[BẢN CẢNH]: Phòng khách trong ngôi nhà nông trại của gia đình Morton ở miền Trung Tây — nằm trên vùng đồng cỏ chập chùng ngay sát bờ sông Mississippi. Căn phòng đã gắn bó lâu năm với cuộc sống gia đình, mang đậm dấu ấn mộc mạc của thuở khai hoang mở cõi. Chiếc bàn hiếu khách do chính tay gia chủ đóng lấy — chắc chắn và vững chãi; trên sàn trải thảm tết bằng tay, còn những chiếc ghế gỗ thì có đệm chắp vá. Ở góc phía sau bên trái có một chiếc tủ góc. Treo trên tường là bức chân dung Abraham Lincoln. Trên sàn nhà nằm vương vãi một chiếc thuyền đồ chơi tự làm. Khi tấm màn buông lên, trên sân khấu có một cụ bà và một thanh niên. BÀ CỤ MORTON đang ngồi trên chiếc ghế bập bênh gần khung cửa mở, hướng mặt về phía bên trái. Hai bên cửa ra vào là những ô cửa sổ nhìn ra một vùng đất trù phú. Cụ đang cầm giỏ đựng đồ khâu vá và vá chiếc quần của một cậu bé. Cụ đã rất già. Đôi tay run lẩy bẩy. Nhưng tinh thần cụ vẫn ghi nhớ những ngày tháng đầy sức mạnh thuở trẻ.

SMITH vừa bước vào, tay cầm mũ, đứng cạnh chiếc bàn. Cảnh này diễn ra vào năm 1879, buổi chiều ngày mùng Bốn tháng Bảy.

SMITH: Nhưng lễ kỷ niệm đã kết thúc từ hơn hai tiếng trước rồi mà.

BÀ CỤ: Ôi dào, lễ kỷ niệm ấy à, đó mới chỉ là khởi đầu thôi. Cậu cứ ngồi xuống đi. Khi mấy lão lược mộc từng cùng nhau chiến đấu tụ tập lại ở một góc phố — thể nào chúng cũng lôi chuyện cũ ra kể đi kể lại cho bằng hết. Khổ nhất của chiến tranh là thế đấy — cứ phải nghe người ta nhắc hoài nhắc mãi chẳng dứt. Đã năm 1879 rồi đây này — mà chúng ta vẫn chưa chiếm xong Gettysburg nữa là. Mà này, hồi cuộc chiến năm 1832 cũng y như thế.

SMITH: (lúc này đã ngồi xuống ghế bên bàn) Cuộc chiến năm 1832 cơ á?

BÀ CỤ: Chắc cậu ngạc nhiên lắm khi biết chúng ta từng có một cuộc chiến với người da đỏ chứ gì?

SMITH: À vâng — cuộc chiến Blackhawk. Tôi có nghe qua rồi.

BÀ CỤ: Chỉ là nghe qua thôi á!

SMITH: Người nhà của cụ có tham gia trận chiến đó không?

BÀ CỤ: Chính tôi đã tham gia trận đó đấy. Tôi đá cổ một tên da đỏ xuống hầm rồi đứng chặn ngay lên cửa. Hồi đó tôi nặng cân hơn bây giờ.

SMITH: Đó quả là những năm tháng hào hùng.

BÀ CỤ: Hào hùng hơn khối thứ cậu được thấy sau này ấy chứ. Cuộc chiến này — cuộc chiến của ông Lincoln — giờ đây mọi thứ đã được sắp đặt sẵn gọn gàng hết cả rồi. Ngày trước chúng tôi đánh nhau bằng bất cứ thứ gì vớ được trong tay — nước rửa bát — hay bất cứ món gì tiện lợi nhất.

SMITH: Chắc là cụ cũng tin vào câu nói: "Người da đỏ tốt duy nhất là người da đỏ đã chết"?

BÀ CỤ: Tôi chẳng biết nữa. Chúng tôi cũng gây phiền phức cho họ không ít. Nhưng phần lớn họ vẫn rất thân thiện nếu không ai động đến họ. Họ không muốn dâng đất đai của mình — mà ngẫm lại thì tôi thấy người da trắng cũng có cái tính y chang như vậy.

SMITH: Con trai cụ hình như... cũng có cái tính giống như vậy phải không ạ?

BÀ CỤ: Nó chẳng mặn mà gì chuyện bán đất. Mà sao phải bán chứ? Đất ấy chẳng bao giờ có chuyện sụt giá đâu.

SMITH: Nhưng đằng nào anh ấy cũng đang có nhiều đất hơn mức một người dùng, và nếu được trả đúng giá...

BÀ CỤ: Đó là lý do cậu đến đây để thuyết phục nó đấy à?

SMITH: Tôi — vâng.

BÀ CỤ: Chà, cậu không phải là người đầu tiên đâu. Khối kẻ lớn tuổi hơn cậu đã đến đây để bàn lùi bàn tới rồi đấy.

SMITH: (cười) Họ nghĩ rằng nên cử một người trẻ đến thử xem sao.

BÀ CỤ: Chắc chắn là có kẻ nào hiểu rõ tính nó mới nghĩ ra cái mưu đó. Silas luôn sẵn lòng giúp đỡ người trẻ nếu nó có thể. Thế rốt cuộc cậu khăng khăng muốn mua cái gì nào?

SMITH: Ồ, tôi không dám chắc là chúng tôi khăng khăng muốn mua cái gì đâu. Chỉ là nếu chúng tôi có thể mua được ngọn đồi kia (nhìn về phía bên phải) với một cái giá hợp lý...

BÀ CỤ: Ngọn đồi phía trên thị trấn ấy á? Silas thà đem bán cả tôi với con mèo đi còn hơn.

SMITH: Nhưng anh ấy định làm gì với ngọn đồi đó cơ chứ?

BÀ CỤ: Biết đâu nó định leo lên đó mỗi tuần một lần thì sao.

SMITH: Nhưng nếu sự phát triển của thị trấn đòi hỏi phải sử dụng đến khu đất đó...

BÀ CỤ: (cười) Cậu là người đại diện cho sự phát triển của thị trấn đấy phỏng?

SMITH: Tôi đại diện cho nó đấy ạ. Thị trấn này đã và đang phát triển rất nhanh...

BÀ CỤ: Thị trấn này đã bắt đầu phát triển từ cái ngày tôi đặt chân đến đây cơ.

SMITH: Cụ — cụ là người khai sinh ra nó ư?

BÀ CỤ: Chồng tôi và tôi đã khai sinh ra nó — cùng với thằng bé Silas con chúng tôi.

SMITH: Hồi đó là năm nào vậy cụ?

BÀ CỤ: Năm 1820 chứ năm nào nữa.

SMITH: Và — ý cụ là hai người ở đây hoàn toàn cô độc một mình hay sao?

BÀ CỤ: Không, chúng tôi đâu có cô độc. Chúng tôi còn có gia đình nhà Owen ở phía hạ lưu cách đây mười dặm.

SMITH: Nhưng làm thế nào mà cụ đến được đây cơ chứ?

BÀ CỤ: Thì đi bằng xe ngựa chứ sao, cậu tưởng bằng cách nào? (vui vẻ) Cậu tưởng chúng tôi bay đến chắc?

SMITH: Nhưng như thế chẳng phải là nguy hiểm lắm sao?

BÀ CỤ: Đứa nào sợ nguy hiểm thì cứ việc ở lại xó tận Ohio ấy.

SMITH: Chỉ có một gia đình! Tôi cứ nghĩ là người da đỏ đã quét sạch các cụ rồi chứ.

BÀ CỤ: Cách họ "quét sạch" chúng tôi là mang cá và ngô đến cho đấy. Chứ không có người da đỏ thì chúng tôi đã chết đói qua cái mùa đông đầu tiên ấy rồi.

SMITH: Nhưng họ là những người hàng xóm tốt bụng như vậy — thế sao cụ lại hất nước rửa bát vào người ta?

BÀ CỤ: Đó là chuyện sau khi mấy kẻ da trắng khác đã chọc giận họ — những kẻ da trắng chẳng biết cách đối xử tử tế với họ. Chính mảnh đất này đây — mảnh đất mà cậu đang muốn mua — lại là nơi họ yêu quý nhất — Blackhawk và bộ tộc của ông ta. Họ thường đến đây để tổ chức các trò chơi. Đây là chôn nhau cắt rốn của tổ tiên họ — theo cách gọi của họ. Tôi đã từng tận mắt chứng kiến chồng tôi và Blackhawk cùng nhau leo lên ngọn đồi đó. (chỉ tay về phía sau bên phải) Hắn từng rất yêu ngọn đồi ấy — Blackhawk. Hắn hay nói về việc người da đỏ và người da trắng có thể sống hòa hợp với nhau như thế nào. Nhưng khốn khổ cho lão già Blackhawk tội nghiệp — điều mà lão không thể ngờ tới là số lượng người da trắng lại đông đảo đến thế. Sau cuộc chiến — khi lão bị đánh bại nhưng ý chí vẫn chưa hề khuất phục — người ta đưa lão đi miền Đông — Washington, Philadelphia, New York — và khi lão tận mắt chứng kiến những thành phố của người da trắng — lúc trở về, lão đã thành một con người khác hẳn. Lão cứ để cho trái tim mình tan vỡ mà chẳng buồn vẫy vùng thêm một chút nào nữa.

SMITH: Nhưng chúng ta đã trả tiền cho đất đai của họ cơ mà. (cụ nhìn cậu) Trả cho họ một ít tiền.

BÀ CỤ: Một ít tiền. Cho mười lăm triệu mẫu Anh đất ở thung lũng sông Mississippi này — vùng đất tốt nhất trên quả địa cầu này, chúng ta chỉ trả có hai nghìn hai trăm ba mươi tư đô la năm mươi xu, và hứa hẹn sẽ cung cấp hàng hóa trị giá một nghìn đô la mỗi năm. Quả là một cái giá hời — ngay cả đối với thời điểm bấy giờ đấy. (tiếng trẻ con cười đùa vang lên ở bên ngoài. Cụ chồm người về phía trước, nhìn qua khung cửa sổ bên trái) Ira! Buông con mèo ra ngay!

SMITH: (nhìn qua cửa sổ) Dìa đây chắc là lũ cháu của cụ phải không ạ?

BÀ CỤ: Thằng bé là cháu nội tôi. Còn cô bé kia là Madeline Fejevary — con út của ông Fejevary.

SMITH: Trang trại nhà Fejevary nằm liền kề ở phía bên này phải không ạ? (chỉ tay xuống phía bên phải)

BÀ CỤ: Đúng vậy. Chúng tôi đã là hàng xóm của nhau kể từ khi gia đình Fejevary chuyển đến đây từ Hungary sau năm 1848. Ở quê nhà, ông ấy từng là bá tước — và lại là một người uy hàn học rộng. Nhưng ông ấy phải lưu vong vì đã chiến đấu cho tự do ở quê hương mình. Không có gì mà Silas không sẵn lòng làm cho ông ấy. Silas rất coi trọng học thức — và tự do.

SMITH: (đang nghĩ đến dự án của mình, ngước nhìn về phía ngọn đồi — từ phía trước không nhìn thấy ngọn đồi) Thế thì tôi đoán ông Fejevary có ảnh hưởng rất lớn đối với con trai cụ nhỉ?

BÀ CỤ: Còn hơn bất cứ ai khác ấy chứ. Silas cho rằng việc gia đình một người như thế đến làm hàng xóm ngay bên cạnh là một điều vô cùng may mắn cho gia đình chúng tôi. Vả lại — quả thực là thế thật, bởi vì chúng tôi nào có thời gian đâu để bận tâm đến những thứ mà gia đình họ được dạy dỗ từ bé. Cụ bà Fejevary (với nụ cười sắc sảo) — bà ấy chẳng hề kiêu kỳ chút nào đâu — nhưng cách bà ấy cho gà ăn thì đúng là ra dáng tiểu thư đài các hết chỗ nói. Silas nghĩ — ồ, con trai tôi có đủ mọi thứ suy nghĩ trên đời — dù rằng chẳng có ai chăm chỉ làm lụng hơn nó khi đêm về đặt lưng xuống giường.

SMITH: Thế còn ông Fejevary — ông ấy cũng là cựu chiến binh phải không ạ?

BÀ CỤ: (đáp gọn lỏn) Cậu có vẻ không rành vùng này lắm nhỉ — đối với một kẻ đang vô cùng sốt sắng vì công cuộc phát triển của thị trấn. Đúng vậy — Felix Fejevary và Silas Morton đã cùng nhau tòng quân, bước đi trên con đường đó (vẫy tay về phía bên phải) — khi những người cùng trang lứa được gọi nhập ngũ. Fejevary trở về với một cánh tay đã cụt mất. Còn Silas mang về nhà mọi thứ nó đã mang đi — cộng thêm một thứ mà nó chẳng hề mong muốn. Bệnh thấp khớp. Thế nên giờ đây họ lại càng quý mến nhau hơn bao giờ hết. Hình như chẳng có gì gắn kết đàn ông với nhau bằng việc đi tàn sát những người đàn ông khác. (tiếng một cậu bé trêu chọc bắt chước tiếng mèo kêu) Madeline, bảo thằng Ira buông con mèo đó ra mau. (tiếng reo hò của cô bé — tiếng hú của cậu bé) (nhìn ra ngoài) Kìa, chúng kéo nhau ra con lạch mất rồi. Nếu tụi nó cứ ngồi ngâm mình dưới đó thì... (có ý định gọi với theo, nhưng rồi thôi) Thôi kệ, chúng đâu phải là những đứa đầu tiên nghịch ngợm thế.

(cụ trầm ngâm suy tư về điều đó)

SMITH: Chắc cụ phải cảm thấy như thể mình là chủ nhân của cả vùng đất này rồi chứ ạ.

BÀ CỤ: Chúng tôi đã phải lao động cật lực. Cả một đất nước không thể tự dưng mà nên hình nên vóc được. Khi mặt trời mọc là chúng tôi đã dậy, và khi mặt trời lặn chúng tôi vẫn chưa được nghỉ. (như thể điều đó khơi dậy lại con người của những ngày tháng năm xưa) Nào — để tôi dọn chút gì cho cậu lót dạ nhé. (vất vả đứng dậy)

SMITH: Ồ, không, xin cụ đừng bận tâm — không cần đâu ạ. Tôi đã ăn chút gì ở thị trấn trước khi ra đây rồi.

BÀ CỤ: Tôi chẳng thấy đó là lý do gì để cậu không thể ăn thêm chút gì ở đây cả.

(Cụ đi ra phía bên phải; anh đứng ở cửa, nhìn về phía ngọn đồi cho đến khi cụ quay lại với một ly sữa và một đĩa bánh quy.)

SMITH: Chà, trông hấp dẫn quá ạ.

BÀ CỤ: Tính cho đến nay tôi đã nuôi sống không biết bao nhiêu là người rồi đấy. Ban ngày tôi chẳng bận tâm đến việc mình phải nấu nướng cho bao nhiêu người — dăm chục người hay mười lăm người nữa thì thấm tháp gì khi mình đã thức dậy và bận rộn cơ chứ. Nhưng cái cảnh phải đứng dậy — sau mười sáu tiếng đồng hồ rạc cẳng trên đôi chân — thú thật là tôi tuy sẵn lòng, nhưng xương cốt cũng phải kêu ca đôi chút.

SMITH: Thế trước kia cụ có — mở quán trọ ạ?

BÀCỤ: Mở quán trọ á? Tôi nghĩ là có đấy. Nhà nào cũng là quán trọ khi dân cư còn thưa thớt. Cậu nghĩ cách để khai phá một vùng đất là cứ xông lên trước rồi dựng khách sạn lên chắc? Các người chỉ biết có thế thôi. Chứ còn tôi, chưa bao giờ tôi đi ngủ mà lại không để lại chút gì đó trên bếp phòng khi có những người lữ hành mới đến. Và chúng tôi cũng chưa từng đi vắng mà không dặn dò hay để sẵn thật nhiều đồ ăn cho những ai lỡ đường ghé lại.

SMITH: Ý cụ là họ cứ thế bước thẳng vào nhà và ăn thức ăn của các cụ sao?

BÀ CỤ: Chứ họ còn làm gì được nữa? Có một người phụ nữ mà tôi vẫn luôn ao ước được gặp mặt. Cô ấy làm một loại bánh mỳ mà tôi chưa từng được ăn bao giờ — và để lại rất nhiều cho bữa tối của chúng tôi khi hai vợ chồng đi săn vịt và hái quả rừng về. Cô ấy còn dọn dẹp nhà bếp ngăn nắp hơn cả bình thường nữa chứ. Tôi vẫn thường thắc mắc về cô ấy — không biết cô ấy từ đâu đến, và rồi sẽ đi về đâu, (trong lúc cụ trầm ngâm nhớ lại, tiếng cười nói bỗng vang lên ở bên hông nhà) Kìa bọn trẻ về rồi đấy.

(ÔNG FEJEVARY bước vào, theo sau là SILAS MORTON. Họ đều là những người đàn ông trạc sáu mươi tuổi, mặc quân phục, tay cầm những khẩu súng hỏa mai mà họ đã dùng trong cuộc diễu hành. FEJEVARY có gương mặt gầy gò, lịch lãm, đôi mắt đen sâu thẳm và có vẻ đượm buồn. Tay áo bên trái bộ quân phục cũ của ông trống không. SILAS MORTON là một người đàn ông vạm vỡ, kẻ đã gánh trên vai gánh nặng của cả vùng đất này, và không chỉ cho riêng mình ông — một người khai hoang thực thụ. Nhìn thấy người lạ, ông đặt khẩu súng hỏa mai vào góc tường và đưa tay ra bắt, trong khi ÔNG FEJEVARY tiến về phía BÀ CỤ MORTON.)

SILAS: Chào cậu thanh niên nhé?

FEJEVARY: Hôm nay bà khỏe chứ, thưa bà Morton?

BÀ CỤ: Tôi vẫn chưa phải nằm liệt giường — và cũng chẳng có ý định nằm đâu.

SILAS: (thả những quả bóng bay mà ông vừa mua xuống) Thằng Ira đâu rồi? Cả con bé Madeline nữa?

BÀ CỤ: Con bé Delia nhà ông Fejevary đã dẫn tụi nó về cùng rồi. Chắc chúng lại kéo nhau ra con lạch để đắp đập ngăn nước rồi đấy. Cậu thanh niên này đã đợi để gặp anh đấy, Silas.

SMITH: Vâng, tôi muốn có một cuộc trò chuyện nhỏ với anh.

SILAS: Chà, sao lại không nhỉ? (anh vừa cột những quả bóng bay sặc sỡ vào khẩu súng của mình, vừa nói rồi treo chiếc mũ lên chiếc tủ ở góc phòng) Bản thân chúng tôi cũng vừa mới có một cuộc trò chuyện nhỏ xong đây. Mẹ ơi, Nat Rice cũng có mặt ở đó đấy. Con đã không gặp lại Nat Rice kể từ cái ngày chúng ta phải để lại hắn dọc đường với cái chân bị thương nát bét — hắn cứ chửi thề om sòm như một tên cướp biển. Con rất muốn đưa hắn về nhà, nhưng hắn phải quay lại Chicago. Vợ hắn mất rồi đấy, mẹ ạ.

BÀ CỤ: Chà, tao đoán là bà ấy chẳng phải tiếc nuối gì đâu.

SILAS: Ơ hay, mẹ kì thế.

BÀ CỤ: "Ơ hay, mẹ kì thế." Nat Rice là một kẻ keo kiệt, ích kỷ, hay cằn nhằn — mặc cho cái chân hắn có thế nào đi nữa. Thế anh để mọi người ở đâu rồi?

SILAS: Ồ — họ tản mác khắp nơi. Ai nấy đều túm tụm lại trò chuyện với bất cứ ai chịu nói chuyện với mình. Giá mà mẹ cũng đi dự được.

BÀ CỤ: Tôi nghe chán rồi. (quay sang FEJEVARY) Người nhà ông khỏe cả chứ?

FEJEVARY: Thưa bà, mọi người đều khỏe cả. Thằng Felix nhà tôi cũng đã về nhà rồi. Lát nữa nó sẽ ghé qua đây thăm bà.

SILAS: Ôi, nó là một thằng bé khôi ngô tuấn tú lắm đấy, mẹ ạ. Và hãy nghĩ xem nó uyên bác đến nhường nào cơ chứ! (ân cần hướng về phía người thanh niên) Con trai ông Fejevary đã từng học ở Đại học Harvard đấy.

SMITH: Chà chà — một chuyến đi xa thật đấy. Thưa ông Morton, tôi hy vọng đây không phải là thời điểm bất tiện để tôi — trình bày một vấn đề nhỏ với ông chứ?

SILAS: (vui vẻ) Điều đó, dĩ nhiên, còn tùy thuộc vào việc cậu định trình bày cái gì đã. (bị thu hút bởi một âm thanh ở bên ngoài) Cậu có phiền không nếu tôi sang thăm hỏi con ngựa của cậu chút nhỉ? Tôi muốn tháo dây cương để nó có thể ăn chút cỏ.

SMITH: À — vâng. Tôi nghĩ nó sẽ thích điều đó đấy ạ.

SILAS: (đi ra ngoài) Cậu cứ yên trí là nó thích mê đi ấy chứ. Phải không anh bạn già?

SMITH: Con trai ông có vẻ yêu quý động vật nhỉ.

BÀ CỤ: Khối người yêu quý chúng — và đối xử tử tế với chúng. Còn Silas — tôi cũng chẳng biết nữa, cứ như thể nó chính là con vật đó vậy.

FEJEVARY: Anh ấy là người có trí tưởng tượng phong phú.

BÀ CỤ: (ngạc nhiên) Thế á?

SILAS: (quay trở lại và ngồi xuống chiếc bàn cạnh người thanh niên) Nào, cậu đang ấp ủ điều gì trong đầu thế, anh bạn trẻ?

SMITH: Thị trấn này đang phát triển rất nhanh, thưa ông Morton.

SILAS: Đúng thế. (ranh mãnh — hóm hỉnh) Tôi biết điều đó chứ.

SMITH: Tôi cho rằng ông, với tư cách là một trong những cư dân đến đây khai phá từ những ngày đầu — thực chất là con trai của vị cư dân đầu tiên đặt chân đến đây, hẳn là cảm thấy có trách nhiệm nhất định đối với sự phồn vinh của —

SILAS: Tôi chẳng có ý định làm cho thị trấn này tổn hại dù chỉ một chút đâu. Cho nên — vấn đề của cậu là gì nào?

SMITH: Đông người hơn — nghĩa là cần nhiều nhà cửa hơn. Và nhà cửa phải được xây ở những nơi lành mạnh nhất — những — những nơi có phong cảnh đẹp nhất. Chẳng phải đúng thế sao, thưa ông Fejevary, rằng việc có một tầm nhìn đẹp từ ngôi nhà của mình có ý nghĩa vô cùng lớn đối với mọi người hay sao? Một — ừm, một không gian khoáng đạt.

SILAS: Rốt cuộc thì thứ họ muốn mua là gì — mấy gã đang toan tính kiếm chác từ cái sự — khoáng đạt ấy cơ chứ? (làm động tác miêu tả sự khoáng đạt, rồi ra hiệu trấn an) Mọi chuyện vẫn ổn cả, nhưng mà — chính xác thì đó là gì?

SMITH: Tôi đã chuẩn bị sẵn sàng để đưa ra một lời đề nghị — một lời đề nghị vô cùng hấp dẫn cho ngọn đồi phía trên thị trấn kia. (chỉ tay về hướng đó)

SILAS: (lắc đầu — với nụ cười của một người mạnh mẽ nhưng cũng là một kẻ mộng mơ) Ngọn đồi đó không bán.

SMITH: Nhưng chẳng lẽ ông không cân nhắc một — lời đề nghị đặc biệt hậu hĩnh hay sao, thưa ông Morton?

(SILAS, người vừa quay người lại để có thể nhìn ra ngọn đồi, chậm rãi lắc đầu.)

SMITH: Cậu có cảm thấy mình có quyền — có quyền về mặt đạo đức để giữ nó lại hay không?

SILAS: Tôi giữ nó không phải cho riêng mình.

SMITH: Ồ, — cho lũ trẻ ư?

SILAS: Đúng vậy, cho những đứa trẻ.

SMITH: Nhưng — nếu ông thứ lỗi cho — hãy còn những khoản đầu tư khác có thể mang lại lợi ích thậm chí còn lớn hơn cho bọn trẻ.

SILAS: Đối với tôi, đây mới là khoản đầu tư tuyệt vời nhất.

SMITH: Nhưng suy cho cùng thì còn có con cái của những người khác phải tính đến nữa chứ.

SILAS: Vâng, tôi biết chứ. Chính vì thế đấy.

SMITH: Tự hỏi không biết tôi có hiểu ý ông không, thưa ông Morton?

SILAS: (ân cần) Tôi tin là cậu không hiểu đâu. Tôi không thấy làm sao mà cậu có thể hiểu được. Và hiện tại thì tôi cũng không thể giải thích nổi. Cho nên — ngọn đồi đó không bán. Tôi không làm cho ai phải màn trời chiếu đất cả. Đất đai còn thừa thãi cho tất cả mọi người — ở mọi phía xung quanh. Chỉ có điều ngọn đồi ấy —

SMITH: (đứng dậy) Là của ông.

SILAS: Cậu cứ chờ mà xem.

SMITH: Tôi sẵn sàng đề nghị ông một mức giá —

SILAS: Cậu chẳng thể đề nghị tôi bất cứ điều gì có giá trị sánh nổi với những gì tôi đang cân nhắc đâu. Thế nên — chúc cậu gặp nhiều may mắn trong các dự án kinh doanh của mình.

SMITH: Tiếc thật — ông lại không để chúng tôi góp phần xây dựng thị trấn.

SILAS: Đừng có trằn trọc mất ngủ vì lo tôi bóp nghẹt thị trấn này nhé.

SMITH: Chúng tôi có thể biến ông thành một người giàu có, thưa ông Morton. Ông có nghĩ rằng những gì ông đang ấp ủ sẽ mang lại cho ông sự giàu có tương xứng không?

SILAS: Còn giàu có hơn nhiều ấy chứ.

SMITH: Thôi, chào ông. Chào ông nhé. Chào bà.

SILAS: (tiễn anh ta ra cửa) Ngựa của cậu đẹp đấy.

SMITH: Vâng, trông nó có vẻ ổn ạ.

(SILAS đứng ở ngưỡng cửa và nhìn đăm đăm về phía ngọn đồi.)

BÀ CỤ: Anh định làm gì với ngọn đồi đó thế, Silas?

SILAS: Sau khi uống một chút rượu vang — để ăn mừng việc tôi và Felix vẫn còn sống sót ở đây thay vì ngã xuống mãi tận phương nam — con muốn kể cho mẹ nghe về những gì con muốn làm với ngọn đồi đó. (hơi e thẹn quay sang FEJEVARY) Con đã rất muốn kể cho ông nghe điều này.

FEJEVARY: Tôi rất muốn được lắng nghe.

SILAS: (lấy chai rượu trong tủ ra) Chỉ là một chút lòng thành để bày tỏ sự biết ơn thôi.

(Đi ra phía bên phải lấy ly.)

BÀ CỤ: Tôi chẳng biết nữa. Có lẽ bán quách ngọn đồi đi thì hơn — trong lúc bọn họ đang sốt sắng muốn mua.

FEJEVARY: Anh ấy dường như có một kế hoạch khác cho nó.

BÀ CỤ: Vâng. Chà, tôi chỉ mong cái kế hoạch khác đó mang lại cho nó được điều gì ra hồn. Silas đã làm lụng vất vả — suốt cả cuộc đời nó.

FEJEVARY: Tôi hiểu chứ.

BÀ CỤ: Ông nào có hiểu hết được cơ sự. Chỉ có tôi là biết rõ. (lẩm bẩm một mình) Biết rõ đến mức chẳng muốn nghĩ tới nữa.

BÀ CỤ: (khi SILAS quay lại) Để tôi lấy thêm bánh quy.

SILAS: Để con lấy cho, mẹ.

BÀ CỤ: Để tự tay tôi lấy. Thật là nực cười nếu một người bà già này mà không thể tự lấy nổi đĩa bánh quy của mình.

SILAS: (thấy việc đi lại quá khó khăn đối với cụ) Con ước gì mẹ cứ để chúng con làm giùm mấy việc đó.

FEJEVARY: Sức mạnh đó chính là ngọn lửa mà sự yếu đuối không sao dập tắt nổi. Thật là một diễm phúc lớn cho chúng ta khi có bà ở đây, — sợi dây liên kết bằng xương bằng thịt với quá khứ phía sau chúng ta.

SILAS: Vâng. Và cũng thật là một diễm phúc lớn cho chúng tôi khi có ông — người có thể nhìn thấy những điều đó và diễn đạt lại chúng thành lời. Tôi đã bỏ lỡ biết bao nhiêu điều giá trị nếu như tôi không được biết những gì ông đã từng chứng kiến.

FEJEVARY: Ồ, anh chỉ nghĩ thế thôi vì anh vốn là người rộng lượng.

SILAS: Tôi nào có rộng lượng gì. Giờ thì tôi đang nhìn thấy một điều gì đó. Một điều gì đó thuộc về ông. Dạo này tôi hay nghĩ về nó lắm — nó có liên quan ít nhiều đến — đến ngọn đồi kia. Tôi vẫn thường tự hỏi trong suốt bao nhiêu năm qua, việc có một gia đình như gia đình ông làm hàng xóm ngay bên cạnh có ý nghĩa nhường nào. Họ đã làm được một việc vô cùng tốt đẹp cho vùng đất trồng ngô này khi họ đày ốc ông khỏi Hungary. Thật kỳ lạ — sao mọi thứ thường không kết thúc theo cách mà nó khởi đầu. Ý tôi là, những gì bắt đầu chưa chắc đã kết thúc ở đó. Mà là một thứ hoàn toàn khác kết thúc. Ta bắt tay làm một việc gì đó cho quê hương xứ sở của mình — và rồi có lẽ ta lại không hoàn thành chính xác cái điều mà ta từng định làm —

FEJEVARY: Đúng vậy.

SILAS: Mà lại đi làm một việc cho một vùng đất ở mãi tận đẩu tận đâu.

FEJEVARY: Tôi e rằng mình chẳng làm được gì nhiều cho bất kỳ xứ sở nào.

SILAS: (cộc lốc) Cánh tay trái của ông đâu rồi — tôi mạo muội hỏi một câu được chứ? Dù rằng cánh tay trái của ông chẳng thấm tháp gì so với — những thứ vĩ đại không thể đo lường nổi.

FEJEVARY: Khi nghĩ lại những hoài bão thời trai trẻ của mình — tôi có cảm giác như cuộc đời mình đã thất bại.

SILAS: (nâng cao ly rượu) Chà, nếu cuộc đời ông mà là thất bại — thì tôi lại rất thích sự thất bại đó.

(BÀ CỤ MORTON mang đĩa bánh quy trở ra.)

BÀ CỤ: Có hai loại đấy — thưa ông Fejevary. Loại này có rắc hạt bên trong.

FEJEVARY: Cảm ơn bà. Để tôi thử loại bánh rắc hạt trước xem sao.

SILAS: Mẹ, mẹ làm một ly rượu vang chứ ạ?

BÀ CỤ: Tôi chẳng cần rượu chè gì đâu.

SILAS: Vâng, con cũng chẳng biết là chúng ta có cần nó không nữa.

BÀ CỤ: Không, tao nghĩ là tụi bay cần đấy chứ. Chứ tao có đi lính ra trận bao giờ đâu cơ chứ.

FEJEVARY: Thế thì bà hãy uống một ngụm để ăn mừng vì điều đó đi ạ.

BÀ CỤ: Thôi được, chỉ một hớp nhỏ cho ấm người thôi vậy. Dù trời chẳng lạnh léo gì. (FEJEVARY mang rượu và bánh quy đến cho cụ) Mấy người da đỏ ngày trước rất thích bánh quy đấy. Lúc nãy tôi đang kể cho cái tên ranh con hắt hủi kia nghe về chuyện người da đỏ đấy. Có lần tôi thấy một tên da đỏ đang lấp ló sau bụi cây nhìn trộm mình. (chỉ tay) Ngay ở chỗ kia kìa. Tôi chưa bao giờ sợ người da đỏ khi nhìn thấy rõ toàn bộ thân hình của chúng — nhưng khi bạn chẳng nhìn thấy gì ngoài đôi mắt sáng quắc của chúng — đang di chuyển qua những kẽ lá — phải thú thật là chúng khiến tôi phát hoảng lên được. Sau khi hắn đứng lẩn khuất ở đó suốt một tiếng đồng hồ, tôi chẳng tài nào tập trung nổi vào công việc nữa. Thế là tôi tự nhủ, dù da đỏ hay da trắng thì con người vẫn là con người — tôi cứ mang cho hắn dăm cái bánh quy xem sao.

FEJEVARY: Và nó đã thành công chứ ạ?

BÀ CỤ: Thành công đến mức ngày hôm sau những chiếc lá đó toàn là mắt với mắt. Nhưng bù lại hắn mang cho tôi một con cá để đổi chác. Hắn là một thằng bé dễ mến.

SILAS: Biết đâu chính tay chúng ta đã giết chết hắn rồi cũng nên.

BÀ CỤ: Tôi chẳng biết nữa. Biết đâu hắn đã giết chúng ta rồi ấy chứ. Gia đình nhà Will Owens đã bị thảm sát ngay sau vụ đó không lâu. Rất có thể cái tên da đỏ ăn bánh quy của tôi cũng nhúng tay vào vụ đấy chứ chẳng chơi. Bọn người da đỏ có cái gì đó rất khó lường.

SILAS: Tôi đoán là họ cũng thấy chúng ta có cái gì đó vô cùng khó lường đấy thôi.

BÀ CỤ: Kẻ tám lạng người nửa cân cả thôi. Thường thì là thế.

SILAS: (quay sang FEJEVARY) Tôi tự hỏi không biết mình có sai lầm không nữa. Ông thấy đấy, tôi chưa từng được đến trường —

BÀ CỤ: Silas, sao con lại nói thế cơ chứ. Con đã đi học tận hai mùa đông còn gì.

SILAS: Vâng, thưa mẹ, và con rất mừng vì điều đó, bởi vì nhờ thế mà con biết đọc, và con rất thích quả địa cầu môn địa lý. Nó làm cho trái đất trở nên thật đáng yêu để suy ngẫm. Rồi có một hôm thầy giáo giảng cho chúng con nghe về các vì sao, và con đã có cả một bầu trời để suy ngẫm trong những đêm đi xe ngựa dọc đường. Mấy đứa trẻ khác không tin điều đó là thật. Nhưng con thì biết chắc chắn nó là thật! Ý con muốn nói đến trường học cơ — theo cách mà ông Fejevary đã được đi học ấy. Ông ấy được học ở các trường đại học. Ở chính đất nước của ông — ở những xứ sở khác. Tất cả những gì nhân loại từng khám phá ra, những điều khôn ngoan nhất và tuyệt vời nhất mà con người từng suy ngẫm kể từ khi họ bắt đầu có tư duy — tất cả những thứ đó đều được bày ra trước mắt họ.

FEJEVARY: (với nụ cười hiền hậu) Tôi e là mình đã bỏ ngỏ phần lớn trong số đó.

SILAS: Ông đã tiếp thu được rất nhiều chứ bộ. Nhìn vào ánh mắt ông là tôi biết ông đã nghiền ngẫm rất nhiều về những điều đã được suy ngẫm. Và đó chính là điều tôi muốn nói. Học thức nhào nặn nên con người. Một ngôi nhà ngập tràn sách vở sẽ nuôi dưỡng nên những con người mang một khí chất hoàn toàn khác biệt. Ồ, dĩ nhiên là với điều kiện sách vở không phải chỉ để trưng bày cho có lệ.

BÀ CỤ: Giống như trong ngôi nhà mới của con bé Mary Baldwin vậy.

SILAS: (cố gắng thấu suốt vấn đề) Không phải bản thân sự uyên bác — mà chính là cuộc sống nảy nở từ sự uyên bác đó. Học thức cũng giống như đất đai vậy. Giống như — giống như phân bón ấy. Làm cho đất đai màu mỡ hơn. Nhìn thấu đáo hơn. Cảm nhận sâu sắc hơn. Ông có tin điều đó không?

FEJEVARY: Nền văn hóa hẳn phải làm được điều đó chứ.

SILAS: Ở nhà ông thì đúng là như vậy rồi. Chẳng hiểu sao ông luôn thấu hiểu cho hoàn cảnh của người khác hơn là chúng tôi.

BÀ CỤ: Này Silas Morton, khi nào mà anh phải bổ củi gánh nước, khi nào mà anh phải tự tay mổ bò mổ lợn, chăm sóc ngựa gà, tự đánh bơ, nấu xà phòng, và nấu nướng cho bất cứ ai mà Chúa sai phái đến — thì anh sẽ thấy chẳng còn lại mấy thời gian trong ngày để mà sống lịch sự với ai nữa đâu.

SILAS: Mẹ nói rất phải. Mọi chuyện buộc phải diễn ra như thế. Nhưng giờ đây khi chúng ta đã có thể mua được xà phòng — thì chúng ta lại chẳng muốn nhắc đến cái công đoạn nấu xà phòng đã nhào nặn nên chúng ta ra sao nữa.

BÀ CỤ: Chúng ta sống rất chân thực.

SILAS: Vâng. Theo mộth cách nào đó. Nhưng theo tôi thấy, còn có một kiểu chân thực khác, đi đôi với thứ lòng trắc ẩn sâu sắc hơn ấy. Sự chân thực của chúng ta đối với người da đỏ chẳng có gì đáng để tự hào cho cam.

BÀ CỤ: Anh cứ hay bận tâm về người da đỏ nhiều hơn bất kỳ ai khác trên đời.

SILAS: Thỉnh thoảng ngước nhìn ra ngọn đồi đó lại khiến tôi cảm thấy hổ thẹn.

BÀ CỤ: Ôi dào đất với đá, có phải anh làm ra nó đâu. Đó là việc của chính phủ cơ mà. Mà những gì chính phủ làm thì chẳng có gì phải để con người ta phải cúi đầu hổ thẹn cả.

SILAS: Tôi không chắc về điều đó đâu. Tại sao cậu ta lại ở đây? Tại sao ngày hôm nay Felix Fejevary lại không phải là một người giàu sang quyền quý ở Hungary? Bởi vì cậu ta cảm thấy hổ thẹn với những gì chính phủ nước mình đã làm.

BÀ CỤ: Thì đó là chính phủ nước ngoài cơ mà.

SILAS: Đó là sự thấu hiểu cho nỗi lòng của người khác — là việc hóa thân thành chính con người đó, một thứ lòng chân thực như thế đấy. Điểm buồn cười là, điều đó sẽ mang lại cho chính anh một giá trị nào đó. Việc chúng ta đối xử với người da đỏ giống như đồng loại hơn chút nữa hẳn đã mang lại cho chúng ta nhiều điều tốt đẹp. Cha tôi từng hay kể về Blackhawk — họ là những người bạn. Tôi đã từng gặp Blackhawk một lần — khi tôi còn là một cậu bé. (quay sang FEJEVARY) Chắc là tôi đã kể cho ông nghe rồi nhỉ. Ông có biết trông hắn thế nào không? Hắn trông giống như những bậc vĩ nhân trên cõi đời này. Cao quý. Cao quý tựa những cánh rừng — và dòng sông Mississippi — cùng các vì sao trên trời. Gương mặt hắn dài và gò má hóp lại, để lộ những đường nét xương gò má vô cùng thanh tú. Trông hắn cứ như một sinh thể chưa từng bị thuần hóa bao nhiêu lần. Hắn là kết quả của những đêm dài lênh đênh trên chiếc xuồng độc mộc của mình. Thỉnh thoảng tôi có cảm giác như bản thân mảnh đất này cũng có một tâm hồn — rằng mảnh đất ấy thà có người da đỏ ở đó còn hơn.

BÀ CỤ: Thôi đi, đừng để ai nghe thấy anh nói thế nhé. Họ sẽ tưởng anh bị điên nặng rồi đấy.

SILAS: Tôi đoán là họ sẽ nghĩ thế thật, (quay sang FEJEVARY) Nhưng sau khi ông đã lang thang qua một chặng đường dài trên cõi đời này — và chỉ có một mình một bóng, có bao giờ ông cảm nhận thấy một luồng sinh khí tựa như tư duy trỗi dậy từ lòng đất chưa?

FEJEVARY: Tôi e là chưa bao giờ. Nhưng — tôi ước gì mình đã từng cảm nhận được điều đó.

SILAS: Tôi yêu đất đai — mảnh đất này đây. Tôi cho rằng đó là lý do tại sao tôi chưa bao giờ có cảm giác là mình thực sự sở hữu nó.

BÀ CỤ: Nếu anh không sở hữu nó — thì tôi cũng chịu thua đấy! Anh tưởng bố con mình đến đây làm gì — cha anh và tôi ấy? Anh tưởng chúng ta rời bỏ họ hàng thân thuộc để làm gì — rời bỏ thế giới của người da trắng — nào trường học, cửa hàng, thầy thuốc, rồi khăn gói lên đường trên chiếc xe ngựa mui trần đến một nơi chẳng ai biết trước điều gì? Chúng ta đã bị lạc mất một con ngựa. Lạc đường — mất nhiều tuần liền so với dự tính. Con đã được sinh ra ngay trên chiếc xe ngựa mui trần đó. Con biết điều đó chứ. Nhưng điều con không biết là cảm giác sống thế nào khi không có lấy một mái nhà — hay một đốm lửa — mà không có —

(Cụ quay mặt đi chỗ khác.)

SILAS: Không. Không đâu mẹ, dĩ nhiên là con hiểu mà. Thôi nào — thôi nào, có phải con lại lỡ lời rồi không nhỉ? Con ăn nói không được khéo léo cho lắm. Ấy là vì con chưa từng được đến trường.

BÀ CỤ: (che mặt lại) Con đã được đi học tận hai mùa đông cơ mà.

SILAS: Vâng. Vâng, thưa mẹ. Con nhớ rồi. Và con rất mừng vì đã được đi học.

BÀCỤ: (với sự quyết đoán của một người không muốn ai chạm đến nỗi đau thầm kín của mình) Luống hoa păng-xê của nhà Fejevary mùa hè này có tươi tốt không hả ông?

FEJEVARY: Mùa hè này hoa nở đẹp lắm bà ạ. Bà ấy rất thích giống hoa màu tím mới mà bà tặng cho đấy. Tôi thực sự hy vọng bà có thể ghé sang đó ngắm chúng.

BÀ CỤ: Vâng. Mà này, hoa păng-xê nào mà tôi chẳng lạ gì. Chắc là những bài diễn văn ở thị trấn nghe hay ho lắm phải không ông?

FEJEVARY: Nghe hoa mỹ đến mức chẳng còn ra dáng một cuộc chiến tranh nữa.

SILAS: Tôi rất muốn tham dự một buổi lễ mừng chiến thắng mà ở đó người ta không hề đả động gì đến chiến tranh. Đó mới là cách ăn mừng chiến thắng thực sự, (nghe thấy tiếng bước chân, nhìn ra ngoài) Mẹ kìa, Felix đến rồi đây.

(FELIX, một thanh niên ăn mặc lịch sự, bước vào.)

BÀ CỤ: Cháu khỏe không, Felix?

FELIX: Cháu chào bà Morton ạ.

BÀ CỤ: Ừ, ta vẫn còn sống nhăn đây.

FELIX: Chắc chắn rồi ạ. Nếu không có bà thì đâu còn gọi là trở về nhà nữa.

BÀ CỤ: Ta có chừa sẵn bánh quy cho cháu đấy, Felix. Ta bày sẵn ra đây rồi, khỏi phải mon men đi ăn trộm nữa nhé. Hồi nhỏ John với Felix cứ nhè hũ bánh quy mà khoắng thôi.

FELIX: Thế John đâu rồi hả bác?

SILAS: (đang rót một ly rượu vang cho FELIX) Cháu chưa gặp John à? Nó có mặt ở thị trấn trong buổi lễ kỷ niệm đấy chứ. Chắc mấy thằng quỷ sứ đó lại trốn ra trường đua ngựa rồi đây. Bác có nghe tiếng xì xào bàn tán mà. Nhưng đằng nào rồi mọi người cũng sẽ về nhà thôi. Còn mẹ con bà Mary và mấy đứa con gái nữa — đừng có hỏi bác xem họ đang lang thang ở đâu nhé. Họ chắc chắn sẽ đánh con ngựa già Bess đi lồng lộn khắp xứ trước khi chịu đánh nó về chuồng. Bố cháu với ta về nhà trước vì ta muốn có chuyện trò chuyện với ông ấy mà.

FELIX: Cứ khoác lên mình bộ quân phục cũ lại làm hai bác muốn ôn lại chuyện xưa phải không ạ?

SILAS: Chuyện chiến tranh ấy à? À thì, chúng ta cũng có nhắc đến. Nhưng tất cả những điều đó chỉ làm ta muốn bàn về chuyện tương lai, về — rốt cuộc tất cả những thứ đó là vì cái gì. Nhiều điều vĩ đại đang chờ phía trước đấy, Felix. Và cậu sẽ được chứng kiến trước khi mọi chuyện ngã ngũ.

FELIX: Cháu cũng đang suy nghĩ về những điều đó — khi đi dạo quanh thị trấn ngày hôm nay. Nơi này đã phát triển quá nhiều trong năm nay, và theo một cách hứa hẹn sự tăng trưởng còn lớn hơn nữa — nhà máy glucose lớn đang mọc lên ở hạ lưu, xưởng xẻ gỗ mới — tất cả những thứ đó đồng nghĩa với việc sẽ có thêm rất nhiều cư dân.

FEJEVARY: Và họ thậm chí còn mua cả đất để xây dựng một nhà máy luyện thép nữa cơ.

SILAS: Đúng vậy, một thành phố sẽ vươn lên từ những cánh đồng ngô này — một đô thị rộng lớn và trù phú — điều đó là tất yếu. Nó đã được định sẵn trong hình thù của đất đai và dòng chảy của con sông. Nhưng trước hết, hãy kể cho chúng tôi nghe về Đại học Harvard đi, Felix. Thật là một niềm tự hào lớn lao cho tất cả chúng ta khi có Felix trở về từ chốn thần tiên ấy!

FELIX: Bác làm cho nó nghe có vẻ vĩ đại quá đấy ạ.

SILAS: Ồ, cháu biết rõ nó vĩ đại chứ — hiểu rõ đến mức chẳng cần phải thốt lên lời. Đó là những gì cháu đang nắm giữ. Nhưng đối với tôi, nó vĩ đại tựa như các vì sao trên bầu trời vậy — một nơi mà tất cả những tinh hoa tri thức nhân loại sẽ được chắt lọc chảy ra từ tôi — như một mạch nước nguồn.

FELIX: Cháu thấy bác nói gần như hệt câu của Matthew Arnold — một nhà văn người Anh mới nổi tiếng có câu phát biểu rằng: "Những gì tinh túy nhất từng được suy ngẫm và truyền tụng trên thế giới này."

SILAS: "Những gì tinh túy nhất từng được suy ngẫm và truyền tụng trên thế giới này!" (chậm rãi đứng dậy, như thể giấc mơ mấy chục năm qua đang nâng bước chân anh) Đó chính là ý nghĩa của ngọn đồi kia! (chỉ tay) Cháu không nhìn thấy nó sao? Điểm tận cùng của con đường dài đằng đẵng, chúng ta leo lên một ngọn đồi và dựng lên một ngôi trường đại học. Dựng lên một ngôi trường đại học, để rồi mai sau khi chúng ta đã khuất bóng, ngôi trường ấy sẽ thay chúng ta cất lời, sẽ cất lời qua những con người mà học thức đã bồi đắp nên: "Đó là lý do tại sao chúng tôi chọn lấy mảnh đất này."

BÀ CỤ: (hoài nghi) Ý con là, Silas, con định hiến tặng ngọn đồi đó đi á?

SILAS: Ngọn đồi ở điểm tận cùng hành trình của chúng ta — làm sao chúng ta có thể giữ nó cho riêng mình được chứ?

BÀ CỤ: Này, tôi muốn biết tại sao lại không chứ! Đồi hay bằng phẳng — đất đai thì vẫn là đất đai chứ chẳng phải thứ đem đi cho không ai bao giờ.

SILAS: Thôi xin mẹ đừng rầy la con nữa. Con đâu có đem cho không ai. Chính nó đang tự hiến dâng cho đời đấy chứ, nếu xét cho đến cùng.

SILAS: Đừng có nói chuyện với tôi kiểu như thể tôi bị lú lẫn rồi không bằng.

SILAS: Con đang nói chuyện bằng toàn bộ lý trí mà con có. Nếu trong lời con nói không có chút lý trí nào, thì đó là vì con vốn dĩ chẳng có trí khôn. Nhưng con có trí khôn mà, (quay sang FEJEVARY, hóm hỉnh) Phải thế không ông? Ông phải là người rõ nhất chứ. Cứ cho là chính ông đã khai trí cho con đi.

FEJEVARY: À, không — tôi nào có khai trí cho anh.

SILAS: Vâng, chính ông đã làm cho con biết rằng trí khôn đó vẫn luôn tồn tại. Ông đã nói ra những điều đánh thức tâm trí con và con đã nghiền ngẫm chúng trong lúc cày bừa. Và điều đó làm cho con hiểu rằng phải có một trường đại học ở nơi này — để đánh thức tư duy trong tâm trí con người — để việc cày cấy không chỉ đơn thuần là cày cấy nữa. Cháu nghĩ sao, Felix?

FELIX: Cháu — cháu thấy đó là một ý tưởng lớn, bác Silas ạ. Cháu rất thích cách bác diễn đạt nó. Chỉ là cháu đang tự hỏi —

SILAS: Tự hỏi làm sao nó có thể trở thành một trường Đại học Harvard được chứ gì? Chà, nó không thể đâu. Và cũng chẳng cần thiết phải thế đâu (bướng bỉnh) Đó là một trường đại học giữa những cánh đồng ngô — nơi từng mọc đầy ngô của người da đỏ. Và nó dành cho những đứa trẻ của vùng đất trồng ngô này — cả nam lẫn nữ. Rất ít người có thể đến được Đại học Harvard — nhưng sẽ có nhiều người hơn có thể leo lên ngọn đồi đó, (quay đầu từ ngọn đồi nhìn sang FELIX) Harvard trên đỉnh đồi ư? (Khi FELIX cười trừ lắc đầu, SILAS quay lại nhìn về phía ngọn đồi) Một trường đại học phải nằm trên đỉnh đồi. Để mọi người có thể nhìn thấy nó từ tận đằng xa. Nhìn thấy nó mỗi khi ra chuồng bò vào buổi sáng; nhìn thấy nó khi đóng cửa chuồng lúc đêm về. Nó sẽ tạo ra sự khác biệt — ngay cả với những người chưa từng đặt chân tới đó.

BÀ CỤ: Này Silas — đừng có mà hấp tấp vội vàng.

SILAS: Hấp tấp ư? Nó đã đồng hành cùng con suốt bao nhiêu năm nay rồi. Ý nghĩ đó đến với con vào một đêm — chắc là khoảng mười năm về trước — giữa một đêm đầy sao khi con đang trên đường từ nhà ông về (quay sang FEJEVARY) Con đã qua đó để giúp một tay chữa trị cho con ngựa bị bệnh và —

FEJEVARY: (với nụ cười biết ơn) Đó chẳng phải là chuyện lạ lẫm gì.

SILAS: Chà, nói thật nhé, con sẵn sàng thức trắng đêm để chăm sóc một con ngựa bệnh của cái kẻ tồi tệ nhất đời. Nhưng — đêm hôm đó có những ngôi sao chưa từng xuất hiện bao giờ. Hoặc ít ra là con chưa từng nhìn thấy chúng. Và ngọn đồi đó — Felix, trong tất cả những chuyến chu du phương Đông của cháu, cháu đã từng thấy nơi nào đẹp hơn ngọn đồi đó chưa?

FELIX: Trông nó đẹp như một tác phẩm điêu khắc vậy.

SILAS: Hừm. (với nỗi niềm hoài niệm khi nói về những thứ vượt quá tầm hiểu biết của mình) Chắc là thế rồi. Cách nó nhô lên — bằng cách nào đó — cứ như thể nó biết rằng nó vươn lên từ những miền đất rộng lớn và trù phú. Con đã trèo lên ngọn đồi đó vào đêm hôm ấy, (quay sang FEJEVARY) Lúc đó ông đang trò chuyện. Trong lúc chúng ta chờ đợi giữa các cữ thuốc, ông đã kể cho con nghe về quãng đời tuổi trẻ của mình. Tất cả những thăng trầm ông từng trải qua dường như đều — bộc lộ hết ra với con vào đêm hôm ấy — theo cách mà đôi khi mọi thứ vẫn hay xảy ra. Chắc là vì ông nghĩ rằng mình sắp mất con ngựa. Cậu nhớ chứ, đó là con Colonel, con ngựa lông hung phải không nào?

FEJEVARY: Đúng vậy. Con Colonel già tốt bụng.

SILAS: Ông đã trải qua một chuỗi vận hạn đen đủi. Vẫn chưa thể vực lại được mọi chuyện kể từ sau chiến tranh. Nhưng này, cuối cùng thì ông đâu có mất nó, đúng không nào?

FEJEVARY: Nhờ có anh cả đấy.

SILAS: Nhờ vào mấy thứ thuốc mà tôi luôn trữ sẵn trong căn bếp nhỏ đằng sau nhà ấy chứ.

FEJEVARY: Anh đã động viên nó mà.

BÀ CỤ: Silas vốn có tài thuần hóa tất cả muông thú.

SILAS: Chúng tôi có cùng một kiểu tâm trí — loài vật và tôi.

BÀ CỤ: Silas, mẹ ước gì con đừng nói thế — nhất là khi Felix vừa mới ở trường Đại học Harvard trở về.

SILAS: Cùng một kiểu tâm trí — chỉ có điều của con đi xa hơn một chút.

BÀ CỤ: Thôi, nghe con nói thế thì ta cũng thấy mừng.

SILAS: Chà, lúc đó hai chúng ta ngồi bên nhau — ông và tôi — giữa một đêm đầy sao, ngay cạnh chuồng ngựa nhà ông. Và tôi đoán là ông thấy vô cùng buồn cười khi mình lại đang ở đó cùng với tôi — ở tận chốn khỉ ho cò gáy bên sông Mississippi, cố gắng cứu lấy một con ngựa bệnh. Cứ như thể nó — làm sống lại cuộc đời ông vậy. Ông đã kể cho tôi nghe những gì ông từng học ở ngôi trường đại học cổ kính tuyệt vời mà ông yêu quý — ở Vienna, và lý do tại sao ông trở thành một nhà cách mạng. Những giấc mơ xưa cũ trỗi dậy trong ông và ông bắt đầu trò chuyện — theo cái cách mà ông từng hay nói thuở trước, tôi đoán thế. Dĩ nhiên là năm tháng đã mài mòn đi ít nhiều. Gương mặt ông lúc ông huyên thuyên về cái tầm nhìn — ông gọi nó là thế, tầm nhìn về một cuộc đời đáng sống. Đêm hôm đó tôi biết rằng có những thứ tôi chưa từng mảy may nghe tới. Khi tôi bước đi — biết rằng mình phải về nhà đi ngủ để sáng mai còn kịp gặt cỏ — "Đi ngủ á?" tôi tự nhủ với lòng mình. "Dập tắt cái điều tuyệt diệu này khi mày chưa từng có được nó bao giờ, và có lẽ sẽ chẳng bao giờ có lại được nữa sao?" Tôi đã trèo lên ngọn đồi đó. Blackhawk đang ở đó.

BÀ CỤ: Ô hay, hắn chết từ đời thuở nào rồi cơ mà.

SILAS: Hắn ở đó — trên chính ngọn đồi xưa cũ của hắn, cùng với tôi và những vì sao. Và tôi đã nói với hắn —

BÀ CỤ: Silas!

SILAS: Tôi bảo với hắn rằng, "Vâng — điều đó đúng; ngọn đồi này thuộc về ông nhiều hơn là của tôi, ông đến trước và yêu mến nó nhất. Nhưng nó không phải của ông cũng chẳng phải của tôi — dù là của cả ông lẫn tôi. Không phải đồi của tôi, không phải đồi của ông, mà là — đồi của những tầm nhìn", tôi đã nói với hắn thế. "Nơi đây sẽ dung chứa những tầm nhìn về một thế giới tốt đẹp hơn bất cứ thứ gì mà ông hay tôi từng được thấy, hỡi vị tù trưởng da đỏ già cự phách." Ôi, lúc đó tôi say khướt, say mèm luôn rồi.

BÀ CỤ: Mẹ tưởng tượng ra được cơ đấy. Thế còn đống cỏ khô ngày hôm sau thì sao?

SILAS: Một ngày phơi cỏ thì cũng chỉ là một ngày phơi cỏ — nhưng một đêm trên ngọn đồi đó —

FELIX: Chúng ta đâu có được những đêm như thế thường xuyên phải không bác Silas?

SILAS: Bác đã chẳng có được đêm đó nếu không có bố cháu, Felix. Tạ ơn Chúa vì họ đã đày ốc cháu khỏi Hungary! Và mọi thứ thật quái quỷ làm sao. Chẳng lẽ không kỳ lạ hay sao khi những ý nghĩ cứ bay từ tâm trí người này sang tâm trí người khác — tựa như những hạt giống. Chúa tôi ơi — cậu chẳng thể biết chúng sẽ bén rễ ở đâu đâu.

(Tiếng trẻ con vọng lại từ ngoài.)

BÀ CỤ: Lũ trẻ từ dưới suối kéo về kìa — chắc là ướt như chuột lột rồi đây. Thật tình tôi chẳng hiểu người ta nuôi dạy trẻ con kiểu gì nữa. Nhưng chúng ta đẻ nhiều con hơn thời trước rồi đấy. Tôi đã chôn cất ba đứa — trong mười năm đầu tiên đặt chân đến đây. Đáng lẽ chuyện đó đã không xảy ra — nếu chúng ta biết được những gì mình biết bây giờ, và nếu chúng ta không phải cô độc một mình. (Dồn hết sức lực.) Mẹ không hiểu con đang nói cái gì cả — ngọn đồi đó không phải của con!

SILAS: Nó thuộc về tương lai, thưa mẹ — để chúng ta có thể hiểu biết nhiều hơn những gì ta biết lúc này.

BÀ CỤ: Bây giờ chúng ta biết rồi đấy thôi. Hồi đó mới là lúc chúng ta không biết. Mẹ đã đổ mồ hôi sôi nước mắt vì ngọn đồi đó! Và mẹ bảo con hãy để lại nó cho chính con cái của con đi.

SILAS: Vẫn còn những mảnh đất khác cho con cái của con chứ. Nơi này là dành cho tất cả những đứa trẻ.

BÀ CỤ: Tất cả lũ trẻ thì can quái gì đến anh?

SILAS: (cười mỉa mai) Ôi, mẹ ơi — sao mẹ lại nói thế chứ! Chính mẹ là người chưa từng tiếc nuối khi phải nhường lại chiếc giường của mình để người lữ khách tha hương có được chỗ nghỉ ngơi tốt hơn cơ mà.

BÀ CỤ: Chuyện đó khác chứ. Bọn họ chỉ là những kẻ đang trên đường đi ngang qua.

FEJEVARY: Chúng ta cũng vậy thôi.

(SILAS quay sang ông với ánh mắt đầy cảm kích.)

BÀ CỤ: Đó chỉ là nói suông thôi. Giờ chúng ta đã định cư ổn thỏa rồi. Con cái của những gia đình khai hoang khác đang trở nên giàu có. Mẹ cứ nghĩ là con cũng muốn chúng nhà mình được thế chứ.

SILAS: Con còn nhiều điều muốn hướng tới hơn thế. Con muốn trả hết những món nợ của mình — trước khi quá già để nhận ra rằng mình đang mắc nợ.

BÀ CỤ: (thoáng giật mình) Mợ nợ? Hừ! Toàn nói nhảm. Con có nợ ai cái gì đâu.

SILAS: Con nợ ông ấy (gật đầu về phía FEJEVARY). Và cả những chàng trai da đỏ đã ở đây trước con nữa.

BÀ CỤ: Xàm xí tào lao.

FELIX: Chắc bác chưa đọc sách của Darwin bao giờ phải không, bác Silas?

SILAS: Ai cơ?

FELIX: Darwin, nhân vật mới rất nổi tiếng — với học thuyết về sự tiến hóa sinh tồn của kẻ mạnh?

SILAS: Không. Không, bác không rành những chuyện như thế đâu, Felix.

FELIX: Cháu nghĩ là ông ấy có thể làm cho bác cảm thấy dễ chịu hơn về chuyện người da đỏ đấy. Trong cuộc đấu tranh sinh tồn, rất nhiều kẻ buộc phải ngã xuống. Kẻ thích nghi nhất sẽ sinh tồn. Điều này — là tất yếu.

SILAS: Chúng ta và người da đỏ ấy á? Bác đoán là mình chẳng hiểu ý cháu lắm đâu — cái từ "thích nghi" ấy.

FELIX: Ông ấy gọi nó là thế. Kẻ thích nghi tốt nhất với hoàn cảnh sống xung quanh, sở hữu những phẩm chất có thể đương đầu tốt nhất với các điều kiện sống — để hành động. Kể từ buổi bình minh của sự sống, mọi chuyện vẫn luôn diễn ra như thế. Ông ấy cho thấy sự phát triển của sự sống từ những dạng thức hầu như chưa có sự sống, những dạng thức động vật thấp kém nhất — loài sứa biển — cho đến con người.

SILAS: Ồ, vâng, đó chính là điều khiến các nhà thờ đang vô cùng phẫn nộ — rằng chúng ta xuất thân từ loài khỉ.

FELIX: Vâng. Một nhánh loài vượn chính là tổ tiên trực hệ của con người.

BÀ CỤ: Tốt hơn là cháu nên đọc Kinh Thánh đi, Felix.

SILAS: Có người tin vào chuyện này thật ư?

FELIX: Cả thế giới trí thức đang tranh cãi nảy lửa về điều đó. Các nhà khoa học xuất sắc nhất đều công nhận nó. Các giáo sư đang bị mất việc vì dám tin vào điều đó. Dĩ nhiên là các mục sư thì không thể tin nổi rồi.

BÀ CỤ: Tôi nghĩ là không đời nào. Dù sao đi nữa, tin vào một chuyện cụt hứng đến thế để làm gì cơ chứ?

FEJEVARY: (nhẹ nhàng) Nhưng liệu có phải thế không nhỉ? Tôi lại có cảm giác như chúng ta buộc phải chấp nhận nó bởi vì nó quá khích lệ lòng người. (giơ tay ra) Tại sao chúng ta lại có bàn tay?

BÀ CỤ: Chắc là vì Chúa ban cho chúng ta chứ sao.

FEJEVARY: Nhưng câu trả lời đó quá chung chung, và chẳng có mấy nội dung để mang lại cho chúng ta niềm tin vào bản thân. Thế nhưng khi bạn nghĩ rằng chúng ta có đôi bàn tay bởi vì từ hàng thời đại trước — trước khi sự sống mang hình hài con người, đã từng có một xung lực muốn làm những điều chưa từng được làm bao giờ — khi bạn nghĩ rằng chúng ta có đôi bàn tay ngày hôm nay là bởi vì từ thuở sơ khai của sự sống đã luôn có những kẻ phiêu lưu — những người có bộ óc và lòng dũng cảm tuyệt vời nhất luôn muốn vượt lên trên những gì sự sống từng có, và từ khát vọng đó đã sinh ra hành động, rồi hành động đã nhào nặn nên công cụ để hành động — điều đó ban cho đôi bàn tay của chúng ta một bề dày lịch sử khiến chúng ta muốn sử dụng nó thật tốt.

SILAS: (thốt lên từ tận đáy lòng) Chaả chúa ơi! Thế mà ông đã biết điều này suốt bấy lâu nay! Đồ quỷ sứ nhà ông — sao ông không nói cho tôi biết sớm hơn?

FEJEVARY: Tôi vẫn đang nghiền ngẫm về nó. Tôi cũng chưa biết nên tin vào điều gì nữa. Điều này làm tổn thương — những đức tin từ những năm tháng trước đây.

FELIX: Những gì nó làm tổn thương thì sớm muộn cũng phải lùi vào dĩ vãng thôi ạ.

FEJEVARY: Tôi không chắc về điều đó đâu, Felix. Có lẽ theo thời gian chúng ta sẽ tìm thấy chân lý ẩn chứa trong chính những điều đó.

FELIX: Ôi, nếu bố suy nghĩ theo hướng đó...

FEJEVARY: Đừng có mở rộng lòng trắc ẩn với bố như thế chứ con trai, bố chưa đến nỗi già đến thế đâu.

SILAS: Nhưng hãy ngẫm xem những gì ông vừa nói xem nào! Nếu sự thật là chúng ta tự nhào nặn nên chính mình — tự kiến tạo nên bản thân từ những khát vọng muốn vươn lên — có thể nói là chúng ta tự tạo ra chính mình bằng lòng dũng cảm của bản thân — bằng cái gì nhỉ? — khát vọng. Chà, tôi không tài nào tiếp thu nổi. Trí óc tôi không đủ sức để lĩnh hội nó. Và phần lý trí ít ỏi mà tôi có đang lên tiếng phủ nhận. Nó quá —

FEJEVARY: Nó đang đấu tranh với những gì vốn có sẵn ở đó.

SILAS: (gật đầu) Nhưng nó giống như cảm giác tôi vừa nhận ra (rất chậm rãi) điều ngược lại vậy. Từ trong sâu thẳm. Cứ như thể tôi đã biết điều đó suốt bao lâu nay — nhưng giờ mới ngộ ra là mình đã biết nó! Phải. Mẹ thiên nhiên đã thì thầm với tôi điều đó. Muông thú đã mách bảo cho tôi.

BÀ CỤ: Quả là một nơi tuyệt vời để học hỏi kinh nghiệm sống.

SILAS: Dù sao đi nữa, chẳng phải tôi đã chứng kiến nó rồi sao? (quay sang FEJEVARY) Trên gương mặt ông chẳng phải tôi đã thấy tư duy làm cho dung nhan trở nên thanh tú hơn đó sao? Mất bao lâu hả Felix, để — có thể nói là, đưa chúng ta đến được vị trí như ngày hôm nay?

FELIX: Ồ, chúng ta làm sao biết được đã có bao nhiêu triệu năm trôi qua kể từ khi trái đất lần đầu tiên cựa mình thức giấc.

SILAS: Thế thì chúng ta chính là những gì chúng ta đang có bởi vì trong suốt khoảng thời gian đằng đẵng đó đã luôn có những con người khao khát được vươn lên vượt qua những giới hạn của cuộc sống.

FELIX: Chính xác là thế đấy, bác Silas ạ.

SILAS: Nhưng — ồ, thế thì chúng ta vẫn chưa hoàn thiện đâu nhỉ!

FEJEVARY: Không. Chúng ta sẽ tiếp nối hành trình đó từ đây.

SILAS: (chậm rãi) Vậy nếu chúng ta không trở thành — phiên bản tuyệt vời nhất có thể của chính mình, nếu chúng ta không vượt qua những giới hạn của cuộc sống, thì chẳng khác nào chúng ta quay lưng lại với tất cả những tiến trình lịch sử ở phía sau; quay lưng lại với — những —

(Không thể diễn đạt thành lời, anh nhìn sang FEJEVARY.)

FEJEVARY: Quay lưng lại với những giấc mơ và lòng dũng cảm hun đúc qua cả triệu năm trời.

(Sau một phút im lặng, SILAS đứng dậy, mở cửa tủ.)

BÀ CỤ: Silas, con đang làm gì thế?

SILAS: (đã lấy ra một chiếc hộp) Con đang tìm văn khế của ngọn đồi.

BÀ CỤ: Con định làm gì với nó?

SILAS: Con sẽ tống khứ nó ra khỏi tay mình.

BÀ CỤ: Tống khứ nó ra khỏi tay con á? (anh đang cầm nó trên tay) Bản văn khế mà cha con đã nhận từ chính phủ vào cái năm chính phủ giành được nó từ tay người da đỏ ư?

(đứng phắt dậy) Đưa cái đó cho ta! (cụ quay sang FEJEVARY) Bảo nó bị điên đi chứ ông. Chúng ta chiếm được mảnh đất đẹp nhất bởi vì chúng ta là những người đặt chân đến đầu tiên. Chúng ta có quyền giữ lấy nó.

FEJEVARY: (vỗ về bước lại gần cụ) Lời anh ấy nói đúng đấy bà ạ, việc hiến tặng đất đai của mình là một quyết định vô cùng hệ trọng.

SILAS: Ông phải là người hiểu rõ điều đó chứ. Ông cũng từng làm rồi còn gì. Thế ông có hối hận vì đã làm điều đó không?

FEJEVARY: Không. Nhưng chuyện đó chẳng phải là khác sao?

SILAS: Khác ở chỗ nào chứ? Việc của ông cũng là một cuộc chiến để làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn lên cơ mà? Vậy thì hãy để việc này trở thành cách của chúng ta đi.

BÀ CỤ: Những chuyện đó thì liên quan gì đến việc tước đoạt mảnh đất vốn dĩ phải để lo cho con cái chúng ta cơ chứ?

SILAS: Chẳng phải việc mang lại cho chúng một thế giới tốt đẹp hơn để sinh sống cũng là một cách lo cho chúng hay sao? Felix — cháu còn trẻ, bác hỏi cháu, chẳng phải việc trao cho thế hệ sau cơ hội để trở nên vĩ đại hơn chúng ta chính là sự chuẩn bị chu đáo nhất sao?

FELIX: Cháu nghĩ bác hoàn toàn đúng, bác Silas ạ. Chỉ có điều là vướng mắc ở câu hỏi mang tính thực tế —

SILAS: Nếu cháu đúng, thì những rắc rối thực tế ấy chỉ là chuyện nhỏ để giải quyết thôi.

FEJEVARY: Tôi e là anh chưa nhận ra số tiền khổng lồ cần có để tài trợ cho việc thành lập một trường đại học đâu. Mảnh đất đó mới chỉ là khởi đầu thôi. Anh sẽ phải kêu gọi sự quan tâm của những nhà tài phiệt; anh sẽ phải tạo ra một cộng đồng đồng cảm với sứ mệnh mà anh muốn thực hiện.

BÀ CỤ: Silas, con không thấy là tất cả chúng ta đều đang phản đối con sao?

SILAS: Tất cả đều phản đối con ư? (quay sang FEJEVARY) Nhưng sao ông lại có thể phản đối chứ? Hãy nhìn mảnh đất mà chúng ta đã từng đặt chân đến và khai phá xem nào! Đã bao giờ có một cơ hội nào tuyệt vời hơn để làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn thế chưa? Chà, những con trâu rừng từng ở đây trước chúng ta còn vĩ đại hơn chúng ta nếu chúng ta chỉ biết sống ích kỷ vinh thân phì gia! Nguyền rủa thân xác chúng ta nếu chúng ta cứ ngồi đây giàu sang béo bở mà quên mất rằng con người vẫn đang trong tiến trình tự hoàn thiện. (khẳng định mạnh mẽ để gạt đi) Sẽ có một ngày một ngôi trường đại học mọc lên giữa những cánh đồng ngô bên dòng sông Mississippi này, bởi vì từ rất lâu về trước một giấc mơ vĩ đại đã từng được chiến đấu vì nó ở tận Hungary. Và tôi xin cất tiếng gọi giấc mơ xưa cũ ấy, Hãy thức dậy đi, giấc mơ xưa! Thức dậy và chiến đấu đi nào! Ông nói đến những nhà giàu có cơ mà. (chìa tấm văn khế ra, nhưng không ai cầm lấy) Tôi giao tấm văn khế này cho ông mang đến chỗ những kẻ giàu có để chứng minh cho họ thấy rằng có một con người dám tin tưởng mạnh mẽ vào lý tưởng này đến mức sẵn sàng hiến dâng mảnh đất đẹp nhất mà mình đang có. Điều đó hẳn phải khiến những kẻ giàu có phải dừng bước mà suy ngẫm chứ.

BÀ CỤ: Dừng bước và suy ngẫm rằng hắn ta là một thằng điên.

SILAS: (quay sang FEJEVARY) Chính ông sẽ giúp họ hiểu rằng hắn không phải là kẻ điên. Khi ông kể câu chuyện này theo cái cách mà chỉ có ông mới kể được, họ sẽ cảm nhận được ở ông một tầm vóc vượt lên trên họ. Họ sẽ lắng nghe.

BÀ CỤ: Tôi nói cho Silas biết nhé, thiên hạ họ bận rộn lắm.

SILAS: "Bận rộn á!" Bận rộn vì chẳng làm nên tích sự gì phỏng? Nếu quả thực chúng ta tự kiến tạo nên chính mình từ những tư duy nảy sinh trong tâm trí, thì tư duy không phải là thứ đứng ngoài lề cuộc sống. Tư duy — (với năng khiếu chiêm nghiệm kỳ diệu) — chà, tư duy chính là cơ hội của chúng ta. Giờ thì tôi đã hiểu. Tại sao tôi không tài nào quên nổi người da đỏ. Chúng ta đã bóp nghẹt niềm vui sống của họ trước khi cướp đi sinh mạng họ. Chúng ta đã biến họ trở thành những kẻ bé nhỏ, (quay sang FEJEVARY, như thể chắc chắn rằng mình đang diễn giải rất rành mạch) Tôi phải trả lại nó — ngọn đồi của họ. Tôi trả lại nó cho niềm vui — một niềm vui trọn vẹn hơn — niềm vui của khát vọng.

FEJEVARY: (xúc động nhưng vẫn hoài nghi) Nhưng bạn tôi ơi, có những kẻ vốn dĩ chẳng có lấy một chút khát vọng nào cả. Đó là lý do tại sao đối với tôi, điều này tựa như một thứ ánh sáng tỏa ra từ một chốn quá xa vời.

BÀ CỤ: (những ký ức xưa cũ bỗng trỗi dậy trong lòng) Ánh sáng tỏa ra từ chốn xa xôi. Ngày trước chúng ta cũng từng làm thế. Chúng ta chưa bao giờ kéo rèm cửa lại. Tôi từng muốn — đôi khi bạn chỉ muốn được sống cho riêng mình khi màn đêm buông xuống — nhưng chúng tôi vẫn luôn để lại một ngọn đèn thắp sáng bên cửa sổ dành cho những người lữ hành lỡ bước tha hương.

FELIX: Cháu cứ nghĩ là làm thế sẽ rước họa vào thân với bọn da đỏ chứ ạ.

BÀ CỤ: Đúng thế. (sốt ruột) Chà, con đâu thể dập tắt một ngọn đèn chỉ vì nó có thể rọi sáng cho nhầm người được cơ chứ.

FEJEVARY: Không. (và điều đó lóe lên trong tâm trí ông tựa một thứ ánh sáng. Ông quay sang nhìn ngọn đồi) Không.

SILAS: (dịu dàng và sâu lắng) Đúng thế đấy. Hãy nhìn lại lần nữa xem. Biết đâu mắt các người lúc này đã tinh anh hơn rồi. Không thấy nó sao? Tôi nhìn thấy ngôi trường đại học đó đang vươn lên tựa như trỗi dậy từ chính lòng đất mẹ, như thể đó là kết tinh của những tư duy tỏa ra từ lòng đất. Tôi nhìn thấy nó — nhưng tôi muốn biết chắc nó là thật trước khi tôi thôi nhận thức được nữa. Có lẽ khi ấy tôi có thể yên giấc dưới cùng một lớp cỏ xanh với những chàng trai da đỏ kia mà không còn phải hổ thẹn nữa. Chúng ta đâu đã già! Hãy chiến đấu đi nào! Hãy đánh thức trong tâm trí những người khác thứ mà ông từng đánh thức trong tôi!

FEJEVARY: Và đó cũng là cách tôi trả món nợ của mình với nước Mỹ. (Bàn tay ông đưa ra nắm chặt.)

SILAS: (trao tấm văn khế vào tay ông) Và trả cho những giấc mơ qua cả triệu năm trời!

(Đứng gần ô cửa mở, bàn tay họ siết chặt lấy nhau trong một giao ước thiêng liêng.)

(HẠ MÀN)