Ngày thứ nhất hai thầy trò cảm thấy thật là dễ chịu. Họ được kích thích bởi ý nghĩ rằng họ sẽ giàu có lớn; của cải của họ sẽ hơn cả những kho tàng ở Á châu, Âu châu, Phi châu gộp lại. Chàng Ngây Thơ khoái trá, thỉnh thoảng đứng lại khắc tên Cunégonde lên cây. Đến ngày thứ hai, hai con trừu của họ sụp xuống bãi sình lầy, không lên được, phải bỏ mạng, tất cả đồ đạc chất trên lưng chúng bị chìm hết. Hai con trừu khác vài ngày sau cũng chết vì mệt nhọc. Kế đến bảy hay tám con khác chết đói trong một bãi sa mạc. Vài ngày sau nữa, những con trừu khác bước hụt sa xuống hố sâu. Rốt cuộc sau một trăm ngày đường, chỉ còn lại hai con trừu.

Chàng Ngây Thơ bảo với Cacambo:

- Bạn ơi, bạn có thấy không, tất cả của cải trên đời đều có thể tiêu tan, chỉ còn đức hạnh và diễm phúc được gặp lại cô Cunégonde là bền vững mà thôi.

- Tôi cũng nghĩ như vậy, nhưng chúng ta còn hai con trừu với những ngọc vàng châu báu, nhiều hơn kho tàng của vua Y Pha Nho. Thầy nhìn kìa: Tôi thấy một thành phố ở đằng xa mà tôi ngờ là tỉnh Surinam[1] thuộc về người Hà Lan. Chúng ta đã khó nhọc tới cực độ, bây giờ bắt đầu thấy có may mắn được sung sướng rồi đấy.

Đi tới gần thành phố này họ được gặp một người mọi da đen nằm dài trên mặt đất, chỉ có được một cái quần cụt bằng vải xanh che thân, con người khốn khổ này lại mất một chân trái và một bàn tay phải.

Chàng Ngây Thơ dùng tiếng Hà Lan hỏi anh ta:

- Chúa ơi! Anh đang làm gì trong cái trạng thái ghê rợn như vậy?

- Tôi chờ chủ tôi là ông Vanderdendur, một nhà buôn lớn.

- Phải chăng ông Vanderdendur đã đối xử với anh như thế này?

- Thưa ông vâng, đó là lệ thường. Người ta cho tôi chỉ có một cái quần cụt để bận, mỗi năm cho hai lần. Chúng tôi làm việc ở xưởng làm đường. Khi bị cối cán mất một ngón tay, thì người ta cắt cụt luôn cả bàn tay[2]. Khi chúng tôi muốn trốn thì người ta chặt cụt một chân[3]. Tôi ở trong cả hai trường hợp ấy. Các ông ăn đường ở Âu châu, chính là với cái giá đau khổ này. Vậy mà khi má tôi bán tôi với mười đồng écus tại miền duyên hải Guinée, thì bà nói với tôi rằng: “Con ơi, con hãy cảm tạ và luôn luôn tôn kính những mục sư của chúng ta, các ngài sẽ giúp con sống sung sướng. Con được hân hạnh làm nô lệ cho những lãnh chúa da trắng và do đó mà con làm giàu cho ba má”. Than ôi! Tôi không biết ba má tôi có giàu không, chỉ biết các vị lãnh chúa ấy không làm cho tôi sung sướng chút nào. Con chó, con khỉ, con két còn ít cực khổ hơn chúng tôi cả ngàn lần. Những mục sư Hà Lan là người đã làm cho chúng tôi theo đạo, Chủ nhật nào cũng nói với chúng tôi rằng tất cả mọi người đều là con của ông Adam, dầu là người da trắng hay da đen. Tôi không phải là học giả về khoa chủng học; nhưng nếu những nhà truyền giáo ấy nói đúng, thì tất cả chúng ta đều là anh em họ hàng. Vậy mà, các ngài cũng biết, người ta không thể cư xử với bà con họ hàng một cách ghê tởm như thế này.

- Ông Pangloss ơi! Chàng Ngây Thơ la lên, ông đã không đoán được cảnh tượng ghê gớm như thế này… Thôi từ nay tôi không còn tin ở chủ nghĩa lạc quan của ông nữa.

- Chủ nghĩa lạc quan là cái gì vậy? Cacambo hỏi.

- Than ôi! Chàng Ngây Thơ đáp, đó là tính tin tưởng cuồng nhiệt rằng tất cả mọi việc đều tốt, khi mà người ta gặp toàn điều xấu.

Và chàng chảy nước mắt, nhìn lại người mọi da đen; chàng vừa khóc vừa đi vào thành phố Surinam.

Điều thứ nhất mà hai thầy trò dọ hỏi được là ở bến tàu không có một chiếc tàu nào đi Buénos-Aires. Người mà họ hỏi được tin ấy chính là một chủ tàu Y Pha Nho. Ông ta điều đình với chàng, hứa giúp chàng với một giá cả phải chăng. Ông hẹn hai người đến một quán ăn. Chàng Ngây Thơ và người thuộc hạ trung tín Cacambo đến chờ ông ta ở đây cùng với hai con trừu.

Chàng Ngây Thơ vốn tính bộp chộp kể lại chuyện cho người chủ tàu nghe những chuyến phiêu lưu của chàng và thú thật với ông rằng chàng muốn giải thoát cho cô Cunégonde. Ông chủ tàu liền nói: “Tôi không thể đưa ông đến Buénos-Aires được vì tôi sẽ bị treo cổ và đến cả ông cũng vậy! Người đẹp Cunégonde hiện là ái thiếp của ngài tổng trấn”. Chàng Ngây Thơ nghe tin như sét đánh ngang đầu; chàng khóc than rồi kéo Cacambo ra chỗ khác nói nhỏ: “Bạn thân mến ơi, tôi nhờ anh việc này: Chúng ta mỗi người có kim cương trong túi trị giá năm hay sáu triệu; anh khôn khéo hơn tôi, vậy tôi nhờ anh đi chuộc cô Cunégonde. Nếu viên tổng trấn làm khó dễ, thì anh tặng ông ấy một triệu. Nếu ông không chịu, anh tặng lên hai triệu. Anh không phải là người giết đại pháp quan như tôi, người ta sẽ không làm gì anh. Còn về phần tôi, tôi sẽ trang bị một cái tàu khác để đến Venise chờ anh: Đây là một xứ tự do, không phải lo sợ bọn người Bảo Gia Lợi, bọn người Abares, bọn người Do Thái hay bọn đại pháp quan”[4].

Cacambo khen ngợi quyết định khôn ngoan ấy. Anh thấy thất vọng phải xa chủ anh, nay đã trở thành người bạn thân thiết nhưng nghĩ đến việc có thể giúp ích cho bạn, anh lại vui mừng và trấn áp được sự đau lòng ly biệt.

Hai người ôm nhau, đầm đìa nước mắt. Chàng Ngây Thơ còn dặn bạn đừng quên bà già và đón cả bà đi nữa.

Cacambo đi liền ngày hôm ấy: Thật là một người tận tâm với bạn.

Chàng Ngây Thơ còn ở lại thành phố Surinam ít lâu nữa, để chờ gặp một chủ tàu khác chịu chở chàng đến nước Ý cùng với hai con trừu còn lại. Chàng thâu dụng vài người đầy tớ và mua tất cả những gì cần thiết cho một cuộc hành trình khá dài. Sau chót, ông Vanderdendur, là chủ một chiếc tàu đến điều đình với chàng, chàng Ngây Thơ hỏi ông: “Ông đòi bao nhiêu tiền để trở chúng tôi đến Venise, tôi và những người đi theo tôi, cùng những hành lý và hai con trừu mà ông thấy đó?” Chủ tàu đòi mười ngàn bạc, chàng Ngây Thơ không ngần ngại ưng thuận liền.

Sau đó người chủ tàu nghĩ thầm: “Cha chả! Thằng cha này đã ưng chịu cái giá mười ngàn một cách dễ dàng thì hắn cũng có thể trả hai chục ngàn.” Nghĩ vậy, y trở lại nói với chàng Ngây Thơ rằng y chỉ có thể đưa chàng đến Venise với cái giá hai chục ngàn, chàng Ngây Thơ liền đáp:

- Thì ông sẽ có đủ hai chục ngàn!

“Hừ, tay lái buôn nghĩ thầm, thằng cha này bằng lòng trả hai vạn cũng dễ dàng như một vạn”. Hắn trở lại và nói rằng nếu kém ba vạn thì hắn không thể chở chàng Ngây Thơ đến Venise được, chàng Ngây Thơ trả lời:

-Thì ba vạn!

Người chủ tàu Hòa Lan lần này lại nảy ra một ý nghĩ khác nữa: “Ồ! Ồ ba chục đối với hắn chẳng có nghĩa lý gì; có lẽ hai con trừu của hắn chở những số tiền hết sức lớn. Bây giờ ta hãy đừng nài nỉ gì hết, ta hãy lấy trước ba vạn, rồi hãy tính sau”.

Chàng Ngây Thơ đem bán đi hai viên kim cương nhỏ mà viên nhỏ nhất cũng đã đủ trả tiền cho chủ tàu. Chàng trả trước cho y đủ số tiền. Hai con trừu được đưa xuống tàu. Chàng Ngây Thơ xuống một chiếc tàu nhỏ hơn đi theo, khi ra khơi chàng sẽ lên chiếc tàu lớn. Chủ tàu không để mất thì giờ, giương buồm nhổ neo, cho chiếc tàu lớn chạy trước; gió thổi mạnh giúp y được mãn nguyện. Chàng Ngây Thơ nhìn theo chiếc tàu đi mau lẹ, rồi mất hút, chàng thất thần và ngạc nhiên: “Trời ơi! Đây là một vụ lường gạt xứng đáng với con người ở Cựu Thế giới”. Chàng trở lại lên bờ, lòng đau như cắt, vì chàng đã mất tất cả của cải mà chàng hi vọng có thể giàu có lớn, sản nghiệp bằng sản nghiệp của hai mươi vị quốc vương.

Chàng đến văn phòng ông thẩm phán Hà Lan; trong lúc bối rối chàng gõ cửa khá mạnh; vào trong phòng vị thẩm phán, chàng trình bày việc vừa xảy ra và nói lớn tiếng hơn thường lệ. Ông tòa bắt đầu phạt chàng mười ngàn bạc về tội gây huyên náo; sau đó ông nghe chàng Ngây Thơ nói với một thái độ kiên nhẫn, hứa với chàng sẽ xét xử khi viên chủ tàu trở về: và ông bắt chàng phải nộp mười ngàn bạc tiền phí tổn xử án.

Thủ tục tố tụng này làm cho chàng Ngây Thơ phải thất vọng. Cố nhiên chàng đã phải trải qua bao nhiêu biến cố đau đớn gấp ngàn lần. Nhưng lần này thái độ lạnh lùng của ông tòa và lòng gian xảo của ông chủ tàu đã đoạt của của chàng, làm cho chàng phải chìm đắm trong một nỗi buồn u uất. Lòng độc ác của con người xuất hiện trong đầu chàng với tất cả bộ mặt xấu xa bỉ ổi, chàng chỉ còn những ý nghĩ đau buồn.

Sau cùng chàng gặp một tàu Pháp sắp đi Bordeaux. Chàng không còn phải đem theo hai con trừu chở kim cương nữa, chàng chỉ đi có một mình nên thuê một căn phòng trong tàu với giá vừa phải. Trước khi tàu nhổ neo, chàng tuyên bố muốn lựa chọn một người bạn đường để cùng đi với chàng, song phải có một điều kiện: người này phải là người đau khổ nhất tỉnh và đã chán đời đến cực độ.

Người đến kiếm chàng xin đi rất đông, nếu thuê cả một cái tàu chở cũng không hết. Chàng Ngây Thơ lựa chọn trước hai chục người có vẻ mặt khả ái và đã cam đoan là mình đủ điều kiện. Chàng họp họ trong phòng mời dùng một bữa. Chàng yêu cầu mỗi người kể lại cuộc đời mình một cách trung thực, để chàng xét xem ai là người chán đời nhất, thì chàng sẽ mời đi du lịch; còn những người khác ở lại sẽ lĩnh một số tiền tặng khiêm tốn.

Buổi nói chuyện kéo dài đến tận bốn giờ sáng. Trong khi nghe chuyện mọi người, chàng Ngây Thơ nhớ đến câu của bà già nói trong chuyến tàu đi Buénos-Aires, là không có ai đau khổ hơn bà. Nghe mỗi biến cố xảy ra cho mỗi người, chàng lại nghĩ đến Pangloss. Chàng tự nhủ thầm: “Nếu như Pangloss tiên sinh có mặt ở đây, chắc người sẽ phải bối rối xét lại lí thuyết của người. Chắc chắn chỉ có xứ Eldorado là nơi mọi việc đều hoàn hảo, chứ không có nơi nào khác trên mặt đất”. Sau đó chàng quyết định chọn một nhà thông thái bạc phước đã làm việc mười năm cho các thư quán[5] ở Amsterdam. Chàng xét ra không còn có gì đáng chán ngán bằng cái nghề ấy.

Nhà thông thái này đã bị vợ đoạt hết của cải, bị con trai đánh đập và bị mất người con gái vì cô đi theo một tên Bồ Đào Nha. Ông lại vừa mất việc làm, một việc mà ông nhờ đó sống lay lắt bấy lâu. Ông còn bị các mục sư Tin lành ở Surinam ngược đãi vì họ coi ông như là một phần tử Socin.[6] Phải thừa nhận là có một số ít người cũng bạc phước như ông; nhưng chàng Ngây Thơ hi vọng rằng ông sẽ giải khuây cho chàng trong cuộc hành trình.

Sau khi nhà thông thái được lựa chọn, những người khác tỏ vẻ bất bình vì họ tưởng mình còn khổ hơn ông, mà không được lựa chọn, chàng Ngây Thơ làm dịu lòng phẫn uất của họ bằng cách tặng mỗi người một trăm đồng bạc.

❀ ❀ ❀

[1] Thuộc địa của Hà Lan nằm ngay cạnh Guyane thuộc Pháp.

[2] Người ta chặt tay để nô lệ khỏi chết vì hoại thư.

[3] Luật về người Da đen do Louis XIV ban hành quy định cắt chân trong trường hợp bỏ trốn.

[4] Venise là một chính thể cộng hòa và được tiếng là thành phố giải trí. Nhưng tất cả những miêu tả về thành phố nhấn mạnh quyền lực đáng sợ của Nhà nước Pháp đình, thể chế chính trị được đặt ra để bảo vệ an ninh nội bộ của nền Cộng hòa thông qua những thủ tục tố tụng bí hiểm nhất và bạo tàn nhất.

[5] Chính là các nhà xuất bản. Ngành xuất bản ở Hà Lan khá năng động và nổi tiếng, quyền tác giả nhìn chung được bảo hộ.

[6] Tín đồ một giáo phái của đạo Tin lành bị coi là dị giáo vì đã bác lại một số giáo lý (Chúa Ba ngôi, sự thần thánh hoá Jésus).