Theo con đường đi về Chũ, từ phủ Lạng Thương, ngược Bắc khoảng chừng 5 cây số, bên trái đường có một ngọn đồi không cao lắm, được gọi là Đồi Cốc. Ngọn đồi ấy đã từng có đến gần 20 năm là cơ ngơi của trường Cao đẳng Sư phạm Hà Bắc trước đây. Đầu năm 2000, khi chia tách tỉnh, trường lại chuyển về Quế Nham, cạnh đường lên huyện lị Tân Yên. Bây giờ, Đồi Cốc chuyển cho Sở Điện lực quản lý thì phải. Đồi Cốc, với bao thế hệ thầy trò trường Cao đẳng, đã gói ghém cả một quãng đời. Và có khi liên quan đến sự chìm nổi của cả một đời người…
1. Ngày ấy tôi còn trẻ lắm. Vừa mới hoàn thành nghĩa vụ lên dạy học miền núi 6 năm, giờ được về trường Đồi Cốc. Yêu đương đã từng. Vợ con chưa có. Nghèo vô kể. Tôi lại không thuộc loại người cơ chí, biết tính toán, nên thiếu đói liên miên. Gạo nước hằng tháng 13 cân bao giờ cũng hết sớm trước một tuần. Tuần cuối cùng làm sao đây. Thế là đành chịu khó cuối chiều, lui cui đạp xe về nhà mẹ đẻ cách chừng 15 cây số để ghé miệng nhờ. Rồi lại liều mạng vào chum gạo của u muối mặt xúc lấy mươi bò. Việc xúc mươi bò gạo mỗi lần là cả một sự dũng cảm. Day dứt lắm. Cho tới tận bây giờ vẫn cảm thấy da mặt còn cồm cộm.
Dạy dỗ thì không nhiều giờ. Chiều chiều, cánh tập thể rủ nhau đánh cầu lông, bóng chuyền cho thời giờ chóng qua. Tôi và thằng bạn kém tôi vài tuổi, vốn lười bóng banh, cứ chiều tối, vác bát xuống nhà ăn tập thể ăn uống cho xong bữa rồi xách xe đạp đi lòng vòng thị xã. Cứ miễn là đi xuống thị xã thôi chứ cũng chẳng biết đến cụ thể nơi nào. Đạp xe lòng vòng chán rồi lại rủ nhau vào quán cóc bên đường làm ngụm chén trà nóng, ăn cái kẹo dồi, kẹo vừng gì đấy, xong lại ơ hờ đạp xe về trường. Đường về, xa hơn lúc đi. Có hôm trời lạnh, hai hàm răng va nhau lập cập. Thằng bạn tếu táo bảo: “Lạnh đến rụng cả tóc ông anh ạ!”. Lúc trở về, qua chỗ đám đông ngồi xem ti vi đen trắng đầu hồi căn nhà tập thể cạnh sân trường, tôi và anh bạn cứ men men tránh cho xa, sợ kinh động mọi người đang chăm chú. Ấy thế mà người ấy vẫn biết chúng tôi về. Nói đích xác ra là biết thằng bạn tôi về. Lúc sau, từ tầng dưới, nơi người ấy ở, tiếng gọi vóng lên tầng trên: “Này, đằng ấy có ăn mì không thì xuống nhé!”. “Ô, em đấy à? Có thật không?”. “Lại không thật à?”. Thằng bạn và người ấy cứ trao đi đổi lại với cái giọng… “mẹ mìn” như thế. “Rủ cả anh ấy xuống nhé”. Nghe được câu ấy, tôi thấy mát cả dạ. Rồi thì tôi cùng thằng bạn xuống ăn. Lúc ấy cả hai đứa chưa có chuyện gì, mới đang ben bén, “tình trong như đã, mặt ngoài còn e…”. Trời về khuya lạnh co ro, được bát mì nấu đưa vào, ấm áp làm sao.
Lại có một hôm tôi đi đâu đó về muộn. Lúc ấy chừng 10 giờ đêm chứ chẳng chơi. Đói kinh khủng. Cũng lại qua sân trường nơi đầu nhà có cái ti vi tập thể. Phen này chắc chết. Bây giờ có thể kiếm cái gì ăn được đây. Nấu nướng thì lỉnh kỉnh. Mà chỉ có độc gạo chứ không có thức ăn, nuốt sao trôi. Định ra cổng trường xem cái quán duy nhất ngoài ấy còn bán chác gì không, mua chịu cái bánh đa Kế về ăn tạm, uống nước vào là lưng lửng, cũng qua được một đêm. Nghĩ thế. Lại quay ra. Vừa bước chân xuống cầu thang, người ấy bỗng nhiên lên tiếng: “Anh đi đâu về mà muộn thế?”. “Chào em, anh… anh ra ngoài này một tẹo”. “Anh chưa ăn cơm chứ gì?” “Anh… định đi mua cái bánh gì đấy ăn tạm”. “Anh vào phòng chúng em ngồi chơi. Em nấu mì cho anh ăn”. “Thôi, em …”. “Thôi nữa mà…”. Một chuỗi cười giòn tan. Tôi ngồi đọc báo. Người ấy nấu mì. Một bát tố lô nhánh mỡ, hành (dĩ nhiên là không có thịt) bốc khói nghi ngút. Tôi nhận bát mì lập cập ăn như người bị bỏ đói mấy ngày. Vừa ngước mắt lên bỗng chạm vào mắt người ấy. Tôi dừng đũa. Cổ họng bị nghẹn đứ. Tự nhiên mắt tôi rân rấn. Người ấy nhìn tôi như chị nhìn em. Và có thể còn hơn thế nữa, như… mẹ nhìn con.
Người ấy yêu thằng bạn tôi chứ không yêu tôi đâu nhé. May mà tôi cũng sớm nhận ra. Sau này, khi tôi rời trường ra đi, chúng cưới nhau. Vào một chiều đông hanh hao vàng, tôi lầm lũi một mình lên xe, ngược Bắc về ăn cưới. Tôi là kẻ muộn mằn…
2. Nhớ lại cái ngày đầu tiên đến trường Đồi Cốc xin việc. Chả quen biết ai. Cầm cái hồ sơ với hành trang tốt nghiệp đại học loại trung bình, cùng với 6 năm miền núi và một cơ thể dơ xương 49 cân. Tóc quăn, mắt sáng. Cứ liều mạng xông vào. Cho xin gặp ông trưởng phòng tổ chức ạ! Có việc gì. Tôi có việc riêng, xin chỉ chỗ giúp. Chào… chú! Cháu muốn xin vào làm việc tại đây. Mong chú lưu tâm giúp đỡ. Ông trưởng phòng tổ chức gỡ cặp kính ra, nhìn chằm chằm vào mặt tôi như nhìn một kẻ rồ. Ông cười cười bảo: “Tốt nghiệp loại gì? Ở đâu về?”. Ông vẫn cười cười bảo: “Ở đây không cần người dạy văn nữa. Cậu tìm chỗ khác nhé!”. Tôi chưng hửng. Lòng trống hoác. Lững thững ra cổng trường, tạt vào quán uống ngụm nước trà, định thần lại. Kinh nghiệm 6 năm dạy trên miền núi cho tôi vỡ ra một điều: cái trò xin việc cứ phải gặp ông thủ trưởng cao nhất mới may chăng, chứ các ông phòng ban là dễ công toi. Trong lòng vang lên tiếng nói: “Sao không vào gặp hẳn cái ông Hiệu trưởng xem sao”. Thế là bụng bảo dạ hãy vững tâm, liều mình như chẳng có, gõ cửa vào phòng Hiệu trưởng. Cũng lại nhấc kính ra. Cũng lại nhìn tôi như một kẻ rồ. Hỏi. Đáp. Hỏi. Đáp. Ông bảo: “Cậu dân văn, cậu thử nghe bài thơ này của tớ xem nhé?”. Bỏ mẹ, cái ông này chắc cũng dở hơi không kém gì mình. Tôi đi xin việc chứ có phải vào để nghe thơ ông đâu. Ừ thì nghe. Ô, không đến nỗi nào. Thầy dân toán mà làm thơ thế thì dân văn chúng em thất nghiệp hết. Ông cười phớ lớ. Thế thì tớ đọc bài nữa. Ngoài trời bỗng nhiên nổi cơn giông. Mưa như trút nước. Vâng, thì nghe. Chu cha, bài thứ hai khá hơn cả bài đầu. Lòng thoáng nghĩ đến một câu thơ cổ: “Vũ vô kiềm toả năng lưu khách…”. Cơn mưa khéo phù hộ mình, giữ chân mình ở lại. Ông tâm sự, vừa rồi đọc một số bài thơ ở Câu lạc bộ thơ Sông Thương, chính mấy cái bài vừa đọc cho cậu nghe, có người phê phán, tung tin là tiêu cực, là cạnh khoé cán bộ, là mất ý chí chiến đấu. Cậu bảo, đọc thơ như thế có bằngtích phân thơ à? Hà hà, kệ nó, cây ngay không sợ. Hà hà, thế cậu vợ con thế nào? Dạ, em chưa gì. Thế thì tốt. Về đây tớ sẽ gả cho. Còn khối cô giáo ở đây xinh đẹp trẻ trung lắm! Ô, thế nghĩa là thầy có ý… nhận em về. Ừ, thì tớ sẽ giúp cậu. Cậu về làm ngay hồ sơ. Ô, em đã có sẵn hồ sơ đây rồi ạ. Chỉ vỏn vẹn sau chưa đầy một tháng, tôi có giấy tiếp nhận về Đồi Cốc. Ôi, cái ông Hiệu trưởng dạy toán mà rất nghệ sĩ này. Lãnh đạo mà nghệ sĩ thế này dễ lâm nạn lắm! Khi xong việc, nhân tiện lên cơ quan cũ miền rừng làm thủ tục về xuôi, tôi mua cân măng khô miền rừng biếu ông. Ông lại bảo cậu vẽ vời quá, các cậu đã miền núi về thì có gì. Ở đời, gặp được một người như ông khiến ta phải gắng sống tử tế hơn.
3. Sau đó một năm, ông Hiệu trưởng về hưu. Một năm sau tôi cũng nhận ra mình chông chênh quá. Yêu đương chẳng đâu vào đâu. Nghèo vẫn hoàn nghèo. Học hành chưa đến nơi đến chốn. Mang tiếng dạy cao đẳng mà chỉ có cái bằng đại học, nghĩa là cơm chấm… cháo. Chả lẽ cứ ở Đồi Cốc mãi như thế này ư? Sau nhiều đêm mông lung, tôi bèn quyết định xin đi thi học Cao học. Xin mãi. Được đồng ý với điều kiện cam đoan sau khi học xong trở lại trường. Thế là thi đỗ. Thế là lại hai năm Hà Nội. Thế là ở lại Hà Nội rồi vợ rồi con rồi công việc, ở hẳn không về. Thỉnh thoảng vẫn cứ áy náy như là mình đánh lừa nhà trường vậy. Nhưng mà ngày ấy chuyện đi ở chưa phải là nghiêm trọng lắm. Giữ người ở lại chứ ai giữ người nằng nặc ra đi.
Ở Hà Nội được mấy năm, lại nghe tách tỉnh tách trường. Rồi ít năm sau lại nghe nhập với trường trung học sư phạm. Lại nghe bỏ Đồi Cốc, di dời lên Quế Nham. Lại nghe bây giờ tạm thôi không đào tạo hệ cao đẳng chính quy nữa do bội thực thầy cô giáo cấp hai rồi. Lại nghe… Ôi, bao nhiêu là chuyện, chuyện vui xen lẫn với chuyện buồn…
Sướng nhất là thỉnh thoảng được về ăn cỗ cưới của con cái một đồng nghiệp cũ tổ chức tại Bắc Ninh, Bắc Giang. Thế là lại bầu đoàn xe xe cộ cộ ngược Bắc trở về. Gặp lại bao người thân yêu cũ. Gặp lại cả người thương yêu cũ. Toàn ôn nghèo kể khổ. Toàn chuyện vui. Nhớ nhất cái chuyện thỉnh thoảng chiều chiều hò nhau khép cửa phòng lại truy lùng và săn bắt… chuột. Chuột đâu mà nhiều quá thể. Lắm hôm cứ rình rịch trong phòng. Có cô bạn đang đêm rú lên. Cả dãy nhà nháo nhác. Thần hồn nát thần tính. Lúc sau thấy đau nhói nhói ở dưới chân, hoá ra vừa bị lũ chuột gặm gót chân vẹt cả lớp da ngoài... Lại nhớ cái hôm mới về trường, một đàn anh trong tổ gọi với: “Vào đây, vào đây, chú mày”. Rón rén bước vào. Anh đang ngồi đấu hót cùng với mấy cô bạn gái. Thấy trên bàn bày chục cái bánh đa. Lại có chai rượu. Anh bảo: “Sao mày cứ bẽn lẽn như con gái về nhà chồng thế? Các em đây có ăn thịt mày đâu mà sợ”. Nói xong, anh nghiêng bàn tay chém một nhát vào giữa chồng bánh đa. Cả chồng bánh vỡ làm ba làm bốn miếng mà không bị nát. Anh cười vang. Chuỗi cười khỏe khoắn, đôn hậu, có cái ngang tàng của người kẻ trại. Anh bảo uống đi. Ở đây chỉ có hai món đặc sản thôi, chú mày biết không, RBĐ và RTC? Em chưa biết ạ. Mày cứ đưa dăm chục đây rồi tao khai sáng cho. Rượu - bánh - đa và rượu - thịt - chó. Thế mà không biết. Con trai Bắc Giang mà không biết thì kém. À ra thế. Rờ - bê - đê với rờ - tê - xê. Tôi nhớ liền. Trận rượu RBĐ hôm ấy anh say đứ đừ. Tôi cũng chuếnh choáng. Các bạn gái tủm tỉm nhìn chúng tôi say. Anh ấy bảo tôi: “Tao trông cái mặt chú mày chơi được!”. Thế mà, chỉ sau đó dăm năm chứ mấy, anh ấy bị căn bệnh ung thư quật ngã. Lúc ấy anh mới ngoài năm mươi. Sinh tử bất kỳ, ghê gớm thế!...
Hôm vừa rồi lại gặp nhau ở Bắc Giang, đám cưới con một người Đồi Cốc. Cánh phụ nữ gặp nhau là cười như nắc nẻ. Toàn chuyện cũ. Năm nào gặp nhau cũng kể ngần ấy chuyện. Năm nào cũng vẫn cứ buồn cười. Có ông anh uống rượu vào rồi chỉ tay vào mặt tôi sừng sộ: “Thằng này, tao đọc không bỏ sót thứ gì của mày. Thấy cái mặt mày trên ti vi, tao gọi con tao xuống mau lên mà xem chú ấy đây này. Nó chạy xuống tới nơi, thì mày đã trèo mẹ nó xuống khỏi ti vi rồi còn đâu!”. Ôi, ông anh. Chữ nghĩa của em một dúm có gì đâu mà ông anh lại dành cho em nhiều thương quý thế. Em xấu hổ lắm. Hôm nào về, thể nào em cũng tặng anh quyển sách em vừa mới in xong”…Anh ấy đề nghị: Có lẽ sắp tới đây anh ấy sẽ đứng ra tổ chức một đêm gặp gỡ tại Phủ Lạng Thương mang tên: MỘT THỜI ĐỒI CỐC. Nghe thấy thế, tất cả giơ cao cốc rượu đồng lòng, tôn vinh anh ấy làm “đầu lĩnh”. Vâng, một thời Đồi Cốc. Giờ thì thầy hiệu trưởng thi sĩ ấy cũng đã về tiên tổ. Mỗi người mỗi phương trời. Có người đã kịp lên ông bà. Con cái nó “mót” cưới, thành ra nó bắt lên ông bà sớm quá. Chứ còn người ấy vẫn còn… yêu tốt!
Đồi Cốc. Vẫn nghe đâu đây tiếng sáo ngang trời đêm đêm dìu dặt, đưa ta về những vui buồn nào không xác thực. Cái tiếng cười như tiếng vỡ bánh đa những khi đuổi chuột trong phòng vẫn về lại trong mơ khiến nhiều đêm ta thức giấc. Và cái bát mì nấu đêm khuya của người năm ấy…
Hà Nội, ngày 20/11/2009
