Vụ động đất này đã thiêu rụi ba phần tư thành phố Lisbonne. Các nhà hiền triết trong nước nhóm họp, thảo luận và đồng ý về một phương tiện để tránh cho thành phố này khỏi bị thiên tai tiêu diệt hoàn toàn. Họ quyết định theo đề nghị của trường Đại học Coïmbre, là đem vài người ra thiêu ở nơi công cộng trong một cuộc cúng lễ thần linh[1]. Đó là bí quyết hiệu nghiệm ngăn cản động đất.

Vì thế họ bắt một người ở Biscaye bị cáo là lấy người mẹ nuôi mình và hai người Bồ Đào Nha đã ăn thịt gà mà bỏ mỡ[2]. Sau bữa cúng kiến người ta trói triết gia Pangloss cùng với đồ đệ của ông ta là chàng Ngây Thơ; một người phạm tội đã nói triết lí, còn một người đã nghe với vẻ tán thành. Thầy trò bị đưa đến hai phòng riêng biệt rất mát mẻ, chưa bao giờ có ánh sáng mặt trời chiếu vào. Tám ngày sau, họ bận cho cả hai thầy trò một bộ quần áo san-betino ma quái, đội lên đầu họ một cái mũ giấy; mũ áo của chàng Ngây Thơ được sơn hình ngọn lửa ngược xuống và hình ma quỷ không có đuôi, không có móng vuốt; còn ma quỷ ở mũ áo Pangloss thì có đuôi và móng vuốt; những ngọn lửa thì bốc lên. Cả hai ăn bận như vậy bị dẫn đi các nơi như một đám cộ, có những tiếng hát êm dịu pha tiếng nhạc ồn ào. Chàng Ngây Thơ bị đánh đòn vào đít trong khi mọi người xem đều ca hát. Còn người tỉnh Biscaye cùng hai người ăn thịt gà bị hỏa thiêu. Pangloss bị án thắt cổ dù rằng đó không phải là tập quán. Cùng ngày hôm ấy lại có động đất xảy ra với những tiếng đổ vỡ ghê sợ.

Chàng Ngây Thơ máu me đầy người, hoảng hốt, phập phồng lo sợ, lại bị giam cầm, lòng tự hỏi lòng: “Nếu mọi việc đều hoàn thiện hơn như ở đây thì ở những nơi khác ra sao? Khi ta gặp những người Bảo Gia Lợi, ta đã bị đánh đòn, việc ấy còn có thể bỏ qua được. Còn ngày nay Pangloss tiên sinh, nhà hiền triết giỏi nhất thiên hạ mà cũng bị treo cổ trước mắt ta không biết và lý do gì? Còn nhà từ thiện Jacques, người hoàn hảo nhất trong loài người, tại sao ông lại bị chết đuối ở cửa biển? Còn cô Cunégonde nữa, hòn ngọc trong giới thiếu nữ, sao cô lại bị người ta mổ bụng?”

Chàng quay đi, đứng không vững, sau khi được nghe thuyết giáo, bị đánh đòn, được tha tội và ban phước, thì có một bà già đến hỏi chuyện chàng và bảo:

- Con ơi! Hãy can đảm và đi theo ta.

❀ ❀ ❀

[1] Nghi lễ mà nạn nhân là những người bị Pháp đình kết tội là dị giáo. Theo Voltaire, cuộc thiêu sống này diễn ra ngày 20 tháng Sáu năm 1756. Hình như trên thực tế, ba vụ thiêu sống, vào ngày 8 tháng Mười năm 1756, ngày 28 tháng Chín năm 1757 và 27 tháng Tám năm 1758, là không có liên quan tới trận động đạt và bị can là những người không bị kết tội tử hình.

[2] Ăn thịt gà bỏ mỡ, ám chỉ người Do Thái.