Cuối đời Đông Hán, thiên hạ đại loạn, anh hùng hào kiệt thì nhau cát cứ tranh giành Trung Nguyên. Lúc ấy, mạnh thì có Hoài Nam với Viên Thuật, quân lính lương thảo dồi dào, xưng bá một phương; tới Ký Châu có Viên Thiệu, đất rộng người đông, nguồn nhân lực dồi dào; Kinh Châu có Lưu Biểu, ở một nước dụng võ, uy danh lừng chín châu; Tây Thục có Lưu Chương, một nước có thiên phủ, nước giàu đất hiểm. Lúc ấy, Tào Tháo quân lực yếu kém nhất, Lưu Bị còn đang long đong, Tôn Quyền chưa lên vũ đài chính trị. Thế nhưng Tào, Lưu, Tôn sau này lại nổi tiếng tăm lừng lần lượt gây dựng nên ba nước Ngụy, Thục, Ngô, còn Viên Thuật, Viên Thiệu, Lưu Biểu, Lưu Chương v.v... đều lần lượt bị tiêu diệt, đó là tại làm sao?

Sách lược đúng đắn

Muốn lấy được thiên hạ, một việc mấu chốt là phải chế định ra một sách lược đúng đắn. Đọ sức trên vũ đài chính trị, cần phải có tầm nhìn chính trị, phải có sự hiểu biết thấu triệt về hình thế chính trị, mới có thể phân tích một cách chính xác, chế định ra sách lược phù hợp thực tế khách quan. Nếu không, khác nào người đui lại cưỡi ngựa mù, xông bừa vào mọi chỗ, chẳng bị ngã bươu đầu, cũng bị quật chết hẳn.

Tào Tháo và Viên Thuật, Viên Thiệu đều muốn làm vua, do tầm nhìn chính trị khác nhau, sách lược không giống nhau nên kết quả cũng khác nhau. Trong đám anh hùng hào kiệt đó, Viên Thuật là kẻ xưng vua đầu tiên. Thực ra, trong cái thời đại loạn như ong ấy, ai làm vua mà chẳng được, chỉ miễn là tài giỏi. Cái gọi là “giỏi” ở đây là giỏi thâu tóm được giang sơn, mà muốn thâu tóm được giang sơn, cần phải có sách lược đúng đắn. Viên Thuật không có cái tài giỏi đó, cũng chẳng đề ra được sách lược gì, chỉ có mỗi ý nghĩ muốn làm vua để mà hưởng vinh hoa phú quý. Ông ta chủ quan cho rằng nhà mình “tứ thế tam công”, được “muôn dân quy phục”, “hợp ý trời lòng dân”, đáng làm vua. Khi hỏi ý kiến các thuộc hạ, mọi người lặng im không nói, thực ra là phản đối, nhưng ông ta cứ tự phong làm vua. Cái điều “muôn dân quy phục”, “hợp ý trời lòng dân” nói ra chỉ là kiểu mình tự dối mình. Khi chiếm cứ Nam Dương, Viên Thuật “tham lam dâm đãng, hà hiếp vô độ, trăm họ cực khổ”. Đến sau khi lên làm vua “lại càng hoang dâm xa xỉ, ở hậu cung, quần áo lương thực thừa mứa, nhưng binh lính thì đói rách, đất nước điêu tàn, nhân dân đói khổ”. Bởi lòng quân lòng dân đều chán ghét, nên đầu tiên là bị Lã Bố đánh, rồi sau bị Tào Tháo đánh bại bỏ Thanh Châu chạy theo cháu là Viên Đàm, nửa đường ốm chết. Viên Thuật chỉ mong mình có cái danh hoàng đế lại không có cái thực của một ông vua. Tào Tháo thì ngược lại, tuy không có tên hoàng đế, nhưng lại có cái thực của một ông vua. Đối với hình thế chính trị đương thời, đầu óc Tào Tháo rất tỉnh táo: Lúc ấy nhà Hán tuy suy yếu, nhưng người ủng hộ nhà Hán lại có nhiều, nên đã dùng sách “theo ý vua và theo nguyện vọng mọi người” của Tuân Úc – nắm trong tay thực quyền của vua, “giúp thiên tử, lệnh chư hầu”, danh chính ngôn thuận ra lệnh khắp bốn phương. Muốn nhặt được sơn hà, cần phải có đông đảo nhân tài, bên nêu ra phương châm dùng người “có tài là cất nhắc”, làm cho kẻ sĩ có tài khắp bốn phương đều theo về dưới trướng để bày mưu tính kế, như thế mới xưng hùng được ở phương bắc. Viên Thiệu là điển hình của con người hay mưu nhưng võ đoán, tuy có chí muốn nuốt cả thiên hạ, nhưng lại không giỏi quyết đoán, có chiến lược đúng đắn cũng không áp dụng được, nên thường hay lỡ mất dịp tốt. Khi giằng co với Tào Tháo ở Quan Trung, Hứa Du đã chặn được thư giục lương của Tào Tháo, biết quân Tào Tháo lương ăn đã cạn, đề nghị “đánh bằng hai đường”. Nếu làm theo sách này đánh bại Tào Tháo là việc rất có thể làm được, nhưng Viên Thiệu ngược lại, lại cho rằng “thư đó là kế nhử địch vậy!”, còn nói “Hứa Du là gian tế của Tào Tháo”, đem đuổi đi. Hứa Du bèn theo Tào Tháo, bảo cho Tào Tháo đến Ô Sào để đốt lương, Tháo làm theo kế này, quân của Viên Thiệu không có lương ăn, quân tâm hoang mang, quân Tào Tháo thừa thắng đánh đuổi, quân của Viên Thiệu tan vỡ hẳn. Cuộc chiến ở Quan Độ bị đánh bại, quyết định sự diệt vong của tập đoàn Viên Thiệu.

Lưu Bị lấy việc thống nhất sơn hà làm trách nhiệm của chính mình, Lưu Biểu và Lưu Chương ngược lại, không hề có chí lớn, chỉ mong cát cứ cầu an. Tào Tháo đem quân đánh Ô Hoàn, Lưu Bị khuyên Lưu Biểu nhân lúc Hứa Xương bỏ ngỏ, lấy quân đóng ở Kinh Nam đánh úp mà lấy, Lưu Biểu nói: “Tôi tọa cứ một Kinh Châu là đủ rồi, lấy nơi khác mà làm gì?” Lúc đó hào kiệt anh hùng tản tác, mình không diệt người, tất sẽ bị người diệt, quyết chẳng cho phép Lưu Biểu “tọa cứ Kinh Châu”. Vì bỏ lỡ dịp tốt đánh úp lấy Hứa Xương, nên Lưu Biểu sau khi Tào Tháo bình định phương Bắc, kéo quân xuống phía Nam, chiếm đoạt Kinh Châu. Lưu Chương tuy bụng dạ nhân từ, nhưng đối với người lại tỏ ra yếu đuối, hạng người đó không thể giữ được đất. Lưu Bị đã làm theo quyết sách “Long trung quyết sách” của Khổng Minh, liên hợp với Tôn Quyền đánh bại Tào Tháo, sau khi đánh chiếm Kinh Châu, liền bắt tay vào cuộc chiến Tứ Xuyên, vừa hay Lưu Chương mời tới để vào Tứ Xuyên đánh Trương Lỗ, không thấy điềm hoạn nạn, để Lưu Bị vào Tứ Xuyên là đưa sói vào chuồng gà, kết quả là tự mình tiêu diệt mình, Lưu Chương thiếu đầu óc chính trị đến như thế.

Tôn Quyền rất giỏi việc xếp đặt các bậc hiền năng, nên các bậc hiền năng hết lòng phò tá, kẻ sĩ khắp bốn biển đều rầm rộ kéo theo, hết lòng giúp đỡ. Lỗ Túc dâng kế hay “sách trên giường” được Tôn Quyền đã nâng lên hàng quốc sách. Điểm quan trọng của sách lược này là “chiếm lấy mọi miền trong lưu vực Trường Giang”, trụ chắc ở Giang Đông chờ thời cơ để lấy cả giang sơn, sách lược ấy là rất đúng đắn. Muốn chiếm được cả giang sơn, trước hết phải lấy nước mình là gốc rễ, bởi Kinh Châu ở thượng lưu của Dương Châu, đe dọa lớn với Đông Ngô, không chiếm được Kinh Châu, khó bảo đảm an toàn được cho Đông Ngô. Mà Kinh Châu lại là đất võ, tiến có thể vươn tới Uyển Lạc, xông thẳng vào sào huyệt của Tào Tháo, lùi thì có thể cố thủ ở nơi hiểm yếu ở Trường Giang. Mưu sách này có tác dụng rất lớn trong việc Tôn Quyền chốt lại ở Giang Đông. Do chiến lược của Tôn Quyền đúng đắn, lại được đông đảo người có tài phò tá, Tào Tháo và Lưu Bị đã lần lượt thất bại và cáo chung.

Lòng người hướng theo

Giành thiên hạ, thành bại quyết định ở lòng người, cho nên có câu: “Được lòng người thì được cả thiên hạ”. Lòng người bao gồm lòng dân, lòng quân, lòng tướng lĩnh. Ba loại lòng người này liên quan đến nhau, ảnh hưởng lẫn nhau và không thể thiếu thứ nào, được cả ba thứ lòng người này tất là hưng thịnh. Tào Tháo, Lưu Bị, Tôn Quyền muốn chiếm giang sơn giành cho thiên hạ nên đều lo thu phục nhân tâm, trong đó thứ nhất là Lưu Bị.

Lưu Bị chẳng dựa vào thế lực nào, ông ta xuất thân từ dân gian, chỉ là một người thợ dệt chiếu, một người dân hết sức bình thường, thế mà sau này dựng nên cơ đồ nhà nước Thục cũng chỉ nhờ sự giỏi giang của mình. Điều tài giỏi nhất của con người này là giỏi đánh vào lòng người, cho nên rất được lòng người. Ông đã vượt sông với dân chúng, dân chúng Kinh Tương rất cảm kích và thề chết theo đến cùng. Việc “Vứt A Đẩu, khiển chư tướng” nhằm hết lòng với tướng sĩ để chư tướng hết lòng hết sức với ông. Việc “Tam cố thảo lư” biểu thị lòng khao khát cầu hiền của ông. Rồi đối xử với mọi người với “quan hệ cá nước”... chứng tỏ lòng tin không bờ bến với Khổng Minh, khiến Khổng Minh cảm kích trước lòng thành thực đó đã xuống núi để phò tá, “cúc cung tận tụy, chết không quản ngại”. Đến ngay như lúc cướp nước người khác, việc đầu tiên cân nhắc đến cũng vẫn là “lòng người”. Ông vào Tứ Xuyên là mưu đồ cho nước Thục, nhưng ông không dùng mưu sách của Bàng Thống, phản đối việc “giết vua để lấy nước”; nhân dịp trú quân ở Hà Manh quan đã ra ơn rộng rãi, thu phục nhân tâm; khi khởi binh chiếm nước Thục, không quấy nhiễu dân, ưu đãi với tù binh, cho nên rất được lòng người; khi vào Thành Đô, dân chúng đã lập bàn thờ, có hương hoa đèn nến để trước cửa nhà đón đợi. Do lòng người quy phục, cho nên chính quyền Thục Hán cực kỳ được củng cố.

Tào Tháo được lòng chiến sĩ, vì ông ta thưởng phạt rõ ràng. Lịch sử ca ngợi Tào Tháo là: “phá thành, bạt ấp, được vật gì đẹp đều giành thưởng cho người có công, ai vất vả thì khen thưởng, ngàn vàng cũng không tiếc; không có công dù có xin thì dẫu một xu cũng không cho, những gì bốn phương hiến ngự, đều hưởng chung với mọi người”. Khi xuất chinh nếu gặp lúc mùa màng, nếu hoãn lại được thì hoãn lại vì sợ sẽ thiệt hại cho nông dân, nếu không hoãn lại được thì nghiêm cấm quân lính giày xéo lên mùa màng. Có một lần con ngựa ông ta cưỡi đã lạc chân vào ruộng lúa mạch, dẫm nát một đám lúa ông bèn “cắt tóc tượng trưng cắt đầu”, thừa nhận làm hại nông dân là phạm pháp đáng phải trừng phạt, sau khi lấy Ký Châu, đã giảm thuế cho dân để thu phục lòng người. Tào Tháo tuy gian, nhưng so với Viên Thuật hại dân, còn khá hơn nhiều; ông ta sở dĩ làm nên nghiệp lớn tưởng cũng không phải là ngẫu nhiên.

Tôn Quyền cũng được lòng người. Khi gặp Lỗ Túc, Tôn Quyền trò chuyện thật tâm đắc, khi khách khứa ra về hết, còn lại mình Lỗ Túc, Tôn Quyền đã mời vào phòng trong, cùng ngồi uống rượu, lĩnh ý một cách khiêm tốn. Lỗ Túc cũng vì thế mà dốc hết tâm sự, nói với Tôn Quyền về sách lược giành thiên hạ. Tôn Quyền hết lời tán thưởng. Được gặp minh chủ, Lỗ Túc dốc lòng phò tá. Đại quân của Tào Tháo xuống phía Nam, nước Ngô nguy cấp, đông đảo văn sĩ chủ trương đầu hàng, riêng Lỗ Túc kiên trì việc liên minh với Lưu Bị chống Tào Tháo. Tào Tháo bị đánh bại, Lỗ Túc từ tiền tuyến trở về, Tôn Quyền ra đón tận ngoài xa, tận tay đỡ Lỗ Túc xuống ngựa, tỏ lòng kính trọng. Cách dùng người của Tôn Quyền là nghi thì không dùng, dùng thì không nghi, vì ông ta tin tưởng người khác nên người khác cũng trung thành với ông. Chu Du cầm quân đánh Tào Tháo, Tháo cử bạn thân là Tưởng Cán thuyết phục Chu Du quy hàng, Chu Du đã biểu lộ một cách kiên quyết và nghĩa khí: khi gặp chúa biết mình, “thân như ruột thịt”, “họa phúc cùng chia sẻ”, ý chí trung thành với Tôn Quyền không thể gì lay chuyển. Về mặt đời sống, Tôn Quyền cũng quan tâm hết mực với cấp dưới của mình, ai ốm đau, thường đưa thầy đưa thuốc đến tận nơi săn sóc, thậm chí còn thân chinh đến thăm nom. Do quân thần chia sẻ buồn vui vất vả cho nên suốt đời Tôn Quyền, Đông Ngô vững như bàn thạch.

Sách lược đúng đắn, lòng người hướng theo, ba nước được hưng thịnh, thực tế cũng do từ đó. Thời xưa dựng nước và trị nước đều nhờ hai thứ đó. Cho đến ngày nay, cũng vẫn như vậy.