Tại tỉnh Cadix trước đây, chàng Ngây Thơ có thâu dụng một tên đầy tớ. Người ta còn thấy hạng người này khá nhiều ở miền duyên hải Y Pha Nho và các thuộc địa. Y là người Y Pha Nho một phần tư sinh tại tỉnh Tucuman[1] con một người lai. Lúc nhỏ y là một lễ sinh trong dàn nhạc nhà thờ, sau làm người giúp lễ, rồi làm đủ nghề: thuỷ thủ, thầy tu, nhân viên phát thư bưu điện, đi lính, và làm bồi ngựa. Y tên là Cacambo, rất mến chủ vì chủ y rất tốt với y.

Cacambo thắng yên cương gấp cho hai con ngựa giống tốt của chủ.

- Thầy ơi! Chúng ta phải theo lời khuyên của bà già. Chúng ta phải đi gấp, phải phóng ngựa chạy cho mau không còn có thể quay cổ nhìn lại nữa.

Chàng Ngây Thơ nước mắt giàn giụa:

- Hỡi Cunégonde yêu quý! Tôi phải bỏ cô ở lại vào lúc ông Tổng trấn sắp làm lễ thành hôn cho chúng ta. Từ ngàn dặm phương xa, cô được đưa tới đây, cô sẽ trở nên thế nào?

- Cô ấy sẽ trở nên thế nào là tuỳ ở cô ấy, Cacambo nói. Phụ nữ họ không bao giờ phải bối rối về họ: Trời phù hộ cho họ. Chúng ta hãy chạy lẹ lên.

- Mi tính đưa ta đi đâu? Chúng ta sẽ tới đâu? Chúng ta sẽ làm gì khi không còn Cunégonde nữa?

- Thề có thánh Jacques xứ Compostelle. Chúng ta sẽ tham chiến với những giáo sĩ dòng Tên, giúp họ đánh giặc. Tôi biết rõ đường đi, tôi sẽ dẫn thầy đến vương quốc[2] của họ. Họ sẽ sung sướng được tiếp nhận một đại uý biết thao luyện quân sĩ theo lối Bảo Gia Lợi. Thầy sẽ được giàu có, vinh quang. Khi người ta không nhận được may mắn ở thế giới này thì người ta đi tìm may mắn ở thế giới khác. Thấy được những sự việc mới, làm được những sự việc mới, thật là một thích thú lớn lao.

- Mi đã từng ở xứ Paraguay chưa?

- Cố nhiên là tôi đã ở đó. Tôi đã từng làm tuỳ phái ở trường trung học Assomption xứ ấy. Tôi biết chính phủ của họ cũng như tôi biết những đường phố ở Cadix. Chính phủ ấy thật là đáng khâm phục. Vương quốc của họ, đường kính được ba trăm dặm, chia ra thành ba mươi tỉnh. Chính phủ giữ tất cả những sản vật trong nước, còn nhân dân thì chẳng có gì; thật là một giai phẩm có lý trí và công bằng. Đối với tôi thì tôi thấy không gì thánh thiện bằng việc chính phủ của các cha gây chiến với vua Y Pha Nho và Bồ Đào Nha, tàn sát những dân của hai xứ ấy. Chúng ta hãy tiến mau lên. Thầy sẽ là người sướng nhất đời. Các cha sẽ hài lòng biết bao khi thấy một đại uý biết cách luyện binh theo lối Bảo Gia Lợi, đến giúp sức cho họ.

Hai thầy trò đến giới tuyến đầu tiên; Cacambo bảo với người lính gác rằng có một vị đại úy muốn xin nói chuyện với ngài tư lệnh. Một sĩ quan liền chạy đến bộ tư lệnh báo tin. Trước hết chàng Ngây Thơ và Cacambo bị tước khí giới; người ta giữ hai con ngựa của họ lại. Hai thầy trò được dẫn vào giữa hai hàng binh sĩ. Vị tư lệnh ngồi ở trong cùng, đầu đội mũ ba khía, áo sắn tay, gươm đeo bên hông, tay cầm đoản thương[3]. Ông ra một dấu hiệu, tức thì hai mươi bốn binh sĩ bao quanh hai người khách. Một trung sĩ nói với hai người rằng họ phải chờ đợi, vị tư lệnh không thể nói chuyện với họ bây giờ. Vị linh mục hàng tỉnh không cho phép một người Y Pha Nho nào nói gì, nếu không có sự hiện diện của ông; và người Y Pha Nho không được ở trong xứ quá ba tiếng đồng hồ.

Cacambo hỏi:

- Thế bây giờ linh mục hàng tỉnh ở đâu?

Viên trung sĩ đáp:

- Ngài đang đi duyệt binh sau khi đã hành lễ ở nhà thờ. Hai ông phải chờ ba giờ nữa mới được hôn chân ngài.

Cacambo bèn nói:

- Nhưng đại úy đây không phải người Y Pha Nho mà là người Đức. Hai thầy trò tôi đói cồn ruột, chúng tôi có thể ăn gì trong khi chờ đợi ngài linh mục trở về?

Viên Trung sĩ đi liền tới phòng của vị tư lệnh để thuật lại những lời của khách. Vị tư lệnh vui mừng nói:

- Thật là đội ơn Chúa! Vị khách ấy là người Đức thì ta có thể tiếp chuyện ông ta. Anh hãy ra mời ông vào, ngồi tại nhà lá nghỉ mát của ta.

Liền sau đó, người ta dẫn chàng Ngây Thơ vào trong một phòng của nhà lợp lá, trang trí bằng một cột cẩm thạch xanh, mạ vàng và những lồng cao nuôi đủ các thứ chim hiếm có. Một bữa ăn thịnh soạn được dọn ra, những món ăn đựng trong chén bằng vàng. Trong khi nông dân Paraguay ăn bắp nấu ở ngoài đồng nắng gắt, thì vị linh mục tư lệnh thết khách trong nhà mát ấy.

Ông là một người còn trẻ trung tươi đẹp, mặt phúng phình, da hơi trắng, hồng hào, mày vểnh ngược, mắt lanh lợi, tai đỏ, môi đỏ chót, dáng điệu kiêu căng, nhưng không phải lối kiêu căng của người Y Pha Nho, cũng không phải lối kiêu căng của một giáo sĩ dòng Tên… Người ta đem trả lại cho khách vũ khí của họ; dắt hai con ngựa của họ vào cột gần nhà nghỉ mát. Cacambo lấy cỏ cho ngựa ăn và luôn luôn để ý dòm chừng hai con ngựa, đề phòng sự bất trắc có thể xảy ra.

Khi vị linh mục tư lệnh bước vào nhà, chàng Ngây Thơ hôn gấu áo của ông. Chủ khách ngồi vào bàn ăn. Vị linh mục tư lệnh hỏi khách bằng tiếng Đức:

- Vậy ra ông là người Đức sao?

- Vâng, thưa Cha, đúng như thế.

Hai bên đối thoại với nhau bằng tiếng Đức và không nén được sự cảm động lẫn ngạc nhiên.

- Ông ở tỉnh nào nước Đức? Vị linh mục hỏi.

- Thưa Cha, tôi ở tỉnh Westphalie bẩn thỉu. Tôi sinh trưởng trong lâu đài của Nam tước Thunder-ten-tronckh.

- Trời ơi! Có thể như vậy chăng? Vị tư lệnh la lên.

- Phép lạ kỳ diệu thay! Chàng Ngây Thơ la tiếp.

- Chính anh đấy sao? Linh mục hỏi.

- Không thể như thế được. Chàng Ngây Thơ nói:

Hai người đứng lên ôm nhau, nước mắt đầm đìa. Lúc sau chàng Ngây Thơ nói tiếp:

- Té ra linh mục là con trai của nam tước và là anh trai của cô Cunégonde! Ngài không bị bọn người Bảo Gia Lợi giết hay sao? Nay lại thấy ngài là giáo sĩ dòng Tên ở Paraguay! Thế giới thật lắm chuyện lạ. Than ôi! Nếu Pangloss tiên sinh không bị xử giảo, thì ngày nay tiên sinh sung sướng biết bao!

Vị tư lệnh cho những tên nô lệ da đen[4] và những kẻ hầu hạ bản xứ ra ngoài, để ông nói chuyện riêng với chàng Ngây Thơ. Ông không ngớt lời cảm ơn Chúa và thánh Ignace[5] đã bày ra cuộc hội ngộ này. Ông ôm lấy chàng Ngây Thơ, khuôn mặt của họ tắm trong nước mắt. Chàng Ngây Thơ nói thêm:

- Ngài sẽ còn ngạc nhiên gấp bội, xúc động trăm phần, nếu tôi báo tin ngài hay rằng cô Cunégonde em gái ngài vẫn còn sống, mạnh khỏe, trong khi có tin đồn cô bị mổ bụng.

- Còn sống sao? Ở đâu?

- Ở nước láng giềng này. Cô ở dinh của ông Tổng trấn Buénos-Ayres. Còn tôi thì định tới đây là để tham chiến.

Trong câu chuyện giữa hai người, mỗi tiếng nói là một kỳ dị. Họ cởi mở tấm lòng, để hết tâm trí nghe nhau nói. Tâm hồn họ chói ngời trong khóe mắt. Họ là người Đức nên có tính dùng bữa rất lâu, cho tới tận lúc vị linh mục hàng tỉnh trở về. Trong khi ăn vị linh mục kể cho chàng Ngây Thơ nghe những việc đã xảy đến với ông.

❀ ❀ ❀

[1] Nghĩa là anh chàng đầy tớ này có một phần tư dòng máu là người Tây Ban Nha, tức là con một người đàn ông da trắng với một người lai hoặc một người đàn ông lai với một phụ nữ da trắng. Tucuman hiện nay là một thành phố của Argentine.

[2] Năm 1755-1776, người ta tin rằng một giáo sĩ dòng Tên đã được bầu làm vua Paraguay.

[3] Mũ ba khía (bonnet à trois cornes): mũ của những giáo sĩ dòng Tên. Mũ barrette vuông của những giáo sĩ dòng Tên đặt lên trên ba “khía” nửa chéo. Ngọn giáo là một đoản thương được các hạ sĩ quan lục quân mang cho đến thời Cách mạng Pháp.

[4] Những thầy tu ở Nam Mỹ có quyền sở hữu nô lệ.

[5] Thánh Ignace thành Loyola, người sáng lập ra dòng Tên (1491-1556).