Tôi còn nhớ rằng những ngày cuối cùng trước khi biến mất Jansen như thể vừa xa vắng hơn lại vừa bận tâm trí hơn thường lệ. Tôi nói với ông và ông không đáp lại tôi. Hoặc giả, cứ như thể tôi đã cắt ngang mạch suy nghĩ của ông, ông nhảy dựng lên và lịch sự bảo tôi nhắc lại những gì tôi vừa nói.

Một tối nọ, tôi đi cùng ông về khách sạn của ông, trên đại lộ Raspail, vì càng về sau ông càng ít ngủ lại xưởng. Ông đã nêu với tôi một nhận xét rằng cái khách sạn này nằm cách một trăm mét so với khách sạn ông từng ở lúc mới đến Paris và, để vượt qua khoảng cách thật ngắn đó, ông đã phải cần gần ba mươi năm trời.

Khuôn mặt ông tối sầm lại và tôi cảm thấy rõ là ông muốn nói với tôi một điều gì đó. Rốt cuộc ông cũng quyết định nói, nhưng là với một nỗi e dè lớn đến mức những lời của ông rối tung vào nhau và hẳn có thể nói rằng ông thấy khó nhọc không sao diễn đạt được bằng tiếng Pháp. Theo như những gì tôi hiểu được, ông đã tới lãnh sự quán Bỉ và lãnh sự quán Ý để xin một tờ trích lục giấy khai sinh cùng những thứ giấy tờ khác mà ông cần để chuẩn bị lên đường. Đã xảy ra chuyện lộn xộn. Từ Anvers, thành phố quê hương ông, người ta đã chuyển đến cho lãnh sự quán Ý hồ sơ hộ tịch của một Francis Jansen khác, và người đó đã chết.

Tôi cho rằng ông đã gọi điện thoại từ xưởng hòng tìm cách khiến người ta cung cấp cho ông các thông tin phụ thêm về cái người trùng tên kia, vì tôi đã tìm lại được trên trang lót quyển vở trong đó tôi thực hiện kiểm kê đống ảnh của ông dòng chữ sau đây, ngoáy bằng thứ chữ viết gần như không thể đọc nổi của ông, trong tiếng Ý, như thể người ta đã đọc cho ông chép chính tả: “Jansen Francis, nato a Herenthals in Belgio in 25 aprile 1917. Arrestato a Roma. Detenuto a Roma, Fossoli campo. Deportato da Fossoli il 26 giugno 1944. Deceduto in luogo e data ignoti”[1].

Tối hôm đó, chúng tôi đã đi quá khách sạn của ông và bước về phía giao lộ Montparnasse, ông chẳng còn biết mình là ai nữa. Ông bảo với tôi rằng sau một số năm nhất định chúng ta chấp nhận một sự thật mà chúng ta dự cảm được nhưng tự che giấu với chính mình, do vô tư lự hoặc bởi hèn nhát: Một người anh em trai, một thế thân đã chết thay chỗ chúng ta vào một ngày và tại một địa điểm xa lạ và bóng ma của người ấy rốt cuộc đã hòa trộn vào với chúng ta.

❀ ❀ ❀

[1] Jansen Francis, sinh tại Herenthals, Bỉ, ngày 25 tháng Tư năm 1917. Bị bắt ở Rome. Giam tại Rome, trại Fossoli. Bị đưa đi khỏi Fossoli ngày 26 tháng Sáu năm 1944. Không rõ nơi chết và ngày chết.