[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương I: Caesar, vì nhiều lý do, dự đoán rằng xứ Gaule sẽ có những biến động lớn, nên quyết định tiến hành một đợt tuyển quân thông qua các tướng hiệu M. Silanus, C. Antistius Reginus và T. Sextius. Cùng lúc đó, ông ngỏ lời với quyền tổng đốc Cn. Pompey rằng, vì ông ấy đang ở gần thành Rô-ma với tư cách là người nắm quyền chỉ huy quân sự vì lợi ích của nền cộng hòa, xin hãy ra lệnh cho những binh sĩ mà Pompey từng tuyển mộ dưới cờ hiệu tại xứ Cisalpine Gaule thời còn làm chấp chính quan hãy tập hợp về các đơn vị của mình và tiến về phía ông. Caesar cho rằng việc này có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với tâm lý và cái nhìn của người Gaule trong tương lai: lực lượng của Ý phải được thể hiện mạnh mẽ đến mức nếu có tổn thất nào xảy ra trong chiến tranh, không những nó có thể được bù đắp trong một thời gian ngắn, mà còn được tăng cường bởi những lực lượng hùng hậu hơn nữa. Khi Pompey đã đáp ứng yêu cầu này vì lợi ích quốc gia và tình hữu nghị, Caesar nhanh chóng hoàn tất việc tuyển quân nhờ sự trợ giúp của các thuộc tướng. Trước khi mùa đông qua đi, ba lứa quân đoàn đã được thành lập và tập hợp trước mặt ông, đồng thời số lượng các cohort dưới quyền Q. Titurius đã bị tổn thất nay được nhân đôi. Nhờ sự nhanh chóng và lực lượng hùng hậu ấy, ông đã cho người Gaule thấy rõ kỷ luật và sức mạnh của nhân dân La Mã có thể làm được những gì.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương II: Sau cái chết của Indutiomarus như chúng ta đã tường thuật, quyền lãnh đạo bộ tộc Treviri được trao lại cho những người thân của y. Họ không ngừng lôi kéo các bộ tộc Đức láng giềng và hứa hẹn ban phát tiền bạc; khi không đạt được mục đích với những kẻ ở gần, họ lại tìm đến những bộ tộc ở xa hơn. Tìm được một số xứ sẵn sàng thuận theo ý mình, họ bèn kết minh thông qua lời thề chung và giao nộp con tin làm tin cho số tiền hứa hẹn, đồng thời lôi kéo Ambiorix về phe mình bằng một liên minh chặt chẽ. Hay tin về những hành động này, khi thấy chiến tranh đang chuẩn bị bùng nổ khắp nơi — rằng các bộ tộc Nervii, Aduatuci và Menapii, cùng với toàn bộ các bộ tộc Đức ở bờ tây sông Rhein, đều đã cầm vũ khí; rằng người Senones khất lần không chịu hội quân theo lệnh của ông và đang mưu tính cùng người Carnutes cùng các vùng lân cận; rằng người Treviri liên tục sai sứ giả đi khẩn khoản cầu viện người Đức — Caesar cho rằng ông cần phải ra tay dẹp loạn sớm hơn thường lệ.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương III: Do đó, khi mùa đông vẫn chưa qua đi, ông tập hợp bốn quân đoàn ở gần nhất và bất ngờ tiến đánh lãnh thổ của người Nervii. Trước khi họ kịp tập hợp hay rút lui, ông đã bắt được một số lượng lớn gia súc cùng tù binh, tàn phá ruộng đồng của họ và ban phát chiến lợi phẩm đó cho binh lính, buộc họ phải đầu hàng và giao nộp con tin. Công việc ấy nhanh chóng hoàn tất, ông lại đưa các quân đoàn của mình trở về doanh trại mùa đông. Khi mùa xuân vừa đến, theo lệ thường, ông triệu tập hội nghị các bộ tộc Gaule. Khi các đại diện từ khắp nơi — ngoại trừ người Senones, người Carnutes và người Treviri — đã tề tựu đông đủ, nhận định đây là khởi đầu của một cuộc nổi dậy và chiến tranh, để tỏ ra rằng ông coi mọi việc khác đều nhẹ tựnh hơn cuộc chiến này, ông liền dời hội nghị về Lutetia thuộc đất của người Parisii. Vùng đất này nằm giáp ranh với lãnh thổ người Senones, và từ đời cha ông họ đã sáp nhập xứ sở mình vào đó, nhưng được cho là không dính líu gì đến âm mưu hiện tại. Tuyên bố điều này từ bệ phán quan, ngay trong ngày hôm ấy, ông tiến quân cùng các lực lượng của mình về phía người Senones và nhanh chóng đặt chân đến lãnh thổ của họ sau những cuộc hành quân dài ngày.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương IV: Acco, kẻ chủ mưu trong vụ việc đó, khi hay tin ông tới liền ra lệnh cho dân chúng tập trung vào trong các thành trì. Trong lúc họ đang loay hoay thực hiện mà chưa kịp hoàn tất, tin báo vang lên rằng người La Mã đã đến sát bên. Cực chẳng đã, họ đành từ bỏ kế hoạch và cử sứ giả đến gặp Caesar để cầu xin tha thứ; họ nhờ cậy sự can thiệp của người Aedui, một bộ tộc từ ngàn xưa vốn nằm dưới sự bảo hộ của Rô-ma. Caesar sẵn sàng ban ơn tha thứ và chấp nhận lời biện hộ của họ theo thỉnh cầu của người Aedui, bởi ông nghĩ rằng mùa hè là thời điểm dành cho một cuộc chiến đang chực chờ chứ không phải cho những cuộc điều tra phán xét. Sau khi bắt họ nộp một trăm con tin, ông giao số con tin này cho người Aedui giam giữ. Cùng lúc ấy, người Carnutes cũng cử sứ giả và mang con tin tới, nhờ người Remi — dưới sự bảo hộ của bộ tộc này — làm trung gian hòa giải; và họ cũng nhận được câu trả lời tương tự. Caesar tuyên bố bế mạc hội nghị và hạ lệnh bắt các bộ tộc cung cấp kỵ binh.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương V: Sau khi bình định xong phần lãnh thổ Gaule này, ông dồn toàn tâm toàn ý vào cuộc chiến chống lại người Treviri và Ambiorix. Ông ra lệnh cho Cavarinus dẫn theo lực lượng kỵ binh của người Senones cùng hành quân với mình, nhằm ngăn chặn mọi biến động có thể nảy sinh từ tính khí bốc đồng của y hoặc từ mối thù hằn sâu sắc mà y đã chuốc lấy với chính đồng bào mình. Sắp xếp ổn thỏa mọi việc, và đinh ninh rằng Ambiorix sẽ không dám giao chiến trực diện, ông bắt đầu chú tâm theo dõi các mưu đồ khác của y. Vùng đất của người Menapii giáp ranh với lãnh thổ người Eburones, được bảo bọc bởi những dải đầm lầy và rừng rậm liên miên; và họ là bộ tộc duy nhất trong xứ Gaule chưa từng cử sứ giả đến gặp Caesar để bàn chuyện hòa bình. Caesar thừa biết giữa họ và Ambiorix tồn tại một mối thâm giao hiếu khách, đồng thời ông cũng phát hiện ra kẻ này đã kết minh với người Đức thông qua sự trung gian của người Treviri. Ông cho rằng cần phải cô lập lực lượng viện binh ấy trước khi khiêu chiến với Ambiorix, kẻo hắn ta vì tuyệt vọng mà tìm cách ẩn nấp trong lãnh thổ người Menapii, hoặc bị đẩy vào thế hợp sức với người Đức ở bên kia sông Rhein. Đã quyết định như vậy, ông liền gửi toàn bộ quân trang quân dụng của đại quân cho Labienus ở xứ Treviri, đồng thời điều hai quân đoàn đến hỗ trợ viên phó tướng này; bản thân ông thì dẫn năm quân đoàn trang bị nhẹ tiến đánh người Menapii. Dựa vào sự hiểm trở của địa thế nên không tập hợp quân lực đối đầu, người Menapii thối lui vào các khu rừng rậm cùng đầm lầy, đồng thời mang theo toàn bộ tài sản của cải vào đó.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương VI: Caesar chia quân làm ba cánh, giao cho viên phó tướng C. Fabius và quan qua vụ M. Crassus chỉ huy, rồi cho dựng gấp những chiếc cầu để vượt sông tiến vào lãnh thổ của họ. Ông thiêu hủy nhà cửa, làng mạc và thu giữ một số lượng lớn tù binh cùng gia súc. Trước hoàn cảnh ngặt nghèo ấy, người Menapii đành cử sứ giả đến cầu hòa. Sau khi tiếp nhận con tin, ông tuyên bố rõ ràng rằng sẽ coi họ là kẻ thù nếu họ dung túng Ambiorix hay sứ giả của hắn bước chân vào lãnh thổ của mình. Định đoạt dứt khoát mọi việc như thế, ông để lại Commius xứ Atrebates cùng một ít kỵ binh ở lại xứ Menapii làm lực lượng canh phòng, còn bản thân thì tiến về phía người Treviri.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương VII: Trong lúc Caesar đang tiến hành những công việc này, người Treviri tập hợp lực lượng bộ binh và kỵ binh hùng hậu, chuẩn bị tấn công Labienus cùng quân đoàn đang đóng đông ở lãnh thổ của họ. Khi họ chỉ còn cách doanh trại của viên phó tướng tầm hai ngày đường thì hay tin hai quân đoàn theo lệnh của Caesar đã kéo đến. Dựng trại cách đó mười lăm dặm, họ quyết định chờ đợi sự tiếp viện từ người Đức. Nắm bắt được ý đồ của kẻ thù, Labienus hy vọng rằng sự thiếu cẩn trọng của chúng sẽ tạo ra cơ hội giao chiến. Sau khi để lại năm cohort canh giữ quân trang, ông dẫn hai mươi lăm cohort cùng một lực lượng kỵ binh lớn tiến lên đối phó, chọn cách lập doanh trại cách quân địch đúng một dặm. Giữa vị trí của Labienus và quân địch có một con sông lòng sâu nước chảy, bờ dốc đứng rất khó vượt qua; bản thân ông không hề có ý định vượt sông, và cũng cho rằng quân địch sẽ không dám bước qua. Trong khi đó, hy vọng có viện binh của kẻ địch cứ lớn dần lên từng ngày. Labienus công khai tuyên bố trước hội đồng tướng sĩ rằng: "Vì nghe tin người Đức sắp tới, ta sẽ không đem sinh mệnh của bản thân và của toàn quân ra đặt cược vào chốn bấp bênh, và vào rạng sáng ngày mai, ta sẽ cho dời doanh trại." Những lời này nhanh chóng đến tai kẻ địch, bởi trong một lực lượng kỵ binh đông đảo gồm toàn người Gaule ấy, tự nhiên thế lực đã thúc đẩy một số kẻ ngả theo phe đồng bào mình. Đêm xuống, Labienus cho triệu tập các quan tribuni quân đội cùng các sĩ quan bách nhân trưởng cao cấp để thông báo ý đồ thực sự của mình; và để khiến quân địch càng thêm tin rằng phe mình đang hoảng sợ, ông ra lệnh nhổ trại với tiếng động và sự hỗn loạn lớn hơn nhiều so với thông lệ của quân đội La Mã. Bằng cách này, ông biến cuộc rút lui của mình thành một màn tháo chạy hoàn hảo. Do các doanh trại nằm quá gần nhau, thám tử của quân địch đã mang tin tức ấy báo về cho chúng từ trước khi trời sáng.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương VIII: Đoàn quân vừa khép lại qua khỏi chiến lũy thì người Gaule đã hô hào khích lệ nhau rằng: "Đừng để món chiến lợi phẩm nằm sẵn trong tầm tay lại tuột mất; thật là chậm chạp khi cứ ngồi chờ viện binh của người Đức trong lúc quân La Mã đang hoảng loạn; và phẩm giá của chúng ta không cho phép phải chần chừ trước một nhúm quân bé nhỏ như vậy, nhất là khi chúng đang tháo chạy và vướng víu quân trang." Thế là họ chẳng ngần ngại vượt sông để lao vào giao chiến ở một địa thế vô cùng bất lợi. Dự đoán trước cục diện ấy, Labienus vẫn điềm tĩnh tiến bước, duy trì cái cớ hành quân rút lui để dụ chúng bước qua sông. Sau đó, ông cho chuyển phần quân trang đi trước một đoạn ngắn và đặt nó lên một gò đất cao, rồi cất lời động viên: "Hỡi các binh sĩ, cơ hội các ngươi hằng tìm kiếm đây rồi: kẻ thù đang nằm trọn trong thế kẹt và bất lợi trước mắt chúng ta. Hãy chứng tỏ cho những người chỉ huy thấy lòng dũng cảm mà các ngươi từng nhiều lần thể hiện trước vị tổng tư lệnh; hãy tưởng tượng rằng ngài ấy đang hiện diện và trực tiếp chứng kiến những chiến công này." Cùng lúc ấy, ông ra lệnh cho toàn quân quay mặt lại đối đầu với kẻ thù và sắp hàng trận địa, cắt ra vài đội kỵ binh bảo vệ quân trang, còn phần lớn kỵ binh còn lại thì bố trí ở hai bên cánh. Binh sĩ của chúng ta cất tiếng vang hò rồi đồng loạt phóng lao vào kẻ địch. Về phần người Gaule, khi thấy những kẻ mà chúng tưởng là đang tháo chạy lại bất ngờ quay đầu tiến về phía mình với cờ xí tung bay phấp phới — một kịch bản hoàn toàn trái ngược với dự tính — chúng thậm chí không tài nào chống đỡ nổi đợt xung phong đầu tiên, và bị đánh cho tan tác ngay từ loạt giao tranh mở màn, buộc phải tháo chạy bán sống bán chết về những khu rừng gần nhất. Labienus điều kỵ binh ráo riết truy đuổi, tiêu diệt một số lượng lớn địch thủ và bắt sống nhiều tù binh, để rồi chỉ vài ngày sau đó, ông đã làm chủ hoàn toàn xứ sở này. Nguyên do là vì lực lượng người Đức đang trên đường đến cứu viện cho người Treviri, khi hay tin đồng minh đã tháo chạy, liền lũ lượt kéo nhau quay về quê cũ. Những kẻ từng là ngọn nguồn của cuộc nổi dậy là họ hàng của Indutiomarus cũng theo chân bọn chúng dứt áo ra đi, từ bỏ cả quê hương xứ sở. Toàn bộ quyền lực tối cao cùng quyền cai trị được trao lại cho Cingetorix, kẻ mà như chúng ta từng thuật lại, đã giữ vững lòng trung thành ngay từ những ngày đầu tiên.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương IX: Sau khi rời khỏi lãnh thổ người Menapii để tiến vào xứ Treviri, Caesar quyết định vượt sông Rhein vì hai lý do chính: một là vì bộ tộc này từng cử viện binh chống lại ông ở xứ Treviri; hai là để tước đoạt chốn dung thân của Ambiorix tại đây. Đã định đoạt xong xuôi, ông cho khởi công xây một cây cầu cách không xa phía trên khúc sông mà ông từng cho đại quân vượt qua trước kia. Nhờ thiết kế đã có sẵn và sự nỗ lực tột bậc của binh sĩ, công trình nhanh chóng hoàn thành chỉ trong vài ngày. Để lại một lực lượng canh gác cẩn mật bên đầu cầu thuộc địa phận người Treviri nhằm ngăn chặn bất kỳ biến động bất ngờ nào từ phía họ, ông dẫn phần lực lượng còn lại cùng toàn bộ kỵ binh vượt sông sang bờ bên kia. Người Ubii — những kẻ từng cử sứ giả đến đầu hàng và giao nộp con tin từ trước — liền phái sứ giả đến để thanh minh, cam đoan rằng "chính bộ tộc của họ chưa từng cử bất kỳ nguồn viện binh nào đến giúp người Treviri, cũng chưa từng bội ước"; họ khẩn khoản van xin ông "hãy rủ lòng thương xót, kẻo trong cơn thịnh nộ chung nhắm vào người Đức, những kẻ vô tội lại phải gánh chịu hình phạt dành cho kẻ có tội: họ sẵn sàng dâng nộp thêm nhiều con tin hơn nữa nếu ngài yêu cầu." Sau khi tiến hành điều tra ngọn nguồn sự việc, Caesar phát hiện ra rằng số viện binh đó thực chất do người Suevi phái đi. Ông chấp nhận lời xin lỗi của người Ubii, đồng thời gạn hỏi tỉ mỉ về các ngả đường và lối đi dẫn vào lãnh thổ của người Suevi.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương X: Trong lúc ấy, chỉ vài ngày sau, người Ubii báo tin cho ông biết rằng người Suevi đang tập trung toàn bộ lực lượng về một mối, đồng thời hạ lệnh cho các bộ tộc nằm dưới quyền cai trị của họ phải cử bộ binh và kỵ binh đến chi viện. Nắm bắt được tình hình, Caesar cho tích trữ lương thảo, chọn một địa điểm thuận lợi để dựng doanh trại, đồng thời ra lệnh cho người Ubii lùa gia súc và di dời toàn bộ tài sản từ các vùng quê vào hết trong thành thị. Ông kỳ vọng rằng một tộc người vốn hoang dã và thiếu hiểu biết như họ, khi bị cái đói nghèo và thiếu thốn lương thực bức bách, sẽ buộc phải liều lĩnh bước vào một trận chiến ở thế bất lợi. Song song đó, ông yêu cầu họ cử thật nhiều thám tử thâm nhập vào lãnh thổ người Suevi để dò la mọi động tĩnh bên đó. Lệnh truyền được tuân thủ nghiêm ngặt, và chỉ vài ngày sau, các thám tử quay về báo cáo rằng khi nhận được tin tức chính xác về đại quân La Mã, toàn bộ người Suevi cùng lực lượng đồng minh do họ triệu tập đã rút lui về tận những vùng biên viễn xa xôi nhất trong lãnh thổ của họ. Tại đó có một khu rừng rộng lớn vô tận mang tên Bacenis, trải dài hun hút vào sâu trong đại ngàn, sừng sững đóng vai trò như một bức tường thành tự nhiên bảo vệ người Cherusci khỏi các cuộc xâm lược của người Suevi và ngược lại. Ngay tại cửa ngõ của khu rừng ấy, người Suevi đã quyết tâm dừng chân mai phục để đón chờ sự xuất hiện của quân La Mã.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XI: Đã đặt chân đến vùng đất này, thiết nghĩ trình bày cho độc giả biết về phong tục tập quán của người Gaule lẫn người Đức, cũng như những điểm khác biệt giữa hai dân tộc ấy, là một việc hoàn toàn hữu ích chứ không hề thừa thãi. Tại xứ Gaule, các bè phái tồn tại khắp nơi: không chỉ ở mọi bang hội, mọi vùng канton và các phân khu nhỏ của chúng, mà dường như hiện diện trong từng gia đình. Đứng đầu các bè phái này là những kẻ được công nhận là có uyิ quyền lớn nhất theo sự đánh giá chung, và mọi quyết định hay sách lược lớn nhỏ đều xoay quanh ý chí cùng phán quyết của họ. Thể chế này dường như đã được thiết lập từ thời cổ đại với mục đích bảo đảm không một thường dân nào phải chịu cảnh đơn độc thiếu sự che chở trước những kẻ thế lực hơn; bởi không một thủ lĩnh nào lại dung túng cho phe phái của mình bị áp bức hay bóc lột, và nếu kẻ nào làm trái lại, y sẽ hoàn toàn mất đi uy tín trong nội bộ phe nhóm. Chính sách tương tự cũng bao trùm toàn bộ xứ Gaule, khi mà mọi bộ tộc đều bị phân rẽ thành hai phe phái đối lập.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XII: Vào thời điểm Caesar đặt chân đến xứ Gaule, người Aedui giữ vai trò thủ lĩnh của một phe, trong khi người Sequani đứng đầu phe kia. Do bộ tộc Sequani tự thân yếu thế hơn — bởi uy thế tối thượng từ xưa vốn nằm trong tay người Aedui và mạng lưới chư hầu của họ rất hùng hậu — nên người Sequani đã kết thân với người Đức cùng Ariovistus, dùng vô số lễ vật hậu hĩnh cùng những lời hứa hẹn để kéo họ về phe mình. Trải qua nhiều trận chiến thắng lợi liên tiếp và tàn sát toàn bộ giới quý tộc của người Aedui, họ đã vượt trội hơn hẳn về thế lực, thậm chí còn lôi kéo được một phần lớn chư hầu từ tay người Aedui sang phía mình, bắt các thủ lĩnh bên đó phải dâng con tin là con cái của họ, đồng thời ép người Aedui phải thề trước toàn thể công chúng rằng sẽ không bao giờ mưu tính bất cứ điều gì chống lại họ. Họ cũng chiếm đoạt bằng vũ lực một phần đất đai lân cận và nắm giữ quyền thống trị trên toàn xứ Gaule. Đứng trước tình thế ngặt nghèo ấy, Divitiacus từng phải lặn lội đến Rô-ma để cầu cứu nguyên lão viện, nhưng rồi lại phải quay về tay không. Thế cục hoàn toàn đảo chiều kể từ khi Caesar xuất hiện: những đứa con tin được trả lại cho người Aedui, quyền lực chư hầu cũ được khôi phục và những liên minh mới được thiết lập thông qua sự hậu thuẫn của Caesar. Bởi những ai từng quy phục liên minh của người Aedui giờ đây nhận ra rằng họ được hưởng một đời sống tốt đẹp hơn dưới một nền cai trị ôn hòa hơn, nên các lợi ích khác cùng uy tín, danh vọng của người Aedui cũng theo đó mà tăng lên; kết quả là người Sequani đánh mất vị thế bá chủ. Người Remi vươn lên thay thế chỗ trống đó của họ; và khi thiên hạ nhận ra rằng người Remi sánh ngang với người Aedui về mức độ được Caesar sủng ái, thì những kẻ vì thù hằn lâu đời mà không sao hòa hợp nổi với người Aedui liền tự nguyện đem thân quy phục người Remi làm chư hầu. Bộ tộc này đã che chở cho họ vô cùng chu đáo. Nhờ vậy, họ nhanh chóng nắm giữ một tầm ảnh hưởng mới mẻ và to lớn. Cục diện bấy giờ định hình rõ rệt: người Aedui được coi là bộ tộc đứng đầu hiển hách, còn người Remi giữ vị thế danh dự thứ hai.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XIII: Trải khắp xứ Gaule có hai tầng lớp người có địa vị và phẩm giá cao: bởi giới bình dân gần như bị đẩy vào cảnh nô lệ, không dám tự mình quyết định bất cứ điều gì và hoàn toàn bị gạt ra khỏi mọi cuộc họp bàn chính sự. Khi bị đè nặng bởi những khoản nợ nần, thuế khóa nặng nề hay sự áp bức của kẻ có thế lực, phần lớn bọn họ tự nguyện đem thân làm tôi đòi cho giới quý tộc, những kẻ nắm giữ trên thân phận họ thứ quyền lực tuyệt đối không khác gì chủ nô đối với nô lệ. Tuy nhiên, trong hai tầng lớp ưu tú ấy, một bên là các thầy tu Druid, và bên kia là giới hiệp sĩ. Lực lượng Druid chuyên lo việc cúng tế thần linh, cử hành các nghi lễ tế thần công khai cũng như tư gia, và giải mã mọi vấn đề liên quan đến tôn giáo. Đông đảo thanh niên thường tìm đến họ để thụ giáo, và các thầy Druid tận hưởng sự kính trọng vô bờ bến trong xã hội. Họ chính là những người phân xử hầu hết mọi tranh chấp lớn nhỏ, dù là công vụ hay tư thù; bất cứ khi nào xảy ra án mạng, tội ác, tranh chấp về thừa kế hay ranh giới đất đai, thì cũng là những con người ấy đứng ra phán quyết. Họ ban bố phần thưởng cũng như hình phạt; và nếu có bất kỳ cá nhân hay tập thể nào không tuân thủ phán quyết của họ, họ sẽ giáng xuống kẻ đó hình phạt cấm tham gia các nghi lễ tế thần. Đây là hình phạt nặng nề nhất đối với người Gaule. Những kẻ bị cấm truất quyền tham gia như vậy sẽ bị coi ngang hàng với lũ bất nhân tội lỗi; ai nấy đều hắt hủi, lánh xa họ, né tránh mọi cuộc trò chuyện giao du để không bị lây nhiễm thứ ô uế từ sự tiếp xúc ấy; họ không được quyền đứng ra kiện tụng đòi công lý, cũng chẳng được ban phát bất kỳ chức tước danh dự nào. Đứng đầu toàn bộ các giáo sĩ Druid này là một người nắm giữ quyền lực tối thượng. Khi vị này qua đời, nếu trong số những người còn lại có ai nổi trội hơn hẳn về phẩm giá, kẻ đó sẽ kế vị; nhưng nếu có nhiều người ngang tài ngang sức, việc bầu chọn sẽ được định đoạt qua lá phiếu của các thầy Druid, thậm chí đôi khi họ còn dùng cả vũ khí để tranh giành chiếc ghế thủ lĩnh. Định kỳ mỗi năm một lần, họ tụ họp tại một địa điểm linh thiêng nằm trong lãnh thổ của người Carnutes — nơi được xem là tâm điểm của toàn xứ Gaule. Mọi cá nhân có tranh chấp từ khắp nơi trên lãnh thổ đều tề tựu về đây để cúi đầu tuân theo các phán quyết và phán quyết của họ. Thể chế này được cho là bắt nguồn từ nước Anh rồi du nhập vào xứ Gaule; và cho đến nay, những ai muốn nghiên cứu sâu sắc và tường tận hệ thống ấy thường vẫn vượt biển sang đó để thụ giáo.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XIV: Các thầy Druid không bao giờ phải ra trận, cũng không phải đóng thuế cùng những người khác; họ được miễn hoàn toàn nghĩa vụ quân sự và được đặc cách trong mọi mặt đời sống. Hút hồn bởi những đặc quyền to lớn ấy, nhiều người tự nguyện gia nhập hàng ngũ này, số khác thì được cha mẹ và họ hàng phái đến theo học. Truyền rằng họ phải học thuộc lòng một khối lượng thơ ca khổng lồ; thế nên có những người phải mất tới hai mươi năm ròng rã cho khóa đào tạo ấy. Hơn nữa, họ coi việc ghi chép những điều đó lên văn bản là điều phạm lỗi với tôn giáo, mặc dù trong hầu hết các công việc khác, từ giao dịch công cộng đến tư gia, họ vẫn dùng kí tự Hy Lạp. Phương thức này theo tôi xuất phát từ hai lý do: họ không muốn giáo lý của mình bị phơi bày rộng rãi trước tầng lớp bình dân, đồng thời không muốn những kẻ theo học vì ỷ lại vào sách vở mà lơi lỏng việc rèn luyện trí nhớ; bởi tâm lý chung của con người là thường lười biếng, giảm sút sự chuyên tâm học tập và khả năng ghi nhớ khi có sự hỗ trợ của chữ viết. Một trong những giáo lý cốt lõi mà họ ráo riết truyền thụ chính là thuyết luân hồi: linh hồn không bao giờ diệt vong, mà sau khi chết sẽ chuyển kiếp từ thân xác này sang thân xác khác; và họ tin rằng nhờ giáo lý này, con người sẽ vứt bỏ nỗi sợ cái chết để bùng cháy lòng dũng cảm tối đa. Bên cạnh đó, họ còn đàm đạo và truyền đạt cho giới trẻ vô số tri thức uyên bác về các vì sao cùng chuyển động của chúng, về quy mô của vũ trụ và quả địa cầu, về bản chất vạn vật, cũng như về quyền năng và sự uy nghi của các vị thần bất tử.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XV: Tầng lớp thứ hai là giới hiệp sĩ. Bất cứ khi nào thời cơ đến và chiến tranh nổ ra — mà trước thời điểm Caesar đặt chân đến, tình trạng này thường diễn ra đều đặn mỗi năm, khi họ đi gây hấn hoặc tự vệ trước những cuộc tấn công của kẻ khác — tất cả bọn họ đều xông pha chiến trận. Những kẻ có xuất thân danh giá nhất và tài lực hùng hậu nhất sẽ quy tụ được xung quanh mình đông đảo chư hầu cùng kẻ ăn người ở nhất. Họ chỉ công nhận duy nhất loại uy thế và quyền lực mang tính phong kiến này mà thôi.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XVI: Toàn thể dân tộc Gaule vốn nổi tiếng cuồng tín và sùng bái các nghi lễ mê tín dị đoan; chính vì thế, những ai lâm vào cảnh bệnh tật ngặt nghèo, hay những kẻ đang dấn thân vào chốn hiểm nguy chiến trận, thường hành lễ tế thần bằng mạng sống con người hoặc thề nguyện sẽ hiến tế như vậy, đồng thời nhờ cậy các thầy Druid trực tiếp hành lễ. Họ tin rằng nếu không dâng hiến mạng sống của một con người để đổi lấy mạng sống của một con người khác, thì các vị thần linh bất tử sẽ không tài nào nguôi giận; và những cuộc hiến tế dạng này thậm chí còn được quy định thành quốc lễ. Một số bộ tộc khác lại dựng lên những bức tượng có kích thước khổng lồ, với phần khung xương làm bằng đan lát được nhồi đầy những con người sống bên trong, rồi châm lửa đốt để những kẻ xấu số ấy bỏ mạng trong biển lửa ngút trời. Họ cho rằng việc dâng tế những kẻ bị bắt quả tang khi đang ăn trộm, cướp bóc hoặc phạm các tội ác khác sẽ làm đẹp lòng các vị thần bất tử hơn; nhưng khi thiếu vắng nguồn tội phạm này, họ sẵn sàng quay sang hiến tế cả những kẻ vô tội.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XVII: Vị thần được họ sùng kính nhất chính là thần Mercury; họ tạc rất nhiều tượng về ngài, tôn vinh ngài là bậc thầy sáng chế ra mọi ngành nghề nghệ thuật, là người dẫn đường cho các chuyến đi xa hay những cuộc hành quân, đồng thời tin rằng ngài nắm giữ quyền lực tối cao trong việc đem lại tiền tài và các giao dịch thương mại. Xếp sau ngài là các vị thần Apollo, Mars, Jupiter và Minerva; quan niệm của họ về các vị thần này phần lớn tương đồng với các dân tộc khác: thần Apollo chữa lành bệnh tật, thần Minerva ban phước cho nghề thủ công, thần Jupiter ngự trị tối cao trên các tầng trời, còn thần Mars cai quản chiến tranh. Mỗi khi quyết định bước vào một trận chiến lớn, họ thường thề nguyện dâng hiến cho thần Mars toàn bộ chiến lợi phẩm thu được. Sau khi giành chiến thắng, họ đem hiến tế những con thú chiến bị bắt sống còn sót lại sau trận chiến, và tập trung mọi thứ còn lại vào một khu vực. Tại nhiều vùng, người ta dễ dàng bắt gặp những đống chiến lợi phẩm cao như núi chất đống tại các chốn linh thiêng; và hiếm khi có kẻ nào dám vì tham lam mà bất chấp sự tôn nghiêm, dám len lén giấu giếm của cải cướp được ở nhà hay mưu toan tẩu tán những thứ đã được dâng cúng. Những kẻ phạm tội này sẽ phải đối mặt với hình phạt tra tấn dã man và đau đớn nhất.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XVIII: Tất cả người Gaule đều đinh ninh rằng tổ tiên họ xuất thân từ thần Dis, và truyền thuyết này đã được các thế hệ thầy Druid truyền tụng đời này qua đời khác. Cũng chính vì niềm tin ấy mà họ tính toán các mùa trong năm không bằng số ngày, mà bằng số đêm; họ tổ chức mừng sinh nhật, ngày đầu tháng và đầu năm theo trình tự tính ngày đi sau đêm. Một điểm khác biệt nữa trong lối sống của họ so với hầu hết các dân tộc khác là họ không cho phép con cái đến gần mình một cách công khai cho đến khi chúng đã trưởng thành và đủ sức gánh vác việc quân binh; hơn thế nữa, việc một đứa con trai còn để chỏm tuổi thiếu niên đứng công khai trước mặt cha mình bị coi là một hành vi thiếu lịch sự, bất kính.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XIX: Bất kỳ khoản tiền nào mà người chồng nhận được dưới danh nghĩa của hồi môn từ người vợ, sau khi định giá kỹ lưỡng, họ sẽ trích ra một số tiền tương đương từ tài sản riêng của mình để gộp vào chung. Toàn bộ khối tài sản ấy được quản lý chung một quỹ, và lợi nhuận thu được từ đó sẽ được cất giữ riêng; kẻ nào sống sót sau cùng sẽ nhận lại toàn bộ phần tài sản của cả hai vợ chồng kèm theo cả số lợi nhuận tích lũy từ trước. Người chồng nắm giữ quyền sinh sát đối với cả vợ lẫn con cái mình; và khi một người gia chủ có xuất thân vượt trội hơn hẳn qua đời, họ hàng gần gũi sẽ tề tựu lại, và nếu cái chết ấy vướng vào những nghi vấn mờ ám, họ sẽ tiến hành tra khảo những người vợ không khác gì cách đối xử với nô lệ. Nếu bằng chứng tội lỗi bị phát giác, những người vợ ấy sẽ phải chịu những đòn tra tấn tàn khốc rồi bị thiêu sống. Căn cứ theo trình độ văn minh của người Gaule, các nghi lễ tang ma của họ vô cùng lộng lẫy và tốn kém; họ quăng vào giàn thiêu mọi thứ, kể cả những sinh vật sống mà họ cho là người quá cố yêu quý lúc sinh thời. Chỉ cách đây chưa lâu, những nô lệ và kẻ ăn người ở từng được người chết sủng ái cũng bị thiêu hủy chung với họ ngay sau khi các nghi thức tang lễ thông thường hoàn tất.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XX: Những bộ tộc được coi là có hệ thống quản lý nhà nước khôn ngoan và chu đáo hơn thường ban hành luật định rằng: nếu bất kỳ ai nghe được bất kỳ lời đồn đại hay tin tức nào từ láng giềng liên quan đến vận mệnh quốc gia, kẻ đó có nghĩa vụ phải báo ngay cho quan chức chứ tuyệt đối không được rỉ tai hay bàn tán với bất kỳ ai khác. Lý do là vì người ta đã rút ra bài học rằng những kẻ thiếu suy nghĩ và non kinh nghiệm thường dễ bị hoảng hốt trước những tin đồn nhảm nhí, từ đó đẩy bản thân vào những hành động liều lĩnh hoặc đưa ra phán quyết vội vàng trong những đại sự quốc gia. Các quan chức có nhiệm vụ ém nhẹm những thông tin cần giữ kín, và chỉ công bố trước dân chúng những gì họ xét thấy là hợp thời và hữu ích. Nghiêm cấm mọi bàn tán về việc nước ngoài phạm vi hội đồng.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXI: Người Đức có lối sống khác biệt một trời một vực so với những phong tục ấy; họ không có tầng lớp tu sĩ Druid nào đứng đầu các nghi lễ linh thiêng, cũng chẳng mặn mà gì với các hình thức cúng tế. Họ chỉ tôn sùng những vị thần hữu hình mà họ tận mắt chiêm ngưỡng và nhận được ơn huệ rõ màng từ đó, cụ thể là mặt trời, ngọn lửa và mặt trăng; thậm chí họ còn chưa từng nghe đồn đại về sự tồn tại của bất kỳ vị thần nào khác. Toàn bộ cuộc đời họ chỉ xoay quanh việc săn bắn và rèn luyện kỹ nghệ chiến binh; từ thuở lọt lòng, họ đã quen dấn thân vào gian khổ và thử thách. Những ai giữ gìn được sự đồng trinh lâu dài nhất sẽ nhận được sự tán dương cao nhất trong bộ tộc; họ tin rằng điều này giúp thúc đẩy chiều cao phát triển, gia tăng thể lực và tôi luyện gân cốt săn chắc. Hơn nữa, việc có quan hệ ái ân với phụ nữ trước tuổi hai mươi bị họ coi là một trong những hành vi ô nhục nhất; và điều này hoàn toàn không có gì phải che giấu, bởi họ tắm rửa chung đụng với nhau dưới các con sông, chỉ khoác trên mình những tấm da thú hoặc áo choàng ngắn làm từ da hươu, khiến phần lớn cơ thể trần trụi trước thiên nhiên.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXII: Họ không mấy chú trọng đến việc làm ruộng, và khẩu phần ăn hằng ngày phần lớn bao gồm sữa, phô mai cùng thịt thà; chẳng ai sở hữu một mảnh đất cố định hay ranh giới ruộng đất riêng tư nào cả. Thay vào đó, hằng năm, các thủ lĩnh và bô lão sẽ phân chia cho từng thị tộc và hộ gia đình liên minh với nhau một phần đất đai với diện tích và vị trí tùy ý họ định đoạt, rồi đến năm sau lại bắt họ dời đi nơi khác. Đằng sau quy định này, họ đưa ra rất nhiều lý do xác đáng: để tránh việc dân chúng bị thói quen định cư lâu dài làm mài mòn đi ngọn lửa hăng hái chiến đấu mà chuyển sang làm nông nghiệp; để ngăn chặn lòng tham sở hữu những điền trang rộng lớn, khiến những kẻ mạnh thế hơn ức hiếp và hất cẳng kẻ yếu kém; để ngăn cản việc xây dựng nhà cửa quá kiên cố chỉ nhằm trốn tránh cái lạnh cái nóng; để dập tắt mầm mống sinh sôi của lòng tham tiền tài — cội nguồn của mọi chia rẽ và bất hòa; và cuối cùng, để giữ cho tâm tư tầng lớp bình dân luôn bình yên, thỏa mãn khi ai nấy đều thấy tài sản của mình ngang bằng với những kẻ quyền thế nhất.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXIII: Niềm tự hào vinh quang nhất của các bộ tộc Đức chính là việc tạo ra những vùng đất hoang vu rộng lớn nhất có thể bao quanh biên giới sau khi đã tàn phá sạch sẽ các vùng lân cận. Họ coi đây là minh chứng đanh thép cho dũng khí của mình, rằng không một kẻ láng giềng nào dám ở gần và tất cả đều bị xua đuổi khỏi quê hương xứ sở; đồng thời, họ tin rằng làm như vậy sẽ giúp họ an toàn tuyệt đối, triệt tiêu mọi nỗi lo về những cuộc tấn công bất ngờ. Khi một bộ tộc phải đứng lên chống lại một cuộc chiến xâm lược hoặc chủ động khơi mào chiến tranh, họ sẽ bầu ra những vị quan chức có thẩm quyền tuyệt đối để chỉ huy trận chiến đó, bao gồm cả quyền sinh sát. Trong thời bình, không có một quan chức chung nào cả; thay vào đó, các tù trưởng cai quản vùng và huyện sẽ đứng ra phân xử công lý và giải quyết mọi tranh chấp trong nội bộ bộ tộc mình. Những vụ cướp bóc thực hiện bên ngoài biên giới của mỗi bộ tộc hoàn toàn không bị coi là nỗi ô nhục, thậm chí họ còn lớn tiếng tuyên bố rằng những hành động đó được thực hiện nhằm rèn luyện tuổi trẻ và chống lại thói lười biếng. Khi bất kỳ vị tù trưởng nào tuyên bố trước đông đảo quần chúng rằng: "Ta sẽ đứng ra làm thủ lĩnh, những ai nguyện theo ta hãy xướng danh", những kẻ ủng hộ cả mục tiêu lẫn con người ấy sẽ đứng phắt dậy, hô vang lời cam kết hỗ trợ và nhận tràng pháo tay tán thưởng nhiệt liệt từ đám đông; còn những kẻ không chịu theo sẽ bị coi là lũ đào ngũ, phản bội và từ đó về sau bị tước đoạt hoàn toàn sự tín nhiệm trong mọi chuyện. Hành vi hãm hại khách qua đường bị họ coi là tội ác tày trời bất kính; họ luôn bảo vệ những kẻ vì bất kỳ lý do gì tìm đến họ, coi đó là những vị khách bất khả xâm phạm. Cửa nhà của mọi người đều rộng mở chào đón họ, và lương thực luôn được cung cấp miễn phí.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXIV: Đã từng có một thời kỳ người Gaule vượt trội hơn hẳn người Đức về mặt dũng khí, chủ động mang quân sang đánh chiếm đất đai của họ, thậm chí do dân số quá đông đúc mà đất đai không đủ nuôi sống nên đã phái các đoàn thực dân vượt sông Rhein sang lập ấp. Cứ thế, người Volcae Tectosages đã chiếm đoạt những vùng đất phì nhiêu nhất của xứ Đức nằm xung quanh khu rừng Hercynian (mà tôi nhận thấy Eratosthenes cùng một vài học giả Hy Lạp khác từng nghe đồn đại và gọi là Orcynia) rồi định cư luôn tại đó. Đến tận ngày nay, bộ tộc này vẫn giữ vững vị thế của mình tại các vùng đất đó, nổi danh với đức tính công bằng và tinh thần thượng võ cao độ. Tuy nhiên, hiện tại họ vẫn chìm đắm trong cùng cảnh ngặt nghèo, thiếu thốn và kham khổ như người Đức, sử dụng chung một thứ lương thực và y phục; nhưng sự cận kề với tỉnh lỵ La Mã cùng việc tiếp cận các mặt hàng xa xỉ phẩm từ những vùng đất bên kia biển đã mang lại cho người Gaule vô số thứ phục vụ cho lối sống xa hoa cũng như văn minh của họ. Dần dà sa sút và liên tục thảm bại trong vô số trận giao chiến, người Gaule cuối cùng thậm chí không dám tự đặt mình lên bàn cân so sánh về lòng dũng khí với người Đức nữa.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXV: Bề ngang của khu rừng Hercynian được nhắc đến ở trên rộng bằng chín ngày đường đối với một lữ khách di chuyển nhanh. Bởi không có cách nào khác để đo đạc, và người bản địa cũng chẳng rõ các đơn vị đo lường đường sá. Khu rừng khởi nguồn từ biên giới các tộc Helvetii, Nemetes và Rauraci, trải dài theo đường thẳng dọc theo dòng sông Danube đến tận xứ sở của người Daci và Anartes; từ đó nó uốn cong về phía tả, rẽ theo một hướng khác với dòng sông, và với độ rộng mênh mông của mình, nó chạm đến biên giới của vô số dân tộc. Chẳng một ai ở vùng đất này của Đức có thể khẳng định rằng mình đã đi đến tận cùng của khu rừng ấy — dù có người đã lấn sâu tới sáu mươi ngày đường — hay nghe ngóng được điểm khởi đầu của nó nằm ở đâu. Một điều chắc chắn là nơi đây sinh sôi vô số loài dã thú chưa từng xuất hiện ở bất kỳ vùng đất nào khác; trong số đó, những loài có đặc điểm khác biệt rõ rệt nhất và xứng đáng được ghi chép lại bao gồm:
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXVI: Có một loài bò mang hình dáng tựa loài hươu đực, từ giữa trán mọc vươn lên một chiếc sừng nằm giữa hai tai, cao và thẳng hơn nhiều so với những loại sừng mà chúng ta thường thấy. Từ đỉnh chiếc sừng ấy, những nhánh sủa tủa ra trông giống hệt như những chiếc lá cọ vươn dài một khoảng đáng kể. Con đực và con cái có hình dáng y hệt nhau, và kích thước lẫn hình thù của chiếc sừng cũng không hề khác biệt.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXVII: Lại có một loài thú khác gọi là loài hươu sừng tấm (elk). Hình dáng và bộ lông đa sắc của chúng khá giống loài hoẵng, nhưng kích thước vượt trội hơn một chút, hoàn toàn không có sừng, và phần chân không hề có các khớp nối hay gân cơ co giãn. Chúng không bao giờ nằm xuống để nghỉ ngơi, và một khi đã bị ngã nhào vì bất kỳ tai nạn nào, chúng cũng không tài nào tự đứng hay lết dậy nổi. Những thân cây chính là chiếc giường ngủ của chúng: chúng tựa lưng vào thân cây, cứ thế ngả người hờ hững để chợp mắt. Khi thợ săn phát hiện ra dấu chân quen thuộc của loài vật này và biết chúng thường lui tới đâu, họ sẽ tiến hành khoét rỗng hoặc cưa đứt một phần phần gốc của tất cả những cây quanh đó sao cho phần thân cây bên trên trông có vẻ như vẫn đứng vững. Khi những con hươu tựa vào đó theo thói quen, sức nặng của chúng sẽ làm gãy đổ những thân cây không còn trụ vững, khiến chính chúng cũng ngã nhào theo.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXVIII: Loài thứ ba là loài bò rừng (uri). Kích thước của chúng chỉ kém loài voi một chút, sở hữu diện mạo, màu sắc và hình dáng không khác gì một con bò đực bình thường. Sức mạnh và tốc độ của chúng thật kinh hoàng; chúng không tha cho bất kỳ con người hay dã thú nào lọt vào tầm ngắm. Người Đức phải cực kỳ vất vả mới bẫy được chúng dưới những cái hố sâu rồi tiêu diệt. Giới thanh niên thường tôi luyện bản thân qua những bài tập và các cuộc săn bắn loại thú dữ này, và kẻ nào hạ gục được nhiều nhất sẽ đem những chiếc sừng ra phơi bày trước công chúng như một bằng chứng hiển hách để nhận lấy những lời ngợi khen ngất trời. Thế nhưng, ngay cả khi được bắt về từ khi còn rất nhỏ, chúng cũng không tài nào thuần hóa hay quen thân với con người được. Kích thước, hình thù và diện mạo cặp sừng của chúng khác biệt hoàn toàn với sừng loài bò thông thường. Người Đức rất săn lùng chúng, bọc viền bạc ở đầu múp cặp sừng ấy để dùng làm chén uống nước trong những buổi yến tiệc xa hoa nhất.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXIX: Thông qua tin tức từ các thám tử xứ Ubii, Caesar hay tin người Suevi đã rút lui toàn bộ vào rừng sâu. Lo ngại tình trạng thiếu hụt lương thực — bởi như chúng ta đã quan sát ở trên, người Đức rất lơ đễnh trong việc làm nông — ông quyết định không truy đuổi sâu hơn nữa. Tuy nhiên, để bọn rợ không hoàn toàn trút bỏ được nỗi sợ hãi trước sự trở lại của ông, đồng thời làm nản lòng các lực lượng viện binh của chúng, ông cho triệt thoái đại quân, phá hủy một đoạn dài 200 thước ở phần đầu cầu phía bên kia nối liền với bờ đất của người Ubii. Ngay sát đầu cầu ấy, ông cho dựng lên những ngọn tháp cao bốn tầng, bố trí một lực lượng canh gác gồm mười hai cohort để bảo vệ cây cầu, đồng thời củng cố kiên cố địa điểm đó bằng các công trình phòng thủ vững chắc. Giao trọng trách chỉ huy đồn lũy và lực lượng canh phòng này cho C. Volcatius Tullus, một sĩ quan trẻ tuổi, vào thời điểm lúa mì bắt đầu chín, bản thân ông xuất phát để truy quét lực lượng của Ambiorix. Đi qua khu rừng Arduenna — khu rừng lớn nhất xứ Gaule, trải dài từ bờ sông Rhein cùng biên giới người Treviri cho đến tận xứ sở người Nervii với chiều dài hơn 500 dặm — ông phái trước L. Minucius Basilus dẫn toàn bộ kỵ binh đi trước với hy vọng chớp lấy thời cơ nhờ những cuộc hành quân chớp nhoáng, đồng thời căn dặn viên chỉ huy tuyệt đối không được đốt lửa trong doanh trại để tránh bị phát hiện từ xa, hứa hẹn rằng ông sẽ bám sát phía sau ngay lập tức.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXX: Basilus tuân thủ tuyệt đối mệnh lệnh; với những bước hành quân thần tốc vượt xa mọi kỳ vọng của tất cả mọi người, hắn bất ngờ tập kích nhiều nhóm người đang thản nhiên làm đồng mà không hề mảy may phòng bị. Dựa vào thông tin khai thác từ những kẻ bị bắt, hắn tiếp tục phóng thẳng đến nơi Ambiorix đang trú ẩn cùng một nhúm kỵ binh nhỏ. Vận may đóng vai trò vô cùng lớn không chỉ trong các lĩnh vực khác mà còn đặc biệt chí mạng trong binh nghiệp. Bởi như một sự ngẫu nhiên kỳ diệu, Basilus rơi đúng vào sào huyệt của Ambiorix khi y hoàn toàn không có quân phòng thủ hay chuẩn bị trước, và sự xuất hiện của hắn diễn ra trước khi bất kỳ tin tức hay lời cảnh báo nào kịp truyền đến tai y; đồng thời, một sự trớ trêu của định mệnh là dù toàn bộ các vật dụng chiến trận thường thân cận bên người, xe chiến lẫn ngựa quý đều bị tóm gọn, nhưng y vẫn may mắn thoát chết trong gang tấc. Sở dĩ y trốn thoát được là nhờ ngôi nhà của y nằm lọt thỏm giữa khu rừng rậm — giống như hầu hết kiến trúc nhà cửa của người Gaule vốn thường tìm đến các vùng ven sông suối và bìa rừng để tránh nóng — nên đám tùy tùng và bằng hữu đã kịp đứng ra chống đỡ đợt tấn công của kỵ binh ta trong một không gian chật hẹp trong giây lát. Giữa lúc chiến đấu hỗn loạn, một tên cận vệ đã kịp nhấc bổng y lên yên ngựa, và các thum lũng rậm rạp đã che chở cho y tẩu thoát. Thế mới hay, vận mệnh chi phối quá lớn đến cả ranh giới giữa việc sa bẫy lẫn việc thoát hiểm trong gang tấc.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXXI: Người ta vẫn hoài nghi không rõ Ambiorix vì sự suy tính điềm tĩnh mà không thèm tập hợp lực lượng — bởi y cho rằng bản thân không nên liều lĩnh bước vào một trận chiến — hay vì bị bóp nghẹt bởi thời gian và sự xuất hiện chớp nhoáng của kỵ binh ta trong lúc y đinh ninh rằng phần còn lại của đại quân đang sát nút bám theo sau. Chỉ biết rằng, y đã lập tức phái các sứ giả tỏa đi khắp vùng, hạ lệnh cho mỗi người phải tự lo liệu lấy thân. Kẻ thì tháo chạy vào rừng rậm Arduenna, người thì trốn vào các đầm lầy sâu thẳm; những kẻ sống gần vùng biển thì tìm chỗ ẩn náu tại các hòn đảo vốn thường bị ngập lụt thủy triều; và vô số kẻ đã dứt áo rời bỏ quê hương, phó mặc cả bản thân lẫn tài sản cho những người xa lạ hoàn toàn. Về phần Cativolcus, vị vua cai trị một nửa xứ Eburones — kẻ từng hùa theo âm mưu của Ambiorix — nay vì tuổi già sức yếu, không kham nổi sự khốc liệt của chiến tranh lẫn những cuộc trốn chạy gian khổ, đã nguyền rủa Ambiorix bằng mọi lời cay độc nhất vì chính y là kẻ khơi mào cho thảm họa này, rồi tự kết liễu đời mình bằng nhựa cây độc thủy tùng, một loài cây mọc vô cùng bạt ngàn tại xứ Gaule lẫn xứ Đức.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXXII: Các bộ tộc Segui và Condrusi — thuộc dòng dõi và tộc người Đức, cư ngụ nằm giữa xứ Eburones và Treviri — cử sứ giả đến gặp Caesar để van xin ông đừng xếp họ vào hàng ngũ kẻ thù, cũng như đừng vơ đũa cả nắm rằng căn nguyên của mọi bộ tộc Đức ở bờ tây sông Rhein đều là một; họ khẳng định bản thân chưa hề mưu tính chuyện chiến tranh hay cử bất kỳ nguồn viện binh nào cho Ambiorix. Sau khi thẩm vấn tù binh để xác thực lời khai này, Caesar ra lệnh rằng nếu có bất kỳ kẻ trốn chạy nào thuộc tộc Eburones chạy trốn vào lãnh thổ của họ, những kẻ đó phải bị giải nộp cho ông; ông cam đoan rằng nếu họ làm được điều đó, lãnh thổ của họ sẽ được bình an vô sự. Kế đến, chia quân làm ba ngả, ông cho vận chuyển toàn bộ quân trang của các quân đoàn về Aduatuca — đó là tên một cứ điểm kiên cố nằm gần như ngay giữa trung tâm xứ Eburones, nơi Titurius và Aurunculeius từng đóng quân qua mùa đông trước kia. Ông lựa chọn địa điểm này không chỉ vì những công trình phòng thủ từ năm ngoái vẫn còn nguyên vẹn giúp giảm bớt sức lao động cho binh sĩ, mà còn vì nhiều lý do thiết thực khác. Ông để lại quân đoàn thứ mười bốn làm nhiệm vụ canh giữ quân trang — đây là một trong ba quân đoàn mà ông vừa tuyển mộ và đưa từ Ý sang. Trao quyền chỉ huy quân đoàn và cứ điểm ấy cho Q. Tullius Cicero, ông cấp thêm cho viên tướng này 200 kỵ binh bảo vệ.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXXIII: Chia cắt đại quân xong xuôi, ông ra lệnh cho T. Labienus dẫn ba quân đoàn tiến về hướng biển, nhắm đến các vùng lãnh thổ giáp ranh với xứ Menapii; đồng thời phái C. Trebonius dẫn một số lượng quân đoàn tương đương đi tàn phá khu vực nằm sát vách bộ tộc Aduatuci. Bản thân ông dẫn ba quân đoàn còn lại tiến về dòng sông Sambre — nhánh đổ vào sông Meuse — và thọc sâu vào những vùng hoang vu hẻo lánh nhất của đại ngàn Arduenna, nơi ông nghe ngóng được tin Ambiorix đang lẩn trốn cùng một nhúm kỵ binh nhỏ. Trước lúc lên đường, ông hứa hẹn sẽ quay trở về trước khi kết thúc ngày thứ bảy, đúng vào thời điểm lương thực định kỳ đến hạn phân phát cho quân đoàn đang ở lại làm nhiệm vụ đồn trú. Ông dặn dò Labienus và Trebonius cũng phải quay về đúng thời hạn ấy nếu điều đó không đi ngược lại với lợi ích quốc gia; để khi các bên hội ngộ, mọi tình hình được trao đổi thông suốt và tung tích kẻ thù được hé lộ, họ có thể phối hợp vạch ra một hướng hành động hoàn toàn mới.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXXIV: Như chúng ta đã trình bày ở trên, bấy giờ không hề có một đội quân chính quy, một thành trì hay một cứ điểm đồn trú nào đủ sức tự vệ bằng vũ khí; thay vào đó, dân chúng tản mác khắp mọi ngả đường. Cứ nơi nào có một thung lũng khuất lỉu, một lùm cây rậm rạp hay một đầm lầy hiểm trở mang lại chút hy vọng che chở hoặc an toàn, là kẻ đó tự tạc lấy một chỗ dung thân. Những địa thế ấy vốn quen thuộc với người bản địa, và công cuộc truy quét đòi hỏi sự tập trung cao độ, không phải ở việc bảo vệ đại quân — bởi chẳng có mối hiểm nguy nào có thể đe dọa trực diện một lực lượng hùng hậu như vậy từ những đám tàn quân hoảng loạn — mà nằm ở việc bảo vệ từng người lính đơn lẻ, yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến sự an toàn chung của toàn quân. Bởi một mặt, lòng tham chiến lợi phẩm cuốn nhiều binh sĩ đi quá xa; mặt khác, những khu rừng với các lối mòn ẩn giấu, xa lạ không cho phép họ di chuyển theo những khối quân lớn. Nếu muốn dứt điểm hoàn toàn chiến dịch và triệt tiêu tận gốc giống loài khốn nạn ấy, bắt buộc phải chia nhỏ lực lượng tỏa đi khắp ngả và rải quân ra tứ phía; nhưng nếu cứ khăng khăng bắt các đại đội phải bám sát cờ hiệu đúng theo kỷ luật chiến trường chuẩn mực của quân đội La Mã, thì chính địa thế hiểm trở lại hóa thành lớp lá chắn bảo vệ bọn rợ, chưa kể đám tàn quân chẳng thiếu gì sự liều lĩnh để dựng lên những chướng khí mai phục ngầm và hãm hại những binh sĩ đi lẻ. Dẫu vướng vào vô vàn khó khăn ngặt nghèo ấy, sự cẩn trọng tối đa vẫn được duy trì bằng mọi giá; đến mức đôi khi họ phải bỏ lỡ một vài cơ hội tiêu diệt địch thủ — dẫu trong lòng ai nấy đều hừng hực ngọn lửa báo thù — cốt sao không để xảy ra bất kỳ tổn thất nào đối với binh sĩ của ta. Caesar phái sứ giả đến các bộ tộc lân cận, dùng miếng mồi chiến lợi phẩm để mời gọi tất cả cùng tham gia tàn phá xứ Eburones, với dụng ý để mạng sống của người Gaule phải phơi bày mạo hiểm trong những khu rừng rậm thay vì hy sinh những người lính quân đoàn tinh nhuệ; đồng thời, việc huy động một lực lượng đông đảo bao vây tứ phía sẽ giúp xóa sổ hoàn toàn giống nòi và tên tuổi của bộ tộc tội ác ấy khỏi bản đồ. Chỉ trong chớp mắt, một biển người từ khắp các ngả đã ào ạt kéo đến.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXXV: Trong lúc những sự kiện ấy đang diễn ra khắp mọi ngóc ngách lãnh thổ Eburones, ngày thứ bảy — thời hạn Caesar dự kiến quay về với quân trang và quân đoàn — đang đến gần kề. Và đây chính là lúc người ta phải ngấm thía vận mệnh xoay vần ra sao trong chiến tranh, và những tai ương khôn lường mà nó có thể giáng xuống. Khi quân địch đã tan tác và hoảng loạn như chúng ta vừa tường thuật, chẳng còn bất kỳ thế lực nào có đủ sức gây ra dù chỉ một chút lo sợ nhỏ nhoi. Thế nhưng, tin tức lan truyền vượt qua sông Rhein sang tận xứ người Đức rằng xứ Eburones đang bị cướp bóc và bất kỳ ai cũng được tự do tham gia hôi của. Bộ tộc Sigambri — những kẻ cư ngụ gần sông Rhein nhất, và như chúng ta từng nhắc tới là những kẻ từng dung túng cho đám tàn quân Tenchtheri và Usipetes sau khi họ tháo chạy — bèn tập hợp 2,000 kỵ binh. Họ vượt sông Rhein bằng thuyền bè tại một địa điểm cách hạ lưu cây cầu nguyên vẹn và cứ điểm do Caesar để lại lính canh khoảng ba mươi dặm; rồi bất ngờ đổ bộ xuống biên giới xứ Eburones, tóm gọn rất nhiều kẻ đang tản mác trốn chạy, đồng thời thu giữ một lượng lớn gia súc — thứ tài sản mà bọn rợ vô cùng thèm khát. Bị lóa mắt bởi chiến lợi phẩm, họ càng lúc càng dấn sâu hơn; chẳng đầm lầy hay rừng rậm nào có thể cản bước những con người sinh ra giữa chốn binh đao cướp bóc ấy. Họ gạn hỏi tù binh về vị trí hiện tại của Caesar, và ngỡ ngàng phát hiện ra rằng ông đã tiến sâu hơn nữa, đồng thời toàn bộ đại quân đã rời đi nơi khác. Ngay lúc ấy, một tên tù binh bỗng cất tiếng mỉa mai: "Sao các người lại đâm đầu đi săn lùng thứ chiến lợi phẩm nghèo nàn, vụn vặt thế này; trong khi cơ hội trở nên giàu có tột bậc nhờ vận may đang nằm ngay trong tầm tay? Chỉ ba tiếng đồng hồ là các ngươi có thể đặt chân đến Aduatuca; đó là nơi quân đội La Mã cất giấu toàn bộ tài sản và của cải của họ; lực lượng đồn trú ở đó mỏng manh đến mức chẳng đủ người đứng kín tường thành, và chẳng một bóng người nào dám bén mảng bước ra khỏi chiến lũy." Bị thắp lên ngọn lửa hy vọng tột độ, đám người Đức vội vã giấu nhẹm số chiến lợi phẩm vừa cướp được, rồi rốc sức phóng như bay đến Aduatuca, sử dụng chính kẻ vừa cung cấp thông tin ấy làm hoa tiêu dẫn đường.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXXVI: Suốt những ngày qua, tuân thủ nghiêm ngặt mệnh lệnh của Caesar, Cicero đã quản thúc binh sĩ trong doanh trại vô cùng cẩn mật, đến mức không cho phép bất kỳ kẻ ăn theo xó bếp nào bước chân ra khỏi chiến lũy. Thế nhưng đến ngày thứ bảy, do nghe tin Caesar đã tiến sâu hơn và không có bất kỳ thông tin nào về ngày về của ông, cộng thêm việc bị dồn ép bởi những lời xì xào chì chiết cho rằng sự cẩn trọng thái quá của ông chẳng khác gì một cuộc... bao vây — khi mà họ bị tước quyền bước chân ra khỏi trại dẫu chẳng thể có tai họa nào xảy ra trong bán kính ba dặm xung quanh, trong khi chín quân đoàn cùng toàn bộ kỵ binh đang xông pha ngoài trận địa, còn kẻ thù thì đã tan tác suýt bị xóa sổ — ông đành phái năm cohort ra khu đồng lúa mì lân cận để kiếm củi, cách doanh trại đúng một ngọn đồi chắn ngang. Trong doanh trại lúc bấy giờ có rất nhiều binh sĩ bị thương đang nằm điều trị, và những ai đã bình phục trong khoảng thời gian này, tính ra khoảng 300 người, được tổ chức gom lại dưới một cờ hiệu chung; bên cạnh đó là một lượng lớn phu phen kị binh cùng vô số súc vật thản nhiên theo chân họ bước ra ngoài khi được sự đồng ý.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXXVII: Đúng ngay khoảnh khắc ấy, đội kỵ binh Đức bất ngờ ập đến. Với tốc độ khủng khiếp như lúc họ phi nước đại hành quân, họ lao thẳng vào tấn công cổng Decuman của doanh trại. Do bị các khu rừng rậm chắn ngang ở hướng đó che khuất tầm nhìn, quân ta chỉ phát hiện ra khi chúng đã áp sát ngay sát cửa trại — đến mức những người buôn bán dựng lều trại ngay dưới chân chiến lũy hoàn toàn không còn kịp tháo chạy vào trong. Hoàn toàn không mảy may phòng bị, binh sĩ ta chết trân trong sự hoảng loạn tột độ, và cohort túc trực ở trạm gác phía ngoài chật vật lắm mới chống đỡ nổi đợt xung phong mở màn. Kẻ thù tủa ra khắp các hướng còn lại nhằm tìm kiếm bất kỳ lối hở nào để lọt vào trong. Binh sĩ của ta khó khăn lắm mới giữ được các cửa cổng; thế địa thế tự nhiên cùng hệ thống chiến lũy vững chãi đã bảo vệ các lối vào khác. Toàn bộ doanh trại chìm trong biển hoảng loạn; người này cuống cuồng hỏi người kia căn nguyên của sự hỗn loạn, chẳng ai tài nào định hình nổi nên rước cờ hiệu chạy về hướng nào hay tản mác về góc trại nào. Kẻ thì thét lên rằng doanh trại đã bị thất thủ, kẻ khác thì đinh ninh rằng quân địch đã tiêu diệt sạch sẽ đại quân cùng tổng tư lệnh rồi kéo đến đây với tư cách là những kẻ chiến thắng; phần lớn chìm đắm trong những ảo tưởng mê tín hãi hùng do chính địa danh này gợi lên, hiện rõ trước mắt thảm kịch của Cotta và Titurius — những kẻ từng ngã xuống ngay tại cứ điểm này. Hoàn toàn mất tinh thần trước cơn hoảng loạn tột cùng ấy, niềm tin của bọn rợ càng được củng cố chắc nịch rằng chẳng có một mống quân đồn trú nào bên trong như lời tên tù binh đã khai báo. Chúng điên cuồng tìm cách phá cổng xông vào, réo gọi nhau đừng để tuột mất món hời béo bở đến thế.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXXVIII: P. Sextius Baculus — một sĩ quan bách nhân trưởng cao cấp từng lập nhiều chiến công hiển hách dưới quyền Caesar (từng được chúng ta nhắc đến trong các trận chiến trước) — đang nằm điều trị trong doanh trại vì thương tích chưa lành, và đã năm ngày nay không hề đụng đến một hột cơm. Nhận thấy sự an nguy của bản thân và toàn bộ cứ điểm đang đứng bên bờ vực thẳm, y lết khỏi lều trong tình trạng tay không tấc sắt; tận mắt chứng kiến quân địch đã áp sát ngay trước mặt và tình thế vô cùng nguy ng cấp, y vội giật lấy vũ khí từ những binh sĩ đứng gần nhất rồi hiên ngang chắn ngang cửa cổng. Các sĩ quan bách nhân trưởng thuộc cohort đang làm nhiệm vụ gác sách liền lao theo y; và trong một khoảnh khắc ngắn ngủi, họ vai sát vai chống trả quyết liệt. Sextius dính vô cùng nhiều vết thương rồi ngất lịm; binh sĩ phải vất vả lắm mới lôi được y ra ngoài bằng những đôi tay run rẩy. Nhờ khoảng thời gian kìm chân ngắn ngủi ấy, những người còn lại mới hồi phục lại chút dũng khí để trèo lên chiến lũy và giương cao đội hình phòng thủ.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XXXIX: Trong lúc đó, toán đi kiếm củi hoàn thành nhiệm vụ và nghe văng vẳng tiếng hò hét vang trời; đội kỵ binh đi trước vội phi nước đại quay về và bàng hoàng phát hiện ra sự nguy hiểm tột độ đang bao trùm doanh trại. Thế nhưng, tại đây chẳng có lấy một chiến lũy nào che chở cho họ trong cơn hoảng hốt; đám binh sĩ mới tuyển mộ, thiếu vắng kỷ luật quân ngũ chỉ biết trân trân ngước nhìn vị quân tribuni và các bách nhân trưởng, chờ đợi mệnh lệnh được ban ra. Chẳng một ai đủ bình tĩnh để không bị ngợp trước biến cố xảy ra quá đỗi bất ngờ. Phát hiện ra cờ hiệu của ta từ xa, đám rợ liền ngưng tấn công; thoạt đầu chúng tưởng các quân đoàn mà chúng được tù binh thông báo là đã đi xa nay đã quay về; nhưng sau đó, khi nhận ra quân số của ta quá đỗi ít ỏi, chúng liền lồng lộn mở màn tấn công từ mọi ngả.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XL: Đám phu phen hớt hải tháo chạy lên gò đất gần nhất, nhưng nhanh chóng bị đánh bật ra và hoảng loạn lao thẳng vào giữa các đội hình binh sĩ, vô tình khoét sâu thêm nỗi sợ hãi cho những kẻ vốn đã hồn xiêu phách lạc từ trước. Kẻ thì hiến kế gom quân thành hình nêm để đâm thủng vòng vây tẩu thoát bởi doanh trại nằm quá gần; và dẫu có một phần bị bao bọc tiêu diệt, họ vẫn tin sái cổ rằng những kẻ còn lại ít nhất sẽ được bảo toàn tính mạng. Người khác lại chủ trương cứ cố thủ trên gò cao và cùng nhau chia sẻ một vận mệnh. Ngược lại, những cự binh từng xuất phát cùng các đơn vị dưới một lá cờ chung nhất quyết không đồng tình với phương án đó. Thế là dưới sự chỉ huy của Caius Trebonius, một hiệp sĩ La Mã được cắt cử lãnh đạo họ, họ động viên nhau thét vang rồi dũng mãnh đâm thủng vòng vây quân địch, bình an vô sự tiến thẳng vào trong doanh trại không thiếu một bóng người. Đám phu phen và kỵ binh bám sát nút phía sau với cùng một sức mạnh mãnh liệt ấy cũng nhờ lòng dũng cảm của các cự binh mà thoát nạn. Trái lại, những kẻ chọn cố thủ trên gò cao vì thiếu hụt kinh nghiệm trận mạc trầm trọng, chẳng tài nào giữ vững được quyết tâm ban đầu là thủ thế từ trên cao, cũng chẳng đủ sức bắt chước sự nhanh nhẹn, quyết liệt của những kẻ khác; kết quả là khi hì hục tìm đường về trại, họ trượt chân lao xuống một địa thế vô cùng bất lợi. Các sĩ quan bách nhân trưởng — những người từng được cất nhắc từ các cấp bậc thấp hơn ở các quân đoàn khác nhờ chiến công hiển hách — để không đánh mất tấm huân chương danh dự từng giành được trong quá khứ, đã dũng cảm chiến đấu đến giọt máu cuối cùng và ngã xuống cùng nhau. Đánh bật được quân địch nhờ lòng quả cảm tột bậc, một phần binh sĩ đã an toàn về đến trại trong sự ngỡ ngàng của tất cả, phần còn lại thì bỏ mạng vì bị bọn rợ vây hãm bốn bề.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XLI: Tuyệt vọng trước việc không thể hạ nổi doanh trại bằng cách công thành, khi thấy quân ta đã cố thủ vững chắc trên các công trình phòng thủ, người Đức đành lủi thủi rút lui qua bên kia sông Rhein cùng số chiến lợi phẩm mà chúng từng cất giấu trong các khu rừng. Sự hoảng sợ bao trùm sâu sắc đến mức ngay cả khi quân địch đã rút đi, lúc C. Volusenus cùng lực lượng kỵ binh quay về vào đêm đó, ông vẫn không tài nào thuyết phục được họ tin rằng Caesar đang ở rất gần cùng đại quân bình an vô sự. Nỗi sợ hãi đã bóp nghẹt tâm trí mọi người đến mức lý trí gần như tê liệt; họ khăng khăng cho rằng toàn bộ các lực lượng khác đã bị tiêu diệt sạch sẽ và chỉ có mỗi nhúm kỵ binh là trốn thoát về được đến đây, lập luận rằng nếu đại quân thực sự bình an, người Đức đời nào dám bén mảng tấn công doanh trại. Phải đến khi bóng dáng Caesar xuất hiện, nỗi sợ hãi ấy mới hoàn toàn tan biến.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XLII: Trở về và thấu suốt mọi tai ương của chiến tranh, Caesar chỉ quở trách một điều duy nhất: tại sao các cohort lại được phép rời bỏ các trạm gác và nhiệm vụ đồn trú; ông chỉ ra rằng không được phép để lộ bất kỳ kẽ hở nào cho dù là nhỏ nhất dù chỉ cho một tai nạn ngẫu nhiên. Vận mệnh đã tác động quá lớn trong vụ đột kích bất ngờ của kẻ thù, nhưng còn tác động lớn hơn gấp bội khi chính vận mệnh lại xoay chiều đẩy lùi đám rợ ngay sát mép chiến lũy và cổng trại. Trong số tất cả những sự kiện đã diễn ra, điều khiến người ta kinh ngạc nhất chính là việc người Đức — những kẻ vượt sông Rhein với mục đích cướp bóc lãnh thổ của Ambiorix — lại vô tình bước chân vào doanh trại La Mã vàrendered cho Ambiorix một dịch vụ tuyệt vời nhất.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XLIII: Lại một lần nữa xuất phát để truy quét tàn dư kẻ thù, Caesar huy động một lực lượng đông đảo từ các bộ tộc lân cận rồi tung họ tỏa đi khắp bốn phương tám hướng. Mọi ngôi làng, mọi công trình kiến trúc lọt vào tầm mắt đều bị chìm trong biển lửa; gia súc của cải bị lùa đi tứ phía; lúa mì không chỉ bị ngốn sạch bởi biển người và súc vật mà còn bị dập nát vùi lấp dưới bùn đất do thời tiết và giông bão cuối mùa; đến mức nếu có ai tạm thời trốn thoát được lúc này, họ cũng cầm chắc cái chết đói khi đại quân rút đi. Tình thế thường xuyên đẩy đến mức: khi một lực lượng kỵ binh đông đảo được tung đi tứ phía, các tù binh khai rằng họ vừa nhìn thấy Ambiorix tháo chạy ngay trước mắt, thậm chí bóng dáng y vẫn chưa khuất hẳn. Nhờ đó, hy vọng tột cùng về việc tóm sống y được thắp lên, những nỗ lực phi thường được dốc cạn; những ai muốn lập công lớn với Caesar dường như đã vượt qua cả giới hạn thể chất bằng sự cuồng nhiệt của mình, và chỉ còn cách thành công một gang tấc. Thế nhưng, y vẫn khéo léo tự cứu lấy mạng sống nhờ những chốn ẩn nấp hiểm trở cùng các khu rừng rậm, rồi dưới sự che chở của màn đêm, y lẩn trốn sang các vùng đất khác với lực lượng bảo vệ chẳng quá bốn tên kỵ binh — những kẻ duy nhất mà y dám trao phó sinh mệnh của mình.
[TIÊU ĐỀ CHƯƠNG]: Chương XLIV: Tàn phá xứ sở hoang tàn đến mức độ ấy, Caesar dẫn đại quân trở về Durocortorum xứ Remi với tổn thất vỏn vẹn hai cohort. Triệu tập hội đồng các bộ tộc Gaule tề tựu tại đó, ông quyết định tiến hành cuộc điều tra xét xử về âm mưu phản loạn của người Senones và Carnutes. Tuyên án tử hình cực kỳ nghiêm khắc đối với Acco — kẻ cầm đầu âm mưu đó — ông trừng trị y theo đúng phong tục tập quán của tổ tiên. Một số kẻ sợ hãi hình phạt đã bỏ trốn; và sau khi ban hành lệnh cấm túc đối với những kẻ ấy, ông cắt đặt hai quân đoàn đóng đông tại biên giới người Treviri, hai quân đoàn ở xứ Lingones, và sáu quân đoàn còn lại tại Agendicum thuộc lãnh thổ người Senones. Lo toan đầy đủ lương thảo cho toàn quân xong xuôi, ông đúng như kế hoạch đã định, khởi hành về Ý để tiến hành công tác xét xử tư pháp.
