Trong tiến trình phát triển của nhân loại, sự phát triển của mỗi quốc gia, dân tộc trước hết phụ thuộc vào trình độ sản xuất của chính quốc gia, dân tộc đó. Tuy nhiên, khi nghiên cứu các quốc gia ven hiển dưới góc nhìn lợi ích và vai trò của biển đối với sự phát triển đất nước, có thể khẳng định: sự phát triển hay nói cách khác là sự thăng trầm của mỗi quốc gia, dân tộc không chỉ được định đoạt bởi trình độ sản xuất, mà còn hỏi khả năng khai thác, kiểm soát và tạo nên sức mạnh trên biển. Lịch sử đã chứng minh, sự thịnh suy của nhiều đế chế châu Âu, châu Á, châu Mỹ, v.v... đểu gắn liền với nhân tố biển. Để cạnh tranh và trở thành các cường quốc, các đế chế đó phải hướng ra biển, khai thác và phát triển các ngành kinh tế biển, đồng thời làm chủ con đường thương mại hàng hải quốc tế. Đến lượt mình sự phát triển của các ngành kinh tế biển, đặc biệt là vận tải biển cần có sự hỗ trợ đác lực của sức mạnh hải quân nhằm đối phó với các nguy cơ trên biển, mà chủ yếu là sự tấn công của các lực lượng bên ngoài.

Trong cuốn "Ảnh hưởng của sức mạnh trên biển đối với lịch sử 1660-1783", Alfred Thayer Mahan viết: thương mại là điểm tựa quan trọng nhất của các lực lượng hải quân, và sự tồn tại của hải quân chỉ chính đáng khi nó bảo vệ được những lợi ích thương mại tương xứng. Bên cạnh kết luận đó ông còn khẳng định: trật tự giữa các quốc gia ven biển thường được định đoạt trên mặt biển và bước ngoặt lịch sử của nó là các cuộc chiến tranh hay những trận hải chiến. Đúng như kết luận của Alfred Thayer Mahan, trong lịch sử, nhiều trận hải chiến không chỉ làm thay vận mệnh của nhiều quốc gia, dân tộc mà còn tạo nên những thay đổi lớn về tổ chức, vũ khí, trang bị và phương thức tác chiến trên biển.

Trước trận Salamis, các thành bang Hy Lạp đã tiến hành nhiều cuộc chiến tranh với người Ba Tư nhưng đều thất bại và chịu sự cai trị của họ. Thế nhưng, trong cuộc chiến tranh Hy Lạp - Ba Tư lần thứ ba (480 TrCN), lực lượng thủy binh Hy Lạp đã đánh bại Hạm đội Ba Tư tại eo biển Salamis và giành thắng lợi. Chiến thắng đó không chỉ buộc Ba Tư phải thừa nhận quyền độc lập của thành bang Hy Lạp ở vùng Tiểu Á, buông bỏ sự thống trị của họ trên biển Aegean và biển Hắc Hải,... mà còn giúp Hy Lạp ngày càng mạnh lên, vừa bảo vệ được nền độc lập quốc gia, vừa mở rộng được con đường giao thương đi đến Hắc Hải, đồng thời xác lập được quyền bá chủ ở phía Đông Địa Trung Hải, v.v... Như vậy, có thể khẳng định, cùng với sức mạnh của yếu tố nội tại đã được tích lũy, trận Salamis là trận hải chiến làm thay đổi vận mệnh của người Hy Lạp, từ người nô lệ trở thành người tự do. Không những vậy, chiến thắng đó còn giúp Hy Lạp không ngừng phát triển kinh tế, xã hội, quân sự và văn hóa và dần trở thành chiếc nôi của nền văn minh thế giới. Thắng lợi của người Hy Lạp trong trận Salamis còn đóng góp vào kho tàng nghệ thuật tác chiến hải quân nhiêu bài học có giá trị như: vận dụng đội hình phalanx trên biển; thực hiện có hiệu quả lối đánh áp mạn và đâm vào thuyền đối phương, v.v...

Tương tự như vậy, trong trận Gravelines diễn ra vào tháng 7 năm 1588, chỉ trong hơn 10 ngày, lực lượng hải quân Anh đã đánh bại lực lượng hải quân Tây Ban Nha vốn được coi là cường quốc hải quân với Hạm đội Armada mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ. Sau trận hải chiến đó, không chỉ "Hạm đội vô địch" Tây Ban Nha bị đánh tan mà lực lượng hải quân của họ cũng không thể vươn lên được nữa. Đối với Anh, sau trận Gravelines, hải quân của họ trở thành lực lượng mạnh nhất châu Âu, từng bước chiếm quyền bá chủ trên biển và giúp nước Anh từng bước mở rộng ảnh hưởng sang cả Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. 400 năm sau kể từ trận hải chiến lịch sử ấy, nước Anh trở thành đế quốc hải quân bậc nhất thế giới với diện tích cả ở chính quốc lẫn ở thuộc địa lên đến 41 triệu kilômét vuông.

Có thể dẫn ra nhiều ví dụ chứng minh cho sức mạnh và vai trò của các trận hải chiến trong việc làm thay đổi vận mệnh dân tộc. Thế nhưng, yếu tố làm nên sức mạnh của những trận đánh ấy ngoài tiềm lực vật chất còn phải kể đến khả năng tư duy chiến lược của các quốc gia và những người cầm quân. Trong trận Đối Mã diễn ra vào tháng 5 nâm 1905, khi quyết định tuyên chiến với Nga để lấy lại Lữ Thuận và Liêu Đông, người Nhật biết họ đang phải đối đầu với một cường quốc hải quân được xếp vào hàng mạnh nhất châu Âu lúc bấy giờ. Trái lại với nước Nhật, mặc dù đã cố gắng dồn sức cho việc phát triển đất nước, đặc biệt là cho nền công nghiệp quốc phòng, nhưng về cơ bản nền kinh tế của Nhật vẫn còn lạc hậu và hải quân chưa một lần được thử thách và chạm trán với một cường quốc quân sự châu Âu. Vì vậy, để giành thắng lợi trước một đối thủ mạnh, từ nhiều năm trước Nhật Bản đã tiến hành cải cách quân đội, trong đó tập trung cho phát triển lực lượng hải quân. Từ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, Nhật Bản đã cử người sang các nước châu Âu như Anh, Pháp để học kỹ thuật hàng hải, kỹ thuật đóng tàu và họ cũng đã thu được những thành quả nhất định. Thế nhưng, sau khi nghiên cứu kỹ cách tổ chức hạm đội của nhiều nước châu Âu, trong đó có Nga, các chiến lược gia quân sự người Nhật rút ra kết luận, nếu tổ chức hạm đội với những tàu to, pháo lớn như châu Âu, thì hải quân Nhật sẽ bại trận trước người Nga. Từ kết luận đó, họ đưa ra chiến lược "dị biệt" bằng cách tổ chức hạm đội hỗn hợp. Đây là hạm đội nhỏ gồm nhiều loại tàu, được xây dựng trên nguyên tắc "nhỏ, gọn, nhẹ, cơ động" và được trang bị các loại vũ khí hiện đại. Có thể nói cách tổ chức hạm đội hỗn hợp cùng việc sử dụng thuốc nổ Shimose của Nhật trong trận Đối Mã không chỉ đưa nước Nhật đến chiến thắng, mà còn làm hay đổi cách tư duy xây dựng lực lượng và phương thức tác chiến hải quân trên thế giới.

Có những trận hải chiến làm thay đổi vận mệnh của một quốc gia, dân tộc hoặc làm thay đổi căn bản phương thức tác chiến trên biển, nhưng lại có những trận tạo nên bước ngoặt chiến tranh thế giới.

Trước khi nổ ra trận Trân Châu cảng tháng 12 năm 1941, nước Mỹ vẫn duy trì chính sách biệt lập truyền thống, nghĩa là không tham gia vào mặt trận chống chủ nghĩa quân phiệt Nhật tại châu Á - Thái Bình Dương. Hành động của Mỹ đã tạo điều kiện cho Nhật giành quyền khống chế Thái Bình Dương, mở rộng địa bàn xâm lược ra các nước Đông Nam Á, lần lượt đánh chiếm các nước Đông Dương, Malaysia, Singapore, Indonesia, Miến Điện, Philippines, uy hiếp Ấn Độ, Australia v.v... Thế nhưng, sau khi bị Nhật đánh thiệt hại nặng tại Trân Châu cảng, Mỹ buộc phải tuyên chiến với Nhật. Tiếp sau tuyên bố của Mỹ, các nước Australia, Hà Lan. New Zeland, Canada... và 20 nước khác cũng lần lượt tuyên chiến. Việc Mỹ và nhiều nước cùng tuyên chiến với Nhật đã làm cho "cơn đại hồng thủy chiến tranh" của Nhật bị chặn lại. Cùng với đó, sau thắng lợi của Mỹ trong trận Midway (6.1942) đã làm cho quân Nhật mất dần quyền chủ động chiến lược, tạo điều kiện cho nhân dân châu Á đứng lên giành lại độc lập. Như vậy, có thể nói, trận Trân Châu cảng đã tạo nên bước ngoặt trên chiến trường châu Á - Thái Bình Dương trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Không chỉ dừng lại ở đó, trận Trân Châu Cảng còn mở đầu cho thời kỳ phát triển các tàu sân bay, một loại hình phương tiện chiến đấu hiện đại của hải quân với nhiều lợi thế mà cho đến ngày nay ngày càng được phát huy tối đa và sử dụng rộng rãi trong mọi loại hình chiến tranh.

Nếu như các trận hải chiến trên đã làm thay đổi căn bản số phận của một quốc gia, dân tộc; tạo nên những bước ngoặt trong chiến tranh, thì lại có những trận hải chiến kết thúc một loại vũ khí trang bị cũ, đánh dấu sự ra đời của một loại vũ khí, trang bị mới.

Trong trận Trafalgar năm 1805 giữa Anh với liên quân Pháp - Tây Ban Nha, mặc dù đã được chuẩn bị trước và có lực lượng thuyền chiến tương đối mạnh, nhưng trước một cường quốc hải quân là Anh, liên quân Pháp -Tây Ban Nha đã bại trận. Sau thất bại đó, Napoleón không những không thực hiện được ý đồ khống chế Địa Trung Hải, mà còn từ bỏ chiến lược xây dựng sức mạnh hải quân nhằm thực hiện ý đồ bá chủ thế giới. Thất bại của liên quân Anh - Pháp xuất phát từ nhiều nguyên nhân, nhưng trên hết và trước hết là do các thuyền buồm của liên quân đã trở nên lỗi thời và quá lạc hậu; các khẩu pháo trang bị trên tàu có tốc độ bắn chậm, dễ nổ khi nóng. Bên cạnh đó, chiến thuật sử dụng pháo binh của quân Pháp cũng không mang lại hiệu quả. Trong trận Trafalgar, thủy thủ Pháp chủ yếu thực hành bắn từ xa, nhằm vào cột buồm và dây buồm của tàu đối phương. Cách bắn đó có thể khiến tàu đối phương khó hoặc mất khả năng cơ động, nhưng không vô hiệu hóa được các ổ hỏa lực, đặc biệt là hệ thống pháo hạm. Với những hạn chế và tồn tại nêu trên, sau trận Trafalgar, nhiều nước, trong đó có cả Pháp và Tây Ban Nha bắt đầu nghiên cứu và chế tạo những loại thuyền chiến mới. Đến giữa thế kỷ XIX, nhiều nước đã thay thuyền buồm kết hợp với mái chèo (thuyền Gallery) bằng các loại tàu hơi nước. Việc ra đời của tàu chiến hơi nước đã làm thay đổi phương thức tác chiến trên biển theo hướng nhanh, chính xác, chủ động và cơ động hơn. Điều đó cũng đã kéo theo sự thay đổi nhiều loại vũ khí, trang bị trên các tàu chiến lúc bấy giờ.

Đến thời hiện đại, trong trận Jutland, Đức quyết định dùng Hạm đội Đại Dương được biên chế các loại tàu nổi và cả khinh khí cầu Zeppelin để phá thế phong toa của Đại hạm đội của Anh trên biển Bắc. Thế nhưng mọi nỗ lực của Đức đều không mang lại kết quả. Sau trận đánh ấy, Đức đã phải tiến hành "cuộc chiến tranh tàu ngầm" để vượt qua sự phong tỏa của Anh. Cũng từ đó, tàu ngầm được sử dụng tương đối phổ biến và được coi là vũ khí lợi hại trong hải chiến.

Tương tự như vậy, trong trận Midway diễn ra vào tháng 6 năm 1942, sau khi lực lượng không quân trên các tàu sân bay Mỹ đánh bại Hạm đội Nhật, trận đánh đã để lại nhiều bài học kinh nghiệm trong phương thức tác chiến không đối hạm. Sau trận đánh đó, các tàu sân bay cùng với những máy bay ném bom và máy bay phóng lôi hiện đại được Mỹ và các nước phương Tây tập trung nghiên cứu, sản xuất và chế tạo. Điều đó đã tạo nên bước ngoặt lớn trong các trận hội chiến trên biển và trên không gian đại dương rộng lớn trong và sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

Từ những ví dụ trên có thể khẳng định, biển và khả năng kiểm soát, làm chủ biển cả có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với các quốc gia ven biển. Đó là một trong những nhân tố ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển và thịnh vượng của mỗi quốc gia, dân tộc. Để có thể làm chủ và kiểm soát được biển, ngoài việc phát triển các ngành kỹ thuật hàng hải và kinh tế biển phải có một lực lượng hải quân mạnh và những trận hải chiến mang tính quyết định. Hải chiến, sức mạnh hải quân và nghệ thuật tác chiến trên biển luôn đóng vai trò quan trọng trong việc xác lập sức mạnh trên biển và bảo vệ chủ quyền biển.

Trong suốt chiều dài lịch sử, các trận hải chiến luôn là một bộ phận quan trọng trong lịch sử chiến tranh của nhân loại. Nó có thể nảy sinh do nhiều nguyên nhân và lý do khác nhau. Có những trận hải chiến diễn ra để bảo vệ lãnh hải và chủ quyền quốc gia, nhưng cũng có những trận hải chiến xảy ra do giành quyền làm chủ trên biển hay xâm chiếm lãnh hải. Khi tham vọng bành trướng lãnh thổ và mở rộng quyền tự do thương mại phát triển, cùng với nó là sự phát triển của khoa học kỹ thuật, đặc biệt là kỹ thuật đóng tàu và kỹ thuật hàng hải, các trận hải chiến diễn ra với tần suất ngày một nhiều hơn, quy mô rộng lớn hơn và phương thức tác chiến, các loại vũ khí được sử dụng trong các trận hải chiến cũng đa dạng và phong phú hơn.

Trong thòi đại toàn cầu hóa, khi nguồn tài nguyên trên đất liền bắt đầu cạn kiệt, không chỉ các quốc gia ven biển mà cả các quốc gia lục địa đều tìm cách vươn ra biển. Vấn đề tranh giành chủ quyền biển, đảo vì thế cũng trở nên nóng bỏng và quyết liệt hơn. Việt Nam là một quốc gia ven biển và từ lâu các thế hệ người Việt đã nốì tiếp nhau xác lập, khai thác và bao vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo. Với truyền thống đó, trong giai đoạn hiện nay, dưới sự lãnh đạo của Đảng, vận dụng và tiếp thu có chọn lọc những kinh nghiệm từ các trận hải chiến nổi tiếng thế giới, lực lượng Hải quân nhân dân Việt Nam nhất định sẽ làm tròn sứ mệnh, góp phần cùng toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta thực hiện thắng lợi hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quôc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.