nguy hại, tôi cần phải bày tỏ đồng thời nhu cầu cháy bỏng và cấp thiết trong tâm hồn muốn được bù đắp quên mình, để ông có dũng khí và sức mạnh mà kêu gọi những người khác hy sinh lợi ích của chính bản thân họ.

Tôi chẳng làm gì khác ngoài gật đầu đồng ý với tất cả những gì ông nói, chẳng buồn cố mà phân định tự bao giờ câu chuyện vốn chỉ là một cuộc tranh luận phải trái, từng bước từng bước tăng nhiệt, đã thổi bùng thành một đức tin mãnh liệt vô cùng trong ông. Tôi thấy rõ ông tỏ vẻ mãn nguyện hơn bao giờ hết; nhưng tôi đôi chút ngờ vực trong nội tâm ông, liệu sự mãn nguyện đó có xuất phát từ lòng nhân ái chân thành hay vì ông nhận thức được sự thông tuệ của bản thân.

Quyết định được đưa ra, rằng tôi sẽ tạo một tấm gương điển hình và tôn nghiêm hết đỗi về lòng ăn năn và đức hy sinh khi hiến tặng tất thảy, cả ngôi nhà và mọi vật sở hữu, cùng tất cả những gì mà tôi nhận được từ việc thanh lý ngân hàng để lập ra một nhà tế bần cho những người nghèo khổ, kế bên là một nhà bếp rẻ mạt mở quanh năm, không chỉ dành riêng cho người bệnh, mà cho tất cả người nghèo có thể cần đến; và liền kề đó là một kho quần áo cho cả hai giới và mọi lứa tuổi, để hàng năm phục vụ biết bao người. Bản thân tôi cũng sẽ nhận một phòng trong đó, ngủ lại chẳng phân biệt gì, như bất kỳ người nghèo khổ nào khác, trên một cái võng, húp cháo trong một cái bát gỗ như mọi kẻ khác, và khoác trên mình bộ quần áo được phát cho một người ở độ tuổi và giới tính tôi.

Điều khiến tôi trăn trở nhất là chuyện tôi từ bỏ tất cả lại được hiểu như sự hối cải thật tâm, trong khi tôi cho đi mọi thứ mà tuyệt nhiên chẳng phản kháng bởi giờ đây tôi đã trở nên xa cách vô ngần với những thứ có thể có một ý nghĩa và giá trị nào đó với kẻ khác. Không chỉ hoàn toàn tách biệt khỏi bản thân cũng như mọi vật thuộc quyền sở hữu, tôi khiếp sợ khi vẫn còn là một người nào đó, sở hữu một thứ gì đó.

Chẳng còn một nỗi mong mỏi, tôi chẳng thể nói gì thêm. Tôi im lặng, quan sát và chiêm ngưỡng vị tu sĩ già mỏng manh đương mong mỏi nhiều biết bao nhiêu và cái ý chí được thể hiện bằng nghệ thuật công phu là vậy, chẳng vì một lợi ích bất kỳ của riêng ông, có lẽ cũng chẳng để làm điều thiện cho kẻ khác, mà bởi sự tôn nghiêm dành cho ngôi nhà của Chúa, nơi ông là người phụng sự hết đỗi trung thành và mẫn cán.

Kìa: đối với bản thân, ông chẳng là ai.

Liệu rằng, đây có phải là con đường để trở thành một người trong mắt tất cả mọi người.

Nhưng trong vị tu sĩ đó tồn tại sự kiêu ngạo quá lớn về quyền lực và trí lực của bản thân. Dù sống cho người khác, ông vẫn muốn là một đối với bản thân mình, để hoàn toàn vượt trội so với những kẻ khác vì quyền lực và trí lực của chính ông, và cả vì lòng trung thành đã được chứng minh rất mực tỏ tường cũng như sự mẫn cán cao độ.

Vì lý do ấy mà khi quan sát ông - vâng, tôi vẫn tiếp tục chiêm ngưỡng ông - tôi cảm thấy đau lòng.

IV. KHÔNG HỒI KẾT

Anna Rosa dĩ nhiên được miễn tội; nhưng tôi tin một phần phán quyết vô tội của nàng là do không khí vui nhộn lan tỏa khắp phòng xử án, khi mà, lúc được gọi để lấy lời khai, tôi đã xuất hiện trước mắt họ với chiếc mũ vải, đôi guốc gỗ và chiếc áo màu lam của nhà tế bần.

Tôi chẳng còn soi gương, và trong đầu tôi chẳng còn suy nghĩ muốn biết chuyện gì đã xảy ra với gương mặt và toàn bộ hình thể của bản thân. Trong mắt những người khác, hẳn bộ dạng tôi hiện lên biến đổi vô cùng và rất đỗi kỳ cục ở một khía cạnh nào đó, xét từ vẻ ngỡ ngàng và tràng cười chào đón tôi. Thế nhưng tất cả bọn họ vẫn gọi tôi là Moscarda, dù rằng giờ đây, đối với mỗi người họ, việc gọi Moscarda đã có một ý nghĩa khác biệt rõ ràng so với ban đầu, và rằng họ đã có thể miễn cho cậu chàng ngây ngô tội nghiệp đằng đó, râu ria rậm rạp với nụ cười trên môi, với đôi guốc gỗ và chiếc áo màu lam, miễn cho cậu hình phạt phải quay lại khi nghe thấy cái tên ấy, như thể nó thực sự thuộc về cậu.

Không tên. Không một ký ức về cái tên của ngày hôm qua; cái tên của ngày hôm nay, của ngày mai. Nếu cái tên là thứ đó; nếu một cái tên là khái niệm trong ta về vạn vật bên ngoài con người ta; và nếu cái tên không tồn tại, khái niệm cũng không được hình thành, và thứ đó đọng lại trong ta tăm tối, chẳng nổi bật và vô định; vậy được, hãy để mỗi người khắc cái tên mà tôi đã lưu giữ trong nhân gian, như một dòng văn bia, lên trán cái hình ảnh thuộc về tôi, và để nó yên vị tại đó và chẳng bao giờ nhắc tới nữa. Một cái tên chẳng là gì khác, một dòng văn bia. Hợp với người đã khuất. Với người đã đi đến hồi kết. Tôi còn sống và tôi chưa đi tới hồi kết. Cuộc đời vẫn chưa tới hồi kết. Và cuộc đời chẳng cần đến những cái tên. Cái cây này, với hơi thở rung rinh nhành lá non. Tôi là cái cây này. Cây cối, mây trời; ngày mai là cuốn sách hoặc làn gió: cuốn sách tôi đọc; làn gió tôi uống. Tất cả ở bên ngoài, một kẻ lang thang.

Nhà tế bần được dựng lên ở vùng đồng quê, ở một nơi dễ chịu vô cùng. Tôi ra ngoài mỗi sáng, lúc bình minh, bởi giờ đây tôi muốn lưu giữ tinh thần mình như vậy, tươi mới trong bình minh, với vạn vật như vừa hé lộ, hẵng còn lưu giữ trong mình màn sương lạnh của buổi đêm, trước khi mặt trời hong khô làn hơi ẩm ướt và soi rọi tất thảy. Những đám mây đen mọng nước đằng kia dồn lại xám xịt trên những đỉnh núi ảm đạm, khiến cho vệt xanh của bầu trời càng trở nên rộng lớn và rõ ràng hơn trên cánh đồng vẫn còn chìm trong đêm tối. Và đây những ngọn cỏ, cả chúng cũng mong manh nước, tươi mới sống động bên vệ đường. Rồi con lừa con ở ngoài trời suốt đêm, nó nhìn ngắm với đôi mắt mờ đục và khịt mũi trong thinh không đương gần kề quanh nó, từng bước từng bước rời xa nó và bắt đầu tỏa sáng xung quanh, không quá vội vàng, với ánh sáng tràn ngập đôi chút trên vùng đồng quê hoang vắng và nhiệm màu. Những con đường cái này, giữa bờ giậu đen và những bức tường đá rạn nứt vẫn đứng vững và chẳng di chuyển trên những hố đào móng. Không khí tươi mới. Và tất cả, từng phút từng phút, như chúng vẫn vậy, bắt đầu ló dạng. Tức thì tôi đánh mắt đi để khỏi phải trông thấy bất cứ thứ gì dừng lại trong hình hài của nó mà chết đi. Giờ đây, chỉ như vậy tôi mới có thể sống. Tái sinh từ thời khắc này qua thời khắc khác. Ngăn chặn tâm tư trong tôi manh nha hoạt động trở lại, và nội tâm tôi tái hiện khoảng trống của những công trình vô nghĩa.

Thành phố ở nơi xa. Có đôi lần, vào giờ kinh chiều, tôi nghe tiếng chuông vọng lại. Nhưng giờ đây, những tiếng chuông ấy tôi chẳng còn nghe thấy trong mình, mà ở ngoài kia, tự chúng ngân vang, có lẽ chúng hân hoan rung lên từ lòng chuông vang vọng, giữa một bầu trời xanh tuyệt đẹp tràn ngập ánh mặt trời ấm áp, trong tiếng líu lo của bầy chim nhạn hay ngọn gió và đám mây, nặng nề và cao vòi vọi trên những tháp chuông chót vót. Nghĩ về cái chết, cầu nguyện, vẫn còn ai đó có nhu cầu làm vậy, và tiếng chuông thỏa mãn. Tôi chẳng có nhu cầu đó, bởi tôi chết đi từng khoảnh khắc, tôi, và tôi tái sinh tươi mới mà chẳng có chút ký ức: sống động và vẹn nguyên, không còn ở trong tôi, mà ở vạn vật bên ngoài.

HẾT