Tôi đã mua hai quyển vở màu đỏ hiệu Clairefontaine, một cho tôi, một cho Jansen, để sự kiểm kê các bức ảnh có thể được lập thành hai bản. Tôi sợ rằng trong chuyến đi sang Mexico ông sẽ làm thất lạc thành quả công việc của tôi, do thờ ơ hoặc đãng trí. Vậy nên tôi rất muốn giữ một bản sao. Ngày hôm nay, tôi có một cảm giác kỳ cục khi lật giở các trang quyển vở: cảm giác đang xem một catalogue hết sức chi tiết gồm toàn những bức ảnh tưởng tượng, số phận của chúng ra sao, nếu người ta thậm chí còn không chắc chắn được về số phận tác giả của chúng? Jansen có mang theo cùng ông ba cái va li không, hay là ông đã tiêu hủy tất tật trước khi lên đường? Tôi từng hỏi ông tính làm gì với ba cái va li đó và ông nói rằng chúng khiến ông vướng víu và nhất là ông không muốn bị “quá cân hành lý”. Nhưng ông không đề nghị để chúng lại Paris cho tôi giữ hộ. Trong trường hợp khả quan nhất, giờ đây chúng đang hoàn tất việc thối rữa tại một khu ngoại ô nào đó bên Mexico.

Một tối nọ, tôi nán lại trong xưởng muộn hơn thường lệ, ông trở về và bắt chợt tôi đúng vào lúc tôi đang chép vào quyển vở thứ hai những gì đã viết trong quyển vở thứ nhất. Ông cúi người xuống nhìn qua vai tôi:

- Sao giống công việc của một đan sĩ dòng Benedict[1] thế, anh bạn nhỏ… Cậu không mệt quá đấy chứ?

Tôi cảm thấy chút châm biếm trong giọng ông.

- Nếu là cậu, tôi sẽ còn đẩy mọi thứ đi xa hơn nữa… Hẳn tôi sẽ không vừa lòng với chỉ hai quyển vở… Tôi sẽ dựng một bản thống kê chung trong đó ghi rõ theo trật tự bảng chữ cái tên và địa điểm xuất hiện trên những bức ảnh kia…

Ông mỉm cười. Tôi thấy rối trí. Tôi có cảm giác ông đang chế giễu tôi. Hôm sau, tôi bắt tay dựng bản thống kê trong một quyển sổ agenda lớn, theo trật tự bảng chữ cái. Tôi ngồi trên trường kỷ, giữa các chồng ảnh mà tôi dần lấy ra từ mấy cái va li, và tôi lần lượt viết vào hai quyển vở cũng như quyển sổ agenda. Lần này, nụ cười của Jansen đông cứng lại, ông chăm chú nhìn tôi, vẻ sững sờ.

- Tôi chỉ đùa thôi mà, cậu nhỏ ơi… Thế mà cậu lại làm đúng y theo từng lời của tôi…

Tôi thì không đùa. Tôi dấn thân vào công việc này là bởi tôi từ chối chuyện những con người và những vật biến mất đi không để lại dấu vết. Nhưng có bao giờ chúng ta giải quyết được điều ấy không? Và Jansen, xét cho cùng, cũng từng thể hiện cùng mối lo lắng. Xem bản thống kê mà tôi còn giữ, tôi nhận thấy rằng một số lượng lớn các bức ảnh là ảnh chụp Paris hoặc ảnh chân dung. Ông đã viết vào đằng sau những bức thuộc loại thứ nhất nơi ông chụp, nếu không hẳn tôi sẽ liên tục thấy khó khăn để định vị chúng. Trên đó có thể thấy các cầu thang, gờ vỉa hè, rãnh nước, ghế băng, những tấm áp phích rách tả tơi trên tường hay hàng cột. Chẳng có chút nỗ lực nào để làm cho mọi thứ đẹp lên, mà chỉ đơn giản là cái nhìn riêng của ông, một cái nhìn mà tôi còn nhớ được biểu hiện buồn bã và chăm chú.

Tôi phát hiện, trong đống ảnh, trên một tờ giấy viết thư, các ghi chép của Jansen, chúng được đặt tên: “Ánh sáng tự nhiên”. Đó là bài báo mà một tờ tạp chí chuyên về điện ảnh đặt ông viết, vì ông từng làm cố vấn kỹ thuật tình nguyện cho một số đạo diễn hồi đầu thập niên sáu mươi, dạy họ sử dụng các luồng ánh sáng máy quay Mỹ chuyên thời sự chiến tranh. Tại sao hồi đó những ghi chép kia lại khiến tôi choáng váng đến thế? Kể từ bấy, tôi đã nhận thấy, việc tìm ra cái mà Jansen gọi là “ánh sáng tự nhiên” khó đến mức nào.

Ông từng kể với tôi là có những lúc ông tự tay xé các áp phích trên phố để cho hiện ra những áp phích cũ bị dán đè lên. Ông gỡ các mảnh của chúng theo từng lớp và lần lượt chụp ảnh một cách tỉ mỉ, cho tới những mảnh giấy cuối cùng còn sót lại trên tấm gỗ hoặc mặt đá.

Tôi đã đánh dấu các bức ảnh theo trình tự thời gian:

325. Hàng cột trên phố Envierges.

326. Tường trên phố Gasnier-Guy.

327. Cầu thang trên phố Lauzin.

328. Cầu bộ hành Mare.

329. Xưởng sửa xe trên phố Janssen.

330. Nơi trước đây có cây bách cũ, ở góc phố

Alphonse-Daudet giao với phố Leneveux.

331. Triền dốc trên phố Westermann.

332. Colette. Phố Aude.

Tôi đã lập danh sách tên những người mà Jansen từng chụp ảnh chân dung, ông làm quen với họ ngoài phố, tại các quán cà phê, trong lúc đi dạo tình cờ mà gặp.

Cuốc đi dạo của tôi, hôm nay, đã dẫn tôi đến chỗ khu vườn cam của công viên Luxembourg. Tôi băng ngang vùng bóng râm dưới đám cây dẻ gai, đi về phía các sân tennis. Tôi dừng lại trước khu đất chuyên dùng để chơi ném bi sắt. Vài người đang chơi một ván. Sự chú tâm của tôi tập trung vào người cao nhất trong số họ, mặc sơ mi màu trắng. Một bức ảnh của Jansen quay trở lại trong ký ức tôi, đằng sau đó viết thông tin sau đây, mà tôi đã chép vào bản thống kê: Michel L. Ke Passy. Ngày tháng không xác định. Một thanh niên vận sơ mi trắng đứng chống khuỷu tay vào bệ đá hoa cương lò sưởi trong một sự dàn dựng ánh sáng hài hòa quá mức.

Jansen còn nhớ rất rõ hoàn cảnh ông chụp bức ảnh đó. Ông không còn một xu dính túi và Robert Capa, vốn dĩ quen biết đủ mọi loại người, đã tìm cho ông một công việc rất dễ dàng và được trả thù lao rất cao. Ấy là đến nhà một phụ nữ người Mỹ ở ke Passy, cùng tất tật đồ lề cần thiết để chụp ảnh studio.

Jansen đã sửng sốt trước vẻ xa xỉ, độ rộng lớn và những hàng hiên của căn hộ. Người phụ nữ Mỹ chừng ngũ tuần có vẻ đẹp vẫn chói ngời nhưng đáng tuổi mẹ của chàng thanh niên Pháp sống cùng bà. Chính anh ta là người mà Jansen phải chụp ảnh. Bà người Mỹ muốn có nhiều bức chân dung của “Michel L.” ấy, theo phong cách các nhiếp ảnh gia của Hollywood. Jansen đã đặt các máy chiếu như thể ông quá quen với dạng công việc này. Và ông đã sống được sáu tháng với tiền mà những bức ảnh chụp “Michel L.” mang lại.

Càng quan sát người đàn ông đang sắp sửa ném viên bi của mình, tôi lại càng chắc mình nhận ra ở ông ta “Michel L.”. Điều từng gây choáng váng cho tôi trên bức ảnh là cặp mắt lồi và híp, đuôi mắt chạy dài về phía thái dương, các chi tiết khiến “Michel L.” có một ánh mắt lạ thường, gồm nhiều cạnh nhỏ, và khiến người ta tưởng đâu góc nhìn của anh ta rộng hơn mức trung bình. Và cái người đàn ông kia, trước mặt tôi, cũng có cùng cặp mắt híp với đuôi mắt chạy dài về phía thái dương và cùng dáng điệu với “Michel L.”. Cái áo sơ mi trắng lại càng nhấn mạnh thêm vào vẻ giống nhau, dẫu cho mái tóc muối tiêu và khuôn mặt đã phị ra.

Khu đất được rào lưới kín lại và tôi không dám vượt qua đường ranh giới ấy mà quấy rối ván chơi. Có một khoảng giãn cách bốn mươi năm giữa “Michel L.” từng được Jansen chụp ảnh và người chơi bi sắt ngày hôm nay.

Ông ta tiến lại gần rào lưới giữa lúc một trong những người khác đang chơi ném viên bi của mình. Ông ta quay lưng về phía tôi.

- Xin lỗi, thưa ông…

Giọng tôi bợt bạt đến nỗi ông ta không nghe thấy gì.

- Xin lỗi, thưa ông… Tôi muốn hỏi ông một thông tin…

Lần này, tôi nói to hơn nhiều và thật rõ từng âm tiết. Ông ta ngoái đầu lại. Tôi đứng thật thẳng ngay trước mặt ông ta.

- Ông từng quen biết nhiếp ảnh gia Francis Jansen phải không?

Cặp mắt ông ta chừng như nhìn chăm chăm vào cái gì đó nơi đường chân trời.

- Anh nói gì?

- Tôi muốn biết có phải trước đây ông từng được nhiếp ảnh gia Francis Jansen chụp ảnh hay không?

Nhưng, đằng kia, một cuộc tranh luận nổ ra giữa những người khác. Một trong số họ tiến đến chỗ chúng tôi:

- Lemoine… đến lượt anh…

Giờ đây, tôi có cảm giác ông ta đang nhìn xiên đi và không còn thấy tôi nữa. Tuy nhiên, ông ta nói với tôi:

- Xin thứ lỗi… Tôi phải ném đây…

Ông ta đứng vào vị trí và ném viên bi đi. Những người khác ồ lên. Họ vây lấy ông ta. Tôi không biết luật trò chơi ấy nhưng tôi nghĩ ông đã thắng ván đó. Dẫu thế nào, ông cũng đã quên biến mất tôi.

❀ ❀ ❀

[1] Ý nói công việc khổ hạnh, lặng lẽ và có tính chiêm niệm (BTV).