Trên chiếc tàu Hà Lan, chàng Ngây Thơ la lên:

- Pangloss tiên sinh ơi! Ông Martin ơi! Cô Cunégonde yêu quý ơi! Thế giới này là cái gì vậy?

Martin đáp:

- Là một cái vừa điên rồ vừa ghê gớm!

- Ống biết nước Anh, ở đấy người ta có điên như ở nước Pháp không?

- Cũng là một sự điên rồ nhưng là điên rồ theo một lối khác. Hẳn ông biết rằng hai nước ấy gây chiến với nhau chỉ vì vài thửa đất tuyết phủ gần xứ Gia Nã Đại[1], họ chi phí vào cuộc chiến tốt đẹp này một số tiền đáng giá hơn cả giá xứ Gia Nã Đại. Nếu muốn biết nước này điên rồ hơn nước kia thế nào thì tài sơ trí thiển của tôi không cho tôi nói chắc được. Tôi chỉ có thể nói đại khái là những người Anh mà ta sắp gặp là những người rất ưu sầu buồn tẻ.

Đang nói chuyện, tàu đã tới bến Portsmouth. Trên bến một đám đông dân chúng tụ lại, chăm chú nhìn một người khá to lớn bị bịt mắt, đứng trên boong thượng một chiếc tàu trong đoàn thủy lực. Bốn quân sĩ đứng đối diện với người ấy, bắn mỗi người ba viên đạn vào đầu người kia, một cách bình thản vô cùng. Tất cả dân chúng xem xong ra về, hết sức hài lòng.

Chàng Ngây Thơ hỏi:

- Những việc này là chuyện gì vậy? Và ma quỷ nào ám ảnh để đến nỗi như thế? Người vừa bị giết với đủ nghi thức là ai?

- Người ấy là một đô đốc.

- Và tại sao lại giết người đô đốc ấy?

- Vì ông ta không chịu giết cho thật nhiều người. Ông ta tác chiến với một đô đốc Pháp, tàu của ông không tới gần tàu của Pháp để bắn giết.

- Nhưng tôi thấy vị đô đốc Pháp cách xa vị đô đốc Anh một khoảng cũng như ông này cách xa ông kia.

- Điều ấy không thể cãi được là lẽ tất nhiên rồi. Song ở xứ này thỉnh thoảng lại phải giết một đô đốc để khích lệ những người khác[2].

Chàng Ngây Thơ choáng váng và thấy chướng tai gai mắt về những điều trông thấy và nghe thấy, đến nỗi chàng thương lượng với ông chủ tàu Hà Lan đưa chàng đi Venise ngay lập tức dầu chàng có bị lường gạt, cướp của như ở Surinam.

Viên thuyền trưởng sẵn sàng sau hai ngày. Tàu đi ven miền duyên hải Pháp và đi ngang qua hải cảng Lisbonne, khiến chàng Ngây Thơ sực nhớ lại những chuyện cũ ở đây mà rùng rợn. Tàu vào eo biển và tới Địa Trung Hải, sau chót đến Venise.

Chàng Ngây Thơ ôm Martin hôn và la lên:

- Đội ơn Chúa! Tại đây tôi sẽ gặp lại cô Cunégonde xinh đẹp của tôi. Tôi trông cậy vào Cacambo cũng như tự trông cậy vào nơi tôi. Mọi việc đều tốt đẹp, mọi sự đều hoàn hảo, mọi sự sẽ hoàn thiện hơn mãi.

❀ ❀ ❀

[1] Phiên âm Hán Việt của từ Canada. Dĩ nhiên, Canada không phải là nguyên nhân chính của chiến tranh giữa Anh và Pháp như Voltaire tưởng.

[2] Đô đốc Byng đã bị hành hình trong vịnh Portsmouth ngày 14 tháng Ba năm 1757 vì đã thiếu tính chiến đấu trước hạm đội Pháp khi hạm đội này đang vây hãm Port-Mahon, trên đảo Minorque (1756).