Thảng hoặc, có người bấm chuông cửa. Jansen đã bảo tôi không bao giờ được mở, vì có những người - ông dùng cái từ mơ hồ đó - có nguy cơ sẽ bước vào và đợi ông trong xưởng. Cứ nghe thấy có tiếng chuông là tôi lại trốn ra sau trường kỷ để khỏi bị trông thấy qua ô kính lớn nhìn ra ngoài phố. Đột nhiên, tôi thấy như thể mình đã lén lút đột nhập vào xưởng và tôi e những người bấm chuông, nhận ra có một sự hiện diện khả nghi, sẽ trình báo tại sở cảnh sát gần nhất.

“Ô vuông cuối cùng”[1] - như chính ông nói - xuất hiện để nối lại với ông. Quả thật, tôi đã nhận ra luôn luôn vẫn là từng đó người. Cái cô Nicole kia, rồi cả “vợ chồng Meyendorff” nữa, như Jansen gọi: Người đàn ông hoặc người phụ nữ đề nghị Jansen “gọi lại thật sớm”. Tôi viết những cái tên lên một tờ giấy và chuyển cho ông các lời nhắn, mặc cho sự thờ ơ hoàn toàn của ông trước điều này. Tôi đã tìm lại được trong số các vật kỷ niệm khác một trong những tờ giấy ấy, trên đó viết tên của Nicole, vợ chồng Meyendorff và hai người nữa thường gọi tới: Jacques Besse và Eugène Deckers.

Jansen sử dụng cụm từ “ô vuông cuối cùng” vì trường các mối quan hệ của ông đã dần dà thu hẹp lại trong vòng những năm ngay trước. Rốt cuộc tôi cũng đã hiểu được rằng cái chết của Robert Capa và cái chết của Colette Laurent, chỉ cách nhau không lâu, đã tạo ra một vỡ nát trong cuộc đời ông.

❀ ❀ ❀

[1] “Dernier carré”: Ta thấy tác giả sử dụng liên hoàn (trong các câu nói của Francis Jansen) các hình kỷ hà học.