Vị tư lệnh thuật lại cho chàng Ngây Thơ câu chuyện như sau: “Suốt đời tôi, không bao giờ tôi quên cái ngày kinh khủng tôi đã thấy người ta giết thân phụ tôi, thân mẫu tôi, và hãm hiếp em gái tôi. Khi quân lính Bảo Gia Lợi rút lui, tôi không còn thấy người em gái đáng quý ấy đâu nữa. Và chúng bỏ lên một cái xe bò, má tôi, ba tôi và tôi, cùng hai nữ tì, ba người tớ trai nhỏ bị cắt cổ chết, rồi đem chôn chúng tôi trong tiểu giáo đường dòng Tên, cách xa lâu đài của chúng tôi hai dặm. Một giáo sĩ vẩy nước phép cho chúng tôi; nước phép mặn ghê gớm. Vài giọt trúng vào trong mắt tôi: Vị linh mục thấy hai mí mắt tôi mấp máy; ông sờ tay lên ngực tôi thấy tim tôi còn đập. Thế là tôi được cứu khỏi chết và sau ba tuần tôi không thấy ông nữa. Anh Ngây Thơ, hẳn anh còn nhớ tôi là người trẻ đẹp; sau tôi lại càng trẻ đẹp hơn, bởi vậy linh mục bề trên Croust[1], rất thân tình với tôi[2]. Ngài cho tôi bận áo sơ tu; ít lâu tôi được gửi đi La Mã. Vị linh mục trưởng cần tuyển một số thanh niên dòng Tên người Đức. Vua xứ Paraguay tiếp dụng hết sức ít người Y Pha Nho dòng Tên; vua thích người ngoại quốc hơn để dễ bề làm chủ. Tôi được linh mục trưởng nhận riêng để đi làm việc trong ruộng nho này[3]. Vậy nhóm ba người chúng tôi: một người Ba Lan, một người Tyrol và tôi, được phái đến Paraguay để phục vụ. Lúc mới đến, tôi được vinh hạnh làm chức phó tế và mang lon trung úy. Ngày nay tôi lên đến linh mục và đại tá trong quân đội; chúng tôi sẽ chiến đấu cương quyết chống những binh sĩ của vua Y Pha Nho; tôi nói chắc với anh là chúng sẽ bị bại trận và tiêu diệt. Nay trời đã gửi anh đến đây để phụ lực cho chúng tôi. Nhưng có thật là Cunégonde em gái yêu quý của tôi, hiện nay ở dinh ông trấn thủ Buénos-Ayres không?”

Chàng Ngây Thơ thề rằng thật như vậy. Cả hai người lại giàn giụa nước mắt.

Vị nam tước[4] không ngớt ôm lấy chàng Ngây Thơ mà hôn, gọi chàng là anh em và coi chàng như cứu tinh. Ông nói:

- Như vậy, chắc là chúng ta sẽ thắng trận, kéo binh vào thành phố ấy giải thoát cho Cunégonde.

- Đó là tất cả điều tôi mong ước, chàng Ngây Thơ đáp. Tôi tính cưới cô Cunégonde và đến nay tôi vẫn còn hy vọng.

- Mày muốn vậy sao, đồ hỗn xược, vị nam tước la lên. Mày lại dám trơ trẽn xin cưới em gái ta, một người có bảy mươi hai thế hệ quý tộc. Tao thấy mày vô liêm sỉ quá mới dám nói với tao ý định táo bạo ấy.

Chàng Ngây Thơ điếng hồn về những lời mắng nhiếc. Chàng đáp:

- Thưa linh mục, tất cả những thế hệ quý tộc trên đời này không có nghĩa lý gì cả. Tôi đã cứu em của ngài ra khỏi tay một người Do Thái và một đại pháp quan. Pangloss tiên sinh đã từng nói con người bình đẳng như nhau. Em gái ngài thọ ơn tôi rất nhiều và muốn lấy tôi làm chồng.

- Điều đó, tao sẽ xem sao, đồ khốn khiếp!

Vị nam tước trước đây ở trong lâu đài Thunder-ten-tronckh, nay là linh mục dòng Tên, kiêm chức tư lệnh, nổi nóng nói lên câu ấy; đồng thời ông lấy sống gươm đánh một cái lên mặt chàng Ngây Thơ.

Liền lập tức, chàng Ngây Thơ rút gươm của mình ra, đâm sâu vào bụng nam tước. Rồi chàng rút gươm ra, lưỡi gươm đẫm máu còn nóng, chàng bắt đầu khóc: “Chúa ôi! Con đã giết chủ cũ của con, bạn con, anh vợ con. Con là người tốt nhất đời, vậy mà con đã giết chết ba người, trong số đó có hai linh mục.”

Cacambo đứng gác ngoài cửa nhà nghỉ mát, chạy vào. Chủ anh nói: “Bây giờ chỉ có bán rẻ sinh mạng của chúng ta. Quân sĩ sẽ vào đây. Chúng ta phải can đảm chiến đấu, vũ khí cầm ở tay.” Cacambo là người từng thấy các tai biến bất thần, nhanh trí tìm cách đối phó. Anh lấy cái áo đen của linh mục choàng vào cho chủ, đội cho chủ chính cái mũ của người bị giết và hối chủ nhảy lên ngựa. Tất cả mọi động tác của anh diễn ra chỉ trong chớp mắt. Anh nói: “Chúng ta phải chạy trốn và người ta sẽ tưởng thầy là một linh mục dòng Tên, chạy đi cho lẹ. Khi họ biết chuyện và đuổi theo chúng ta thì chúng ta đã tới biên giới rồi.”

Hai thầy trò phóng ngựa chạy như bay khi Cacambo nói câu ấy. Anh ta vừa cho ngựa chạy vừa la lớn bằng tiếng Y Pha Nho: “Tránh chỗ, cho linh mục đại tá đi việc gấp”!

❀ ❀ ❀

[1] Cha Croust, hiệu trưởng trường Colmar, tìm cách làm hại Voltaire, khi Voltaire lưu lại Colmar năm 1754. Voltaire có với con người này một mối hiềm thù dai dẳng. Tuy nhiên, ông này chỉ xuất hiện trong Candide vào năm 1761, thay cho cha Didrie, giáo sĩ dòng Tên ít được biết đến hơn và tất nhiên, mang tính hư cấu.

[2] Ám chỉ rõ ràng sự đồng tính.

[3] Ruộng nho: ẩn dụ thông dụng trong Kinh Thánh.

[4] Chức quý tộc cha truyền con nối, nên vị đại tá này là nam tước [ND].