Goliath

“Ngươi coi ta là chó hay sao mà mang gậy đến đây?”

 1.

Ở trung tâm của Palestine cổ đại là miền đất Shephelah, nơi hàng loạt các rặng núi và thung lũng bạt ngàn nối sườn đông của dãy núi Judaean với vùng đồng bằng Địa Trung Hải rộng lớn và bằng phẳng. Đó là vùng đất tuyệt đẹp, nơi những vườn nho, những đồng lúa, rừng ngô đồng và rừng cây vân hương trải dài ngút ngàn. Đây cũng là miền đất giữ vị thế chiến lược vô cùng quan trọng. 

Nơi đây nhiều trận chiến đã diễn ra ở đây liên tục trong nhiều thế kỷ hòng giành được quyền kiểm soát khu vực này bởi các thung lũng bắt nguồn từ vùng đồng bằng Địa Trung Hải mang đến cho người dân vùng duyên hải nơi đây con đường thông thương tới các thành phố lớn như Hebron, Bethlehem và Jerusalem thuộc vùng cao nguyên Judaean. Thung lũng giữ vị trí quan trọng nhất là Aijalon, nằm ở phía bắc. Nhưng thung lũng giữ vị trí chiến lược lại là Elah. Elah là nơi Saladin đã đối đầu với các hiệp sĩ Thập tự chinh trong thế kỷ XII. Nó giữ vai trò trung tâm trong các cuộc chiến tranh giữa -Maccabee với Syria hơn 1.000 năm trước đó và nổi tiếng nhất, trong thời Cựu Ước, bởi đó là nơi vị vua trẻ của Israel đã đánh bại quân Philistine.

Quân Philistine đến từ đảo Crete. Họ là dân đi biển, di cư tới Palestine và định cư dọc theo bờ biển nơi đây. Người Do Thái sống tập trung ở các vùng núi, dưới sự cai quản của vua Saul. Trong nửa sau thế kỷ thứ X TCN, người Philistine bắt đầu di chuyển về phía đông, men theo sườn núi đi ngược lên thung lũng Elah nhằm chiếm những dãy núi gần Bethlehem và chia vùng trị vì của vua Saul làm đôi. Quân Philistine rất thiện chiến và nguy hiểm, đồng thời là kẻ thù không đội trời chung của người Do Thái. Do được cảnh báo trước nên vua Saul đã triệu tập quân lính, gấp rút kéo quân từ trên núi xuống để đón đầu quân Philistine. 

Quân Philistine dựng trại dọc theo sườn núi phía nam thung lũng Elah còn quân Do Thái đóng căn cứ ở phía đối diện, dọc theo sườn núi phía bắc, tạo thành thế gọng kìm, kẹp chặt khe núi hiểm trở ở giữa. Cả hai bên đều án binh bất động chờ cơ hội. Tấn công đồng nghĩa với việc họ phải xuống núi và sau đó thực hiện một cuộc leo núi sống còn sang sườn bên kia. Cuối cùng, quân Philistine không thể chờ thêm. Họ cử chiến binh vĩ đại nhất của mình xuống thung lũng để hóa giải thế bế tắc bằng trận đấu tay đôi.

Hắn là một gã khổng lồ với chiều cao tối thiểu khoảng 2,1m, đầu đội mũ đồng, khoác áo giáp. Hắn mang theo lao, giáo, một thanh kiếm và được một tùy tùng đeo khiên dẫn đường. Gã khổng lồ đứng trước quân Do Thái và hét lớn: “Các ngươi hãy chọn một chiến binh và để hắn xuống đây! Nếu hắn hạ được ta, chúng ta sẽ làm nô lệ của các ngươi. Nhưng nếu ta thắng, các ngươi sẽ phải làm nô lệ phục vụ chúng ta.”

Sự im lặng bao trùm khu vực trại của quân Do Thái. Không ai nhúc nhích, ai có thể giành chiến thắng trước một đối thủ đáng sợ đến vậy? Đột nhiên, một chàng chăn cừu đến từ Bethlehem để mang thức ăn cho các anh mình bước lên tình nguyện chấp nhận lời thách đấu. Vua Saul phẩy tay: “Ngươi không thể đấu với hắn được, bởi ngươi chỉ là một chàng trai trẻ còn hắn quá nguy hiểm và thiện chiến.” Nhưng chàng chăn cừu vẫn kiên quyết không chịu lùi bước. Cậu tuyên bố mình từng đối đầu với nhiều đối thủ thậm chí còn dữ dằn hơn thế nhiều. “Có lúc, sư tử hoặc gấu rừng đuổi bắt cừu của thần, thần thường lần theo dấu vết rồi cứu được gia súc từ nanh vuốt của chúng,” chàng nói với vua Saul. Vị vua không còn lựa chọn nào khác, ông mủi lòng và để chàng trai tiến về phía gã khổng lồ đang gầm gào trong thung lũng. “Hãy đến đây, ta sẽ xé xác ngươi cho thú rừng ăn thịt,” gã khổng lồ hét vang khi thấy chàng đang chạy đến. Một trong những trận đối đầu nổi tiếng nhất trong lịch sử đã bắt đầu như thế. Gã khổng lồ chính là Goliath còn chàng trai chăn cừu là David.

2.

David và Goliath là cuốn sách ghi lại diễn biến của các cuộc đối đầu giữa những con người bình thường và những gã khổng lồ. Khi nói đến những “gã khổng lồ”, tôi muốn ám chỉ những đối thủ có sức mạnh vượt trội hơn hẳn. Mỗi chương của cuốn sách sẽ đề cập đến một câu chuyện về một nhân vật – nổi tiếng hoặc không, thông minh hoặc bình thường – những người phải đối mặt với những thách thức rất riêng nằm ngoài tầm với của họ và buộc phải tìm ra cách để đối đầu với chúng. Tôi nên chơi theo luật hay nghe theo tiếng gọi của bản năng? Tôi nên kiên trì hay từ bỏ? Tôi nên ăn miếng trả miếng hay khoan dung độ lượng?

Qua những câu chuyện này, tôi muốn làm sáng tỏ hai ý. Thứ nhất, phần lớn những gì chúng ta cho là có giá trị lại nảy sinh từ những kiểu xung đột không tương xứng này, bởi khi phải đối mặt với một thứ áp đảo, thì sự vĩ đại và vẻ đẹp sẽ nảy sinh. Và thứ hai, chúng ta luôn hiểu sai về những loại đối đầu này. Những gã khổng lồ chưa chắc đã “khổng lồ” như chúng ta tưởng. Điểm mạnh nhất của họ cũng chính là điểm yếu nhất. Và thực tế, việc là một kẻ yếu thế có thể thay đổi con người theo những cách mà chúng ta thường không đánh giá cao: nó tạo cơ hội, hướng dẫn, soi sáng và biến những điều không thể thành có thể. Chúng ta cần một hướng dẫn cụ thể hơn để đối mặt với những gã khổng lồ và không đâu là xuất phát điểm tốt hơn cuộc đối đầu trong sử thi giữa David và Goliath. 

Khi Goliath gào thét trước đạo quân Do Thái, hắn đang đưa ra lời thách đấu “tay đôi”. Đây là việc thường thấy trong thời cổ đại. Hai phe xung đột tránh gây thương vong nặng nề cho nhau bằng cách chọn một chiến binh đại diện ở mỗi bên để tham đấu. Nhà sử học Quintus Claudius Quadrigarius La Mã thế kỷ thứ I TCN đã kể rằng tác nhân khơi mào cho một trận chiến lịch sử chính là thời điểm một chiến binh Gaul chế giễu một đối thủ La Mã. “Việc làm này ngay lập tức đã làm dấy lên sự phẫn nộ tột cùng ở một Titus Manlius, một chàng thanh niên có quyền thế cao nhất,” Quadrigarius viết. Titus đã thách đấu Gaul:

Chàng bước về phía trước, và quyết không để lòng dũng cảm của quân La Mã bị một chiến binh Gaul làm hoen ố. Vác chiếc khiên của lính lê dương và tay cầm một thanh kiếm Tây Ban Nha trong tay, chàng tiến đến trước chiến binh Gaul. Cuộc chiến giữa họ đã diễn ra trên một cây cầu bắc qua sông Anio trước sự chứng kiến của cả hai đạo quân trong bầu không khí căng thẳng đến nghẹt thở. Họ đối mặt nhau: chiến binh Gaul, với sự thiện chiến, giơ khiên chờ đòn tấn công từ đối thủ; Manlius, hừng hực ngọn lửa của lòng dũng cảm, lấy khiên của mình chọi vào khiên của đối thủ khiến chiến binh Gaul loạng choạng. Khi đối phương cố giữ thăng bằng, Manlius thừa thế xông lên, lấy khiên giáng mạnh vào khiên của đối thủ, khiến hắn phải đổi thế đứng. Lợi dụng sơ hở, chàng cúi thấp và đâm lưỡi kiếm Tây Ban Nha vào ngực đối thủ. Sau khi kết liễu đối thủ, Manlius cắt đầu của chiến binh Gaul, rút lưỡi hắn, quấn quanh cổ mình.

Đó cũng là những gì Goliath mong đợi – một chiến binh tương xứng với hắn trong cuộc đấu tay đôi. Hắn chưa từng đấu trận nào chệch khỏi sự chuẩn bị của mình. Để không bị đối thủ “thổi bay”, hắn khoác một chiếc áo giáp dài được làm từ hàng ngàn mảnh đồng xếp lớp như vảy cá. Chiếc áo phủ hết cánh tay, dài đến đầu gối và có thể nặng hơn 45 kg. Ống chân hắn được bảo vệ bởi hai ống đồng ôm khít bắp chân gắn thêm miếng đồng khổ lớn phủ kín bàn chân. Hắn đội chiếc mũ kim loại nặng trịch. Đương nhiên, hắn không thể thiếu 3 loại vũ khí riêng biệt, tất cả đều vô cùng thích hợp cho cuộc chiến đấu ở cự ly gần. Hắn cầm trong tay chiếc lao đẩy được làm bằng đồng, có khả năng đâm xuyên khiên, thậm chí cả áo giáp đồng. Hắn đeo một thanh kiếm bên hông. Và vũ khí tối ưu nhất của hắn là chiếc giáo ngắn, có kích thước rất lớn, được làm hoàn toàn bằng kim loại. Trên thân giáo, gắn một sợi dây và một bộ cân để tạo lực lớn nhất và độ chính xác cao. Như sử gia Moshe Garsiel viết, “Đối với người Do Thái, chiếc giáo đặc biệt này, với trục giáo nặng, lưỡi sắt dài và bén cộng với lực ném mạnh mẽ của Goliath, có khả năng xuyên thấu bất kỳ chiếc khiên đồng và áo giáp đồng nào.” 

Sau đó, David xuất hiện. Vua Saul đã cố gắng trao cho chàng thanh gươm và áo giáp của mình để ít nhất chàng cũng có cơ hội chiến đấu. David từ chối. “Thần không thể di chuyển nếu khoác lên người những thứ này,” chàng nói, “và thần cũng không cần dùng đến chúng.” Thay vào đó, chàng cúi xuống nhặt năm viên sỏi trơn nhẵn bỏ vào chiếc túi đeo trên vai. Sau đó, chàng rảo bước xuống thung lũng, không quên mang theo chiếc gậy chăn cừu. Goliath nhìn chàng trai đang tiến về phía mình và cảm thấy bị xúc phạm. Hắn kỳ vọng sẽ được đấu với một chiến binh dày dạn kinh nghiệm. Nhưng, hắn lại thấy một chàng trai chăn cừu – xuất thân ti tiện – người muốn dùng cây gậy chăn cừu để đấu với thanh kiếm của Goliath. “Nhà ngươi coi ta là chó hay sao mà mang gậy đến đây?” Goliath hét lớn. 

David đặt một viên sỏi vào chiếc nỏ da, ngắm bắn vào trán của Goliath. Gã khổng lồ choáng váng rồi ngã gục. David chạy nhanh về phía hắn, nắm lấy thanh kiếm của gã khổng lồ và cắt đầu hắn. “Quân Philistine thấy chiến binh của họ bị hạ gục bèn tháo chạy,” theo ghi chép trong Kinh Thánh. 

“Kẻ yếu thế đã giành chiến thắng thần kỳ trước gã khổng lồ vốn được cho là ‘bất khả chiến bại’.” Chúng ta vẫn truyền tai nhau câu chuyện này như vậy trong nhiều thế kỷ. Cụm từ “David chống lại Goliath” đã được định hình trong ngôn ngữ của chúng ta như một phép ẩn dụ cho những chiến thắng tưởng chừng bất khả thi. Thế nhưng, điều đáng chú ý là mọi yếu tố trong phiên bản câu chuyện này đều hoàn toàn sai lầm.

3.

Thời cổ đại, có ba kiểu chiến binh. Đầu tiên là kỵ binh được trang bị vũ khí, ngồi trên lưng ngựa hoặc đứng xe ngựa. Thứ hai là bộ binh – mặc áo giáp, cầm kiếm, vác khiên. Thứ ba là phóng binh hay pháo binh ngày nay: cầm cung và quan trọng nhất, không thể thiếu chiếc nỏ da. Nỏ da là một loại vũ khí có 3 chạc, và một miếng da được gắn vào hai bên chạc bằng một sợi dây dài. Họ sẽ kẹp một viên đá hoặc sỏi vào giữa miếng da, kéo căng trục nỏ, ngắm hướng, sau đó thả tay để viên đá bắn về phía trước. 

Bắn nỏ da cần có kỹ năng và sự điêu luyện. Nỏ da là một vũ khí có sức công phá rất lớn trong tay những người có kinh nghiệm. Những người Ailen sử dụng nỏ da có thể bắn trúng một đồng xu ở tầm nhìn xa nhất có thể, và trong kinh Cựu Ước của Judges, người bắn nỏ da được mô tả là chính xác đến “từng li”. Một người bắn nỏ da có kinh nghiệm có thể giết chết hoặc làm tổn thương nghiêm trọng một mục tiêu ở khoảng cách đến gần 200m. Người La Mã thậm chí còn có một bộ kẹp đặc biệt chỉ để “gắp” đá ra khỏi cơ thể một số người lính xấu số bị nỏ da bắn trúng. 

Sử gia Baruch Halpern cho rằng nỏ da giữ vị trí rất quan trọng trong chiến tranh cổ đại đến mức ba kiểu chiến binh đều ngang sức nhau. Với chiếc giáo dài và bộ áo giáp, bộ binh có thể đấu với kỵ binh. Kỵ binh có thể đánh bại phóng binh, bởi ngựa di chuyển quá nhanh khiến phóng binh khó chọn được điểm ngắm lao thích hợp. Và phóng binh có thể hạ gục các bộ binh, bởi một chiến binh to lớn, bị bộ áo giáp nặng trịch “khóa” chân, là một mục tiêu khá dễ dàng của một phóng binh cách đó hàng trăm mét. “Đây là lý do tại sao cuộc thám hiểm của người Athens đến Sicily đã thất bại trong cuộc chiến Peloponnesus,” Halpern viết. “Thucydides đã mô tả rất dài về việc bộ binh hạng nặng của Athens đã bị tiêu hao năng lực như thế nào ở khu vực vùng núi trước đội quân phóng binh của địa phương với vũ khí chủ yếu là nỏ da.” 

Goliath là một lính bộ binh hạng nặng. Hắn nghĩ sẽ đấu tay đôi với một lính bộ binh hạng nặng khác như cuộc chiến giữa Titus Manlius với chiến binh Gaul. Khi hắn hét lớn, “Hãy đến đây, ta sẽ xé xác ngươi để chiêu đãi thú rừng”. Cụm từ “hãy đến đây!” ám chỉ hắn muốn David đấu ở cự ly gần. Khi vua Saul cố gắng khuyên David mặc áo giáp của ngài và mang theo kiếm để quyết đấu, ngài hẳn cũng có suy nghĩ tương tự.

Tuy nhiên, David không có ý định tuân theo luật đấu tay đôi. Khi nói với vua Saul rằng chàng đã giết chết gấu và sư tử khi chúng bắt cừu từ đàn gia súc của mình, chàng không chỉ muốn thể hiện lòng dũng cảm mà còn muốn làm rõ một điểm khác nữa: rằng chàng muốn đấu với Goliath như cách đã hạ những con vật hoang dã này – như một phóng binh.

Bởi không mặc áo giáp nên chàng rất hoạt bát và có khả năng di chuyển nhanh. Chàng kẹp đá vào miếng da trên nỏ, từ từ kéo nỏ, nhắm mục tiêu vào trán đối thủ – điểm sơ hở của Goliath. Eitan Hirsch, một chuyên gia về đạn đạo của Lực lượng Quốc phòng Israel, gần đây đã thực hiện một loạt các tính toán cho thấy một hòn đá có kích thước vừa được một người giỏi dùng nỏ bắn ra ở khoảng cách 35m sẽ găm vào đầu Goliath với vận tốc 34ms, đủ để xuyên qua hộp sọ của hắn, khiến hắn bất tỉnh hoặc chết. Xét về lực sát thương, nó tương đương với một khẩu súng ngắn hiện đại có kích thước tương tự. Hirsch viết, ”Chúng tôi nhận thấy David có thể đã bắn hạ Goliath trong chỉ chưa đến 1 giây, một khoảng thời gian quá ngắn để Goliath kịp trở tay và trong suốt thời gian đó, hắn cũng hoàn toàn bất động.’”

Hắn mang trên mình bộ giáp nặng hàng trăm kg. Hắn chuẩn bị cho một trận đấu ở cự ly gần, nơi hắn có thể đứng, bất động, tránh được việc bị đối thủ thổi bay nhờ bộ áo giáp nặng trịch và sát thương đối phương bằng những đòn giáng chí tử. Hắn thấy David tiến đến, lúc đầu tỏ vẻ khinh miệt, sau đó ngạc nhiên, rồi khiếp sợ – khi hiểu ra rằng cuộc chiến mà hắn kỳ vọng đã đột ngột đổi hướng.

“Ngươi mang gươm, giáo và lao đến,” David nói với Goliath, “nhưng ta đến đây với quyền năng của Đấng Tối cao, vị Chúa của quân đội Israel, người mà ngươi đã sỉ nhục. Hôm nay Chúa sẽ trao ngươi vào tay ta, ta sẽ hạ gục và cắt đầu ngươi. Tất cả mọi người ở đây sẽ biết rằng ta không làm điều đó bằng kiếm hay giáo; mà là Chúa, Người sẽ trao ngươi vào tay chúng ta”.

David đã hai lần đề cập đến thanh kiếm và giáo của Goliath như thể muốn nhấn mạnh vào sự khác biệt của những ý định của chàng. Sau đó, chàng đưa tay vào túi nải và lấy ra một hòn sỏi, và lúc đó, không “khán giả” nào từ cả hai sườn núi nghĩ rằng David sẽ chiến thắng. David là một người bắn nỏ da rất giỏi, ngoài ra, các phóng binh chính là những người dễ dàng hạ được bộ binh trong thực tế. 

Sử gia Robert Dohrenwend viết, ”Goliath đã có cơ hội đấu lại David như bất cứ chiến binh thời đại đồ đồng nào sở hữu một thanh gươm đấu với một đối thủ được trang bị một khẩu súng lục tự động 45 li.”

4.

Tại sao lại có quá nhiều hiểu lầm xung quanh ngày lịch sử đó ở thung lũng Elah? Một mặt, trận đấu cho thấy sự điên rồ trong các giả định của chúng ta về sức mạnh. Vua Saul hoài nghi về cơ hội chiến thắng của David trước gã Goliath khổng lồ. Vua Saul nghĩ đến sức mạnh xét về phương diện thể chất. Ngài không nghĩ sức mạnh có thể xuất hiện ở dưới nhiều dạng khác nhau – ở khả năng phá vỡ các quy tắc, ở tốc độ và sự bất ngờ thay cho sức mạnh thể chất. Vua Saul không phải là người duy nhất mắc sai lầm này. Tôi sẽ chỉ cho các bạn thấy rằng chúng ta mắc lỗi này hàng ngày, dẫn đến hậu quả khôn lường ở mọi khía cạnh từ cách chúng ta giáo dục con trẻ đến cách chúng ta chống lại tội ác và sự bất ổn trong cuộc sống. 

Nhưng, ở đây có một vấn đề sâu xa hơn. Vua Saul và người Do Thái nghĩ rằng họ hiểu Goliath. Họ “thổi phồng” và vội vàng đưa ra kết luận về những gì họ tự gán mác cho khả năng của hắn. Nhưng họ không thực sự nhìn thấy hắn. Thực tế, hành vi của Goliath rất khó hiểu. Hắn được coi là một chiến binh hùng mạnh nhưng có vẻ như không phải vậy. Hắn được tùy tùng mang theo khiên đưa xuống thung lũng. Người tùy tùng được trang bị khiên trong thời cổ đại thường đi theo cung thủ trong các trận đấu bởi khi dùng cả hai tay để giương cung, chiến binh đó sẽ không thể mang thêm bất cứ vũ khí bảo vệ nào khác. Nhưng tại sao Goliath, một chiến binh có ý định thách đấu tay đôi với đối thủ lại cần một tùy tùng mang khiên hỗ trợ? 

Hơn nữa, tại sao hắn lại nói với David, “Hãy đến đây?” Tại sao hắn không thể tiến về phía David? Kinh Thánh nhấn mạnh vào sự di chuyển chậm chạp của Goliath, một điều thật kỳ lạ ở một chiến binh vốn được cho là người hùng thiện chiến với sức mạnh vô song. Tại sao Goliath không ra đòn sớm khi thấy David “tay không gươm đao, áo giáp” chạy xuống sườn đồi? Khi nhìn thấy David, phản ứng ban đầu của hắn là cảm thấy bị xúc phạm, sau đó sợ hãi. Hắn có vẻ mù mờ về những gì đang diễn ra quanh mình. Thậm chí hắn còn phát ngôn kỳ lạ khi David tiến gần đến hắn hơn: “Nhà ngươi coi ta là chó hay sao mà mang (nhiều) gậy đến? Trong khi David chỉ đang cầm duy nhất một cây gậy mà thôi.

Thực tế, nhiều chuyên gia y tế hiện nay tin rằng Goliath gặp vấn đề nghiêm trọng về y khoa. Hắn có biểu hiện giống người mắc bệnh to cực chi – một căn bệnh do khối u lành tính ở tuyến yên gây ra. Khối u này gây nên khủng hoảng thừa hormone tăng trưởng ở người, lý giải cho kích thước bất thường của Goliath. (Người cao nhất trong lịch sử, Robert Wadlow, cũng bị mắc bệnh to cực chi. Khi chết, ông cao 2,6m và có vẻ vẫn tiếp tục phát triển.)

Hơn nữa, một trong những biểu hiện thường gặp của bệnh to cực chi là vấn đề về tầm nhìn. Các khối u tuyến yên có thể phát triển tới điểm chèn lên các dây thần kinh thị giác, khiến người bệnh bị hạn chế về tầm nhìn, đôi lúc nhìn 1 thành 2. Tại sao Goliath lại cần một tùy tùng dẫn xuống thung lũng? Bởi hắn cần một người dò đường. Tại sao hắn di chuyển rất chậm? Bởi hắn không nhìn rõ xung quanh. Tại sao mãi về sau hắn mới biết David đã thay đổi chiến thuật? Bởi hắn không nhìn thấy gì cho đến khi David đến gần. 

Từ trên dãy núi cao nhìn xuống thung lũng, quân Do Thái nhìn thấy một gã khổng lồ đáng sợ. Trong thực tế, kích thước cũng là điểm yếu lớn nhất của hắn. Bài học quan trọng dành cho mọi trận đối đầu với những gã khổng lồ – đó là quyền lực và sức mạnh không phải lúc nào cũng như dáng vẻ bề ngoài. Trong suốt thời gian qua, chúng ta đã truyền tai nhau một phiên bản hoàn toàn sai về câu chuyện. Cuốn sách các bạn đang cầm trên tay sẽ mang đến cho bạn một cái nhìn đúng đắn nhất.