"Ta nhớ, ta nhớ, Vào những ngày tháng Mười một lạnh lẽo, Con chim hoạ mi trên cành—"

Tôi quên béng mất phần còn lại. Đó là đoạn thơ đầu tiên trong đời tôi học thuộc; bởi vì

"Này, tưng tưng tưng, Con mèo và cây vĩ cầm,"

thì tôi chẳng màng bận tâm, vì nó quá đỗi nhảm nhí và thiếu vắng những phẩm chất của thơ ca chân chính. Tôi từng kiếm được bốn xu nhờ ngâm bài "Ta nhớ, ta nhớ". Tôi biết chắc đó là bốn xu, vì người ta bảo tôi rằng nếu giữ lại cho đến khi có thêm hai xu nữa thì tôi sẽ được sáu xu; dẫu lập luận ấy không thể chối cãi được chút nào, nhưng nó chẳng mủi lòng được tôi, và số tiền ấy đã bị tiêu xài hoang phí, theo trí nhớ tốt nhất của tôi, là ngay vào sáng hôm sau, mặc dù tiêu vào những gì thì ký ức hoàn toàn trống rỗng.

Trí ức vốn dĩ là thế đấy; chẳng có gì nàng mang lại cho chúng ta là trọn vẹn. Nàng là một đứa trẻ cứng đầu; mọi món đồ chơi của nàng đều đã tan vỡ. Tôi nhớ mình từng ngã nhào vào một hố rác khổng lồ khi còn là một chú bé tí xíu, nhưng tôi hoàn toàn không có lấy một chút ký ức mờ nhạt nào về việc làm sao để trèo lên lại được; và nếu ký ức là tất cả những gì chúng ta có thể dựa vào, thì chắc tôi phải đinh ninh rằng mình vẫn đang nằm ở dưới đó.

Vào một dịp khác—vài năm sau đó—tôi đang góp mặt trong một cảnh tượng tình ái vô cùng thú vị; thế nhưng điều duy nhất về nó mà tôi có thể nhớ rõ trong đầu là vào khoảnh khắc dầu sôi lửa bỏng nhất, bỗng có ai đó đẩy cửa bước vào và cất giọng lạnh ngắt như từ cõi âm: "Emily, có người tìm," nghe cứ như thể cảnh sát đến bắt cô ấy vậy. Mọi lời dị ngọt ngào mà cô ấy dành cho tôi cùng tất cả những điều hay ý đẹp mà tôi thốt ra với cô ấy đều đã bị chìm vào quên lãng.

Cuộc đời suy cho cùng cũng chỉ là một đống đổ nát hoang tàn khi chúng ta ngoảnh đầu nhìn lại: ở đây là một cột trụ vỡ vụn, nơi từng sừng sững một khung cửa lớn; kia là thân cửa sổ gãy đổ để đánh dấu khuê phòng của tiểu thư; và một bãi đá đen xém mục nát nơi ngọn lửa hồng từng bập bùng cháy rực, trùm lên tất cả là sắc địa y phớt màu và dây thường xuân xanh mướt bám rượi.

Bởi vì mọi thứ đều hiện lên thật êm đềm qua lớp sương mờ nhuốm màu thời gian. Ngay cả nỗi buồn đã qua cũng hóa ngọt ngào. Thời thơ ấu của chúng ta giờ đây trông thật vui tươi, toàn là hái dẻ, chơi vòng và bánh gừng. Những lời la mắng, những cơn đau răng và các thì tiếng Latin đều đã bị lãng quên—đặc biệt là các thì tiếng Latin. Và chúng ta ảo tưởng rằng mình từng rất hạnh phúc khi còn là những thiếu niên bập bẹ biết yêu đương; để rồi lại ước gì mình có thể yêu thêm lần nữa. Ta chẳng bao giờ nhớ đến những nỗi đau thắt ngực, những đêm trằn trọc không ngủ, hay cái cảm giác khô khốc đến cháy họng, khi nàng bảo rằng cô ấy chẳng thể xem ta là gì khác ngoài một người em gái—cứ như thể trên đời này có tên đàn ông nào lại muốn có thêm em gái vậy!

Phải, chính sự tươi sáng, chứ không phải bóng tối, là thứ chúng ta nhìn thấy khi ngoảnh lại nhìn quá khứ. Ánh nắng mặt trời chẳng hề hắt bóng lên quãng đời đã qua. Con đường ta từng bước qua trải dài thật đẹp đẽ phía sau. Ta chẳng thấy những hòn đá nhọn hoắt. Ta chỉ đắm mình vào những đóa hồng ven đường, và những bụi gai góc cào rách da thịt, qua lăng kính của khoảng cách thời gian, nay chỉ còn là những nhánh mềm đung đưa trong gió. Tạ ơn Chúa vì điều đó—vì chuỗi ký ức ngày một dài thêm ấy chỉ có những mắt xích êm đềm, và để rồi mọi cay đắng, buồn đau của ngày hôm nay sẽ đổi lấy nụ cười vào ngày mai.

Dường như mặt tươi sáng nhất của vạn vật cũng chính là mặt cao cả và tốt đẹp nhất, để rồi khi cuộc đời bé nhỏ của chúng ta chìm dần về phía sau vào biển đêm lãng quên, thì tất cả những gì nhẹ nhàng và vui tươi nhất sẽ là thứ chìm xuống sau cùng, vẫn đứng sừng sững trên mặt nước, lọt vào tầm mắt dài lâu, trong khi những tâm nỗi giận hờn và niềm đau buốt nhói đã bị chôn vùi sâu thẳm dưới những con sóng và chẳng còn làm ta phiền muộn nữa.

Chính thứ ánh hào quang lấp lánh của quá khứ ấy, tôi cho là vậy, đã khiến người già hay nói lắm điều nhảm nhí về những ngày tháng tuổi trẻ của họ. Thế giới khi ấy dường như là một nơi tuyệt vời hơn hẳn, và mọi thứ đều đúng với lẽ ra phải thế. Con trai thời đó mới đích thị là con trai, còn con gái thì khác xa bây giờ. Hơn nữa, mùa đông thời ấy mới ra dáng mùa đông, chứ mùa hè chẳng hề là mấy thứ thời tiết tồi tệ chán ngắt mà chúng ta phải chịu đựng ngày nay. Còn về những chiến công hiển hách mà người ta làm được vào thời đó cùng những sự kiện phi thường đã xảy ra, thì phải cần tới ba tráng sĩ mới tin nổi một nửa số ấy.

Tôi rất thích nghe một cụ ông kể lể về chuyện đó cho đám trẻ con mà ông biết chắc là chẳng đứa nào dám cãi lại. Sẽ là chuyện lạ nếu chỉ một lúc sau, ông không thề thốt rằng mặt trăng đêm nào cũng chiếu sáng rực rỡ khi ông còn bé, hay việc vật những con bò tót điên cuồng bằng một tấm chăn từng là môn thể thao ưa thích ở trường học của ông.

Mọi chuyện vẫn luôn là thế và sẽ mãi mãi là thế. Người già ở thời tuổi trẻ của ông bà chúng ta cũng từng hát lên một bài ca mang đúng giai điệu ấy; và giới trẻ ngày nay rồi cũng sẽ ê a những lời nhảm nhí y hệt để làm khổ thế hệ mai sau. "Ồ, hãy trả lại cho tôi những ngày tươi đẹp của năm mươi năm trước," đã là tiếng kêu than kể từ sinh nhật lần thứ năm mươi mốt của Adam. Hãy giở lại các trước tác văn học năm 1835, và bạn sẽ thấy các nhà thơ, nhà tiểu thuyết cũng van xin cái món quà bất khả thi ấy chẳng khác gì những nghệ nhân hát rong Minnesinger người Đức từ lâu lắm trước họ, và những nhà biên soạn thần thoại Saga Bắc Âu từ xa xưa hơn nữa. Và các nhà tiên tri thời sơ khai cùng các triết gia Hy Lạp cổ đại cũng từng khao khát chính điều đó. Tính theo mọi lẽ, thế giới này càng ngày càng tồi tệ đi kể từ khi được tạo dựng. Tất cả những gì tôi có thể nói là nơi đây hẳn đã từng vô cùng tuyệt diệu khi mới mở cửa đón công chúng, bởi vì ngay cả bây giờ nó vẫn rất dễ chịu miễn là bạn chịu khó đón nhận ánh nắng nhiều nhất có thể và đón những giọt mưa với một tâm trạng vui vẻ.

Tuy vậy, không thể chối cãi rằng nơi đây hẳn đã từng ngọt ngào hơn đôi chút vào buổi sớm mai đẫm sương của thuở tạo thiên lập địa, khi thế giới hãy còn non trẻ và tinh khôi, khi bàn chân của hàng triệu người qua lại chưa giẫm nát thảm cỏ thành bụi tro, và tiếng ồn ào của vô số thành phố chưa xua đuổi sự tĩnh mịch đi mất vĩnh viễn. Cuộc sống hẳn từng cao cả và trang nghiêm đối với những bậc tổ tiên phóng khoáng, mặc áo thụng của nhân loại, khi họ tay trong tay bước đi cùng Chúa dưới vòm trời bao la. Họ sống trong những chiếc lều ngập tràn ánh nắng giữa những bầy gia súc đang kêu rống. Họ nhận những nhu cầu giản dị từ đôi bàn tay trìu mến của Thiên nhiên. Họ lao động, trò chuyện và suy ngẫm; và trái đất vĩ đại xoay tròn trong tĩnh lặng, hãy còn chưa oằn mình vì muôn vàn phiền muộn và lầm than.

Những ngày tháng ấy giờ đã qua rồi. Tuổi thơ êm đềm của Nhân loại, trải qua trong những khoảng rừng thưa xa xôi và bên những dòng sông róc rách, đã mất đi vijnh viễn; và đời người đang chìm dần vào tuổi trưởng thành giữa những tiếng hỗn quân, mối hoài nghi và niềm hy vọng. Thời kỳ bình yên nghỉ ngơi đã chấm dứt. Nhân loại còn phải hoàn thành sứ mệnh của mình và phải khẩn trương bước tiếp. Sứ mệnh ấy là gì—phần việc của thế gian này trong bản thiết kế vĩ đại ra sao—chúng ta nào có hay biết, dù đôi bàn tay vô thức của chúng ta đang góp phần hoàn thành nó. Giống như loài sâu san hô bé nhỏ miệt mài làm việc dưới làn nước tối sâu thẳm, chúng ta phấn đấu và vùng vẫy vì những mục đích nhỏ nhoi của riêng mình, mà nào đâu mơ tưởng đến công trình vĩ đại đang dựng xây cho dâng hiến lên Thiên Chúa.

Hãy dẹp bỏ những tiếc nuối hão huyền và niềm khao khát về những ngày tháng sẽ chẳng bao giờ thuộc về chúng ta nữa. Sứ mệnh của chúng ta nằm ở phía trước, chứ không phải phía sau; và "Tiến lên!" là phương châm của chúng ta. Chớ nên ngồi bó gối, đăm đăm nhìn về quá khứ như thể đó là tòa lâu đài hoàn chỉnh; nó chỉ là phần móng mà thôi. Đừng hoài phí tâm can và cuộc đời để nghĩ về những điều lẽ ra đã có thể xảy ra mà quên đi những tương lai tiềm tàng đang chờ đón phía trước. Cơ hội vụt bay qua trong lúc chúng ta ngồi tiếc nuối những vận may đã mất, và hạnh phúc đến với ta lại chẳng màng đoái hoài, chỉ vì mải bận tâm đến thứ hạnh phúc đã trôi qua rồi.

Nhiều năm về trước, khi tôi thường lang thang vào mỗi buổi chiều tối từ bên lò sưởi ấm cúng bước vào xứ sở cổ tích kỳ diệu, tôi đã gặp một vị hiệp sĩ dũng mãnh và chân chính. Biết bao hiểm nguy chàng từng vượt qua, đi qua biết bao vùng đất; và ai nấy đều kính trọng chàng là một vị hiệp sĩ can trường, dày dạn sương gió, một người chẳng biết sợ là gì; ngoại trừ, có lẽ, vào những thời điểm mà ngay cả một người dũng cảm cũng có thể cảm thấy sợ hãi mà chẳng có gì phải hổ thẹn. Thế rồi, khi vị hiệp sĩ này một ngày nọ đang mệt mỏi giục ngựa phi qua một con đường nhọc nhằn giang khó, lòng chàng chùng xuống và đau nhói vì những trở ngại trên chặng đường đi. Những vách đá đen kịt, cao ngút ngàn và to lớn kỳ lạ, sừng sững treo lơ lửng trên đầu, và có vẻ như rất có khả năng chúng sẽ đổ sụp xuống để vùi thây chàng bên dưới. Hai bên đường là những vực thẳm sâu hun hút cùng những hang động tối tăm nơi bọn cướp dữ hoành hành, và những con rồng vô cùng đáng sợ với cái hàm nhỏ giọt máu tươi. Và bao trùm lên con đường là màn đêm đặc quánh. Thế là vị hiệp sĩ nhân hậu ấy đâm ra chùn bước, không muốn tiến lên nữa, mà muốn tìm một con đường khác, ít trắc trở hơn cho chú chiến mã hiền lành của mình. Nhưng khi chàng vội vã quay đầu nhìn lại, vị hiệp sĩ dũng cảm của chúng ta vô cùng kinh ngạc, vì kìa! Toàn bộ con đường mà chàng vừa phóng ngựa qua nay chẳng còn lấy một thứ gì để nhìn thấy; mà ngay dưới chân ngựa của chàng là một hố sâu thăm thẳm đang ngoác miệng ra, chẳng ai có thể dò được đáy, sâu đến nhường ấy. Lúc bấy giờ, khi ngài Ghelent nhận ra rằng đường quay đầu đã tuyệt lối, chàng liền cầu nguyện vị thánh nhân từ Cuthbert, rồi quất mạnh roi vào mông ngựa, dũng cảm và đầy hân hoan phóng thẳng về phía trước. Và chẳng có gì tổn hại đến được chàng.

Trên con đường đời chẳng có lối quay đầu. Chiếc cầu thời gian mỏng manh mà chúng ta đang bước đi cứ lùi dần vào cõi vĩnh hằng theo từng bước chân ta đặt xuống. Quá khứ đã rời xa chúng ta vĩnh viễn. Nó đã được thu gom và cất trữ vào kho lạm. Nó không còn thuộc về chúng ta nữa. Chẳng một lời nói nào có thể rút lại; chẳng một bước chân nào có thể quay trỏ. Do đó, bổn phận của những vị hiệp sĩ chân chính là phải dũng mãnh giục ngựa phi nhanh, chứ không phải ngồi đó khóc lóc vô ích chỉ vì không thể níu kéo lại được nữa.

Một cuộc đời mới bắt đầu với chúng ta trong từng giây phút. Hãy hân hoan tiến bước để đón chào nó. Chúng ta buộc phải tiến lên dẫu muốn hay không, và việc bước đi với tầm nhìn hướng về phía trước bao giờ cũng tốt hơn là cứ mãi ngoái cổ nhìn lại đằng sau.

Một người bạn đã đến gặp tôi dạo trước và tha thiết giục tôi học một hệ thống kỳ diệu nào đó giúp cho ta không bao giờ quên bất cứ điều gì. Tôi chẳng hiểu tại sao anh ta lại sốt sắng đến thế về vấn đề này, trừ phi là vì tôi thỉnh thoảng hay mượn dù và có cái tật hay buột miệng nói ra giữa một ván bài whist câu ngớ ngẩn rằng: "Chao ôi! Nãy giờ tôi cứ tưởng chất chuồn là chất chủ cơ đấy." Tuy nhiên, tôi đã từ chối lời đề nghị ấy, bất chấp những ưu điểm mà anh ta đã tô vẽ đầy sức hút. Tôi chẳng có chút mong muốn nào là phải ghi nhớ tất cả mọi thứ. Trong cuộc đời của hầu hết mọi người có rất nhiều điều tốt hơn là nên quên đi. Ấy là khoảng thời gian của nhiều năm về trước, khi chúng ta đã hành xử không hoàn toàn đường hoàng, không hoàn toàn ngay thẳng như lẽ ra ta nên làm—sự lệch lạc đáng tiếc khỏi con đường liêm khiết ngặt nghèo mà ta từng phạm phải, và trớ trêu hơn nữa là ta đã bị phát hiện—đó là hành động dại dột, đê tiện và sai quấy. Ồ, chà! Chúng ta đã trả giá cho điều đó, đã phải chịu đựng những giờ phút dằn vặt vô vọng đến phát điên, sự cay đắng tột cùng của nỗi hổ thẹn, và có lẽ cả sự khinh miệt từ những người ta yêu quý. Hãy quên đi. Ôi Cha Thời Gian, xin hãy dùng đôi bàn tay nhân hậu của Ngài nhấc bớt những ký ức cay đắng ấy ra khỏi lồng ngực đang oằn nặng của chúng ta, bởi vì muôn vàn nỗi buồn vẫn đang kéo đến theo thời gian, và sức lực nhỏ nhoi của chúng ta chỉ đủ gánh vác cho ngày hôm nay mà thôi.

Không phải là quá khứ nên bị chôn vùi. Âm hưởng của cuộc đời sẽ trở nên câm lặng nếu những dây cung ký ức bị đứt phăng. Chỉ có những loài cỏ độc, chứ không phải các loài hoa, là thứ ta phải nhổ tận gốc khỏi khu vườn của nàng Mnemosyne. Bạn có nhớ tác phẩm "Người bị ám ảnh" của Dickens không—ông ấy đã cầu xin sự lãng quên ra sao, và rồi khi lời cầu nguyện được đáp ứng, ông lại khẩn khoản xin được có lại ký ức như thế nào? Chúng ta đâu cần phải xua tan mọi hồn ma. Chúng ta chỉ trốn chạy khỏi những bóng ma hốc hác, ác độc mà thôi. Cứ để những bóng hình dịu dàng, nhân hậu ám ảnh chúng ta tùy thích; chúng ta chẳng có gì phải sợ chúng.

Than ôi! Thế giới này ngày càng trở nên đông đúc những bóng ma khi chúng ta luống tuổi. Chúng ta chẳng cần phải tìm kiếm trong những nghĩa địa âm u hay ngủ lại trong những trang viên có hào nước bao quanh để nhìn thấy những khuôn mặt mờ ảo và nghe tiếng xiêm y sột soạt trong đêm. Mỗi ngôi nhà, mỗi căn phòng, mỗi chiếc ghế cọt kẹt đều có bóng ma riêng của nó. Chúng ám ảnh những căn phòng trống trải trong cuộc đời chúng ta, chúng tụ tập quanh ta như những chiếc lá khô bị cuốn đi trong cơn gió mùa thu. Người hãy còn sống, kẻ đã qua đời. Ta nào hay biết. Ta từng nắm tay họ, yêu thương họ, cãi vã với họ, cười đùa với họ, thổ lộ với họ những suy nghĩ, hy vọng và hoài bão của mình cũng như họ đã từng trải lòng với ta, cho đến khi có cảm giác như tận đáy lòng hai bên đã đan chặt vào nhau bằng một cái bắt tay thách thức cả quyền năng nhỏ moi của Cái Chết. Giờ đây họ đã đi xa; mất hút khỏi ta vĩnh viễn. Ánh mắt họ sẽ chẳng bao giờ nhìn vào mắt ta nữa và giọng nói của họ ta sẽ chẳng bao giờ còn được nghe lại. Chỉ có bóng ma của họ tìm đến ta và trò chuyện cùng ta. Ta nhìn thấy họ mờ ảo, nhạt nhòa qua làn nước mắt. Ta vươn đôi bàn tay khao khát về phía họ, nhưng tất cả chỉ là hư vô.

Những bóng ma! Chúng vẫn luôn ở bên ta suốt đêm ngày. Chúng bước đi bên cạnh ta trên con đường phố xá đông đúc dưới ánh chói chang của mặt trời. Chúng ngồi bên ta trong buổi chiều chạng vạng tại ngôi nhà thân thuộc. Ta nhìn thấy những khuôn mặt thơ ngây của chúng nhìn ra từ ô cửa sổ của ngôi trường cũ. Ta gặp lại chúng trong những khu rừng và lối mòn nơi ta từng hò hét và nô đùa khi còn là những đứa trẻ. Lắng nghe kìa! Chẳng phải bạn có thể nghe thấy tiếng cười khúc khích của chúng phát ra từ sau những bụi dứa dại và tiếng hô vang từ xa dọc theo những trảng cỏ xanh mướt đó sao? Ngay tại đây, xuyên qua những cánh đồng yên ả và bên rặng rừng, nơi bóng tối buổi chiều đang rình rập, là con đường mòn uốn lượn nơi ta từng ngóng chờ nàng vào lúc hoàng hôn. Nhìn kìa, nàng đang ở đó rồi, trong bộ đầm trắng tinh khôi mà ta thuộc làu, với chiếc mũ rộng vành đung đưa trên đôi bàn tay nhỏ bé và mái tóc màu nâu óng ả rối bời. Cách đây năm ngàn dặm! Chết rồi là cái chắc theo như ta biết! Thì sao chứ? Nàng đang ở ngay cạnh ta đây, và ta có thể nhìn vào đôi mắt cười của nàng để lắng nghe giọng nói ấy. Nàng sẽ biến mất ở đoạn rào chắn bên lối đi sát rừng và ta sẽ chỉ còn lại một mình; để rồi bóng tối sẽ lan rộng khắp cánh đồng và ngọn gió đêm sẽ lướt qua mang theo tiếng thở dài ai oán. Những bóng ma! Chúng luôn ở bên ta và sẽ mãi như thế chừng nào cái thế giới già nua buồn bã này vẫn còn vang vọng tiếng nức nở của những lời từ biệt kéo dài, chừng nào những con tàu độc ác còn rẽ sóng buồm đi xa trên đại dương bao la, và lòng đất lạnh lẽo sắc xanh vẫn đè nặng lên trái tim của những người ta từng yêu quý.

Nhưng ôi, những bóng ma hỡi, thế giới này sẽ còn thê lương biết mấy nếu thiếu vắng các ngươi. Hãy đến với chúng ta và trò chuyện cùng chúng ta, hỡi những bóng ma của những mối tình xưa! Bóng ma của những đứa bạn chơi đùa, của những người tình, của những người bạn cũ, của tất cả các cậu thiếu niên và thiếu nữ cười nói kia, xin hãy đến với chúng ta và ở lại bên ta, bởi vì thế giới này rất đỗi cô đơn, còn những người bạn mới và những khuôn mặt mới chẳng thể giống như người cũ, và chúng ta chẳng tài nào yêu thương họ, thậm chí chẳng thể cười đùa với họ như cách ta từng yêu và cười cùng các ngươi. Và khi chúng ta bước đi bên nhau, hỡi những bóng ma thời niên thiếu của chúng ta, thế giới lúc bấy giờ thật rộn ràng và tươi sáng biết bao; nhưng giờ đây nó đã già cỗi và chúng ta thì đang mệt mỏi, chỉ có các ngươi mới có thể mang sự tươi sáng và nét tinh khôi ấy trở lại với chúng ta mà thôi.

Ký ức quả là một tay gọi hồn cự phách. Giống như một ngôi nhà bị ma ám, những bức tường của nó luôn vang vọng tiếng bước chân vô hình. Qua những ô cửa sổ vỡ nát, ta ngắm nhìn cái bóng lướt qua của những người đã khuất, và những cái bóng đáng buồn nhất trong số đó chính là cái bóng của bản thân ta trong quá khứ.

Ôi, những khuôn mặt trẻ trung rạng rỡ ấy, tràn ngập sự chân thật và lòng danh dự, những suy nghĩ thanh cao, tốt đẹp, những hoài bão cao cả, sao mà chúng nhìn chúng ta đầy trách móc bằng đôi mắt sâu thẳm và trong trẻo đến thế!

Tôi e rằng bọn nhóc tội nghiệp ấy có đầy đủ lý do để phiền muộn. Sự dối trá, xảo quyệt và hoài nghi đã len lỏi vào trái tim chúng ta kể từ những ngày còn chưa biết cạo râu ấy—trong khi ta từng ao ước biết bao sẽ trở nên vĩ đại và tốt đẹp.

Thật may là chúng ta không thể nhìn thấu tương lai. Có ít đứa trẻ mười bốn tuổi nào lại không cảm thấy hổ thẹn về bản thân khi bước sang tuổi bốn mươi.

Thỉnh thoảng tôi thích ngồi trò chuyện với cái thằng nhóc kỳ quặc từng là tôi của ngày xửa ngày xưa ấy. Tôi nghĩ nó cũng thích thế, vì nó xuất hiện rất thường xuyên vào những buổi chiều tối khi tôi ngồi một mình bên chiếc tẩu thuốc, lắng nghe tiếng thì thầm của ngọn lửa. Tôi nhìn thấy khuôn mặt trang nghiêm bé nhỏ của làn đang nhìn tôi qua làn khói thơm tho đang lững lờ bay lên, và tôi mỉm cười với nó; rồi nó cũng mỉm cười lại với tôi, nhưng nụ cười của nó mới già dặn và đứng đắn làm sao. Chúng tôi trò chuyện về những chuyện ngày xưa; rồi chốc chốc nó lại nắm lấy tay tôi, để rồi chúng tôi cùng trượt qua những thanh sắt đen của lò sưởi và đi xuống những hang động ngập tràn ánh sáng mờ ảo để đến vùng đất nằm phía sau ngọn lửa. Ở đó, chúng tôi tìm thấy những ngày tháng từng qua, và chúng tôi cùng nhau lang thang dọc theo những năm tháng ấy. Nó kể cho tôi nghe mọi suy nghĩ và cảm xúc của nó khi chúng tôi bước đi. Thỉnh thoảng tôi bật cười trước nó nhưng ngay khoảnh khắc tiếp theo tôi lại ước gì mình đừng làm thế, vì trông nó vô cùng nghiêm nghị khiến tôi cảm thấy xấu hổ vì sự nông nổi của mình. Hơn thế nữa, làm vậy là thiếu sự tôn trọng đúng mực đối với một người lớn tuổi hơn mình rất nhiều—đối với một người từng là chính tôi từ rất lâu trước khi tôi thực sự trở thành chính tôi.

Lúc đầu chúng tôi không nói chuyện nhiều mà chỉ nhìn nhau; tôi nhìn xuống mái tóc xoăn và chiếc nơ xanh nhỏ xíu của nó, còn nó thì ngước nhìn chéo lên tôi khi lúp xúp chạy theo. Và không hiểu sao tôi có cảm giác rằng đôi mắt tròn xoe ngượng ngùng ấy không hoàn toàn đồng tình với tôi cho lắm, và nó khẽ thở dài, ra điều thất vọng. Nhưng chẳng bao lâu sau sự bẽn lẽn ấy tan biến và nó bắt đầu huyên thuyên trò chuyện. Nó kể cho tôi nghe những câu chuyện cổ tích ưa thích của mình, nó đã học được bảng nhân sáu, nó có một con chuột lang, và tía bảo rằng chuyện cổ tích là không có thật; và điều đó có đáng tiếc lắm không? Bởi vì nó rất muốn được làm hiệp sĩ đánh nhau với rồng và cưới một nàng công chúa xinh đẹp. Nhưng nó có cái nhìn thực tế hơn về cuộc sống khi lên bảy tuổi, và thích lớn lên làm một gã phu thuyền, kiếm được thật nhiều tiền. Có lẽ đây là hệ quả của việc rơi vào lưới tình, điều mà nó trải qua vào khoảng thời gian này với cô tiểu thư ở tiệm sữa mới sáu tuổi đầu. (Xin Chúa phù hộ cho đôi bàn chân bé nhỏ lúc nào cũng nhảy nhót ấy, dù bây giờ chúng có cỡ giày bao nhiêu đi nữa!) Nó hẳn phải rất quý cô bé, vì có hôm nó đã tặng cô bé món quà quý giá nhất của mình, cụ thể là một con dao bấm khổng lồ có bốn lưỡi gỉ sét và một cái đồ khui nướng nút chai, cái thứ sau này có cái tật cứ tự động trồi lên một cách thần bí và đâm vào chân chủ nhân của nó. Cô bé là một sinh vật nhỏ nhắn đáng yêu và cô đã vòng tay ôm cổ hôn nó ngay tại chỗ, ngay bên ngoài cửa tiệm. Thế nhưng cái thế giới ngốc nghếch kia (đại diện là cậu nhóc ở tiệm xì gà ngay bên cạnh) lại chế nhạo những biểu hiện tình cảm đó. Lập tức người bạn trẻ của tôi liền ra dáng một đấng nam nhi chuẩn bị đấm vào mặt cậu nhóc ở tiệm xì gà bên cạnh; nhưng đã thất bại trong âm mưu đó, ngược lại còn bị cậu nhóc ở tiệm xì gà bên cạnh đấm cho một cú nhừ tử.

Và rồi cuộc đời học sinh kéo dài với những nỗi buồn cay đắng nho nhỏ cùng những tiếng hò hét vui sướng, những trò đùa nghịch vui nhộn, và những giọt nước mắt nóng hổi rơi trên những cuốn ngữ pháp tiếng Latin đáng ghét cùng những quyển tập chép tay ngốc nghếch. Chính ở trường học là nơi nó đã tự làm tổn thương bản thân mình suốt đời—như tôi vẫn hằng đinh ninh—khi cố gắng phát âm tiếng Đức; và cũng chính tại nơi đó, nó đã học được tầm quan trọng mà người Pháp gán cho bút, mực và giấy. "Anh có bút, mực và giấy không?" là câu hỏi đầu tiên mà một người Pháp hỏi người kia khi họ gặp nhau. Gã kia theo quy tắc là chẳng có thứ nào sất, nhưng lại bảo rằng ông chú của anh trai hắn ta có đủ cả ba thứ ấy. Gã đầu tiên xem ra chẳng thèm bận tâm mảy may gì đến ông chú của anh trai gã kia; điều hắn muốn biết lúc này là liệu người hàng xóm của mẹ gã kia có chúng không? "Người hàng xóm của mẹ tôi không có bút, không có mực, và không có giấy," gã kia đáp lại, bắt đầu nổi khùng lên. "Liệu đứa con của nữ thợ làm vườn nhà anh có chút bút, chút mực, hay chút giấy nào không?" Hắn đã tóm được gã kia ở điểm này. Sau khi bận tâm lo lắng đủ điều về mấy thứ mực, bút, giấy chết tiệt ấy đến mức làm cho ai nấy đều khốn khổ, thì hóa ra đứa con của nữ thợ làm vườn nhà hắn chẳng có cái quái gì cả. Một phát hiện như thế sẽ khiến bất cứ ai cũng phải ngậm miệng tịt ngòi ngoại trừ một kẻ làm bài tập tiếng Pháp. Thế nhưng nó lại chẳng có chút tác động nào đến sinh vật trơ trẽn này. Hắn ta chẳng thèm nghĩ đến việc xin lỗi, mà lại phán rằng bà dì của hắn có chút mù tạt.

Cứ thế, qua việc thu nạp những kiến thức ít nhiều vô bổ mà chẳng mấy chốc sẽ may mắn bị lãng quên, thời thơ ấu trôi qua mất. Ngôi trường gạch đỏ mờ dần khỏi tầm mắt và chúng ta rẽ vào con đường lớn của thế giới. Người bạn nhỏ của tôi giờ đây không còn nhỏ nữa. Chiếc áo khoác ngắn nay đã mọc thêm tà. Chiếc nón bầm dập, vốn vô cùng hữu dụng khi kiêm luôn nhiệm vụ của chiếc khăn tay, chiếc cốc uống nước, và vũ khí tấn công, nay đã trở nên cao ráo và bóng bẩy; và thay vì ngậm chiếc bút chì bảng trong miệng thì nay cậu ta ngậm một điếu thuốc lá, làn khói khiến cậu ta khổ sở vì cứ chui tuột lên mũi. Cậu ta thử chuyển sang xì gà một thời gian ngắn sau đó cho có vẻ sành điệu—một điếu Havanna đen sì to tướng. Xem ra nó chẳng hợp với cậu ta cho lắm, vì sau đó tôi thấy cậu ta ngồi ôm cái xô ở căn bếp phía sau, long trọng thề thốt sẽ không bao giờ hút thuốc nữa.

Và giờ đây hàng rìa mép của cậu ta bắt đầu lấp ló hiển hiện trước mắt thường, để rồi ngay lập tức cậu ta chuyển sang uống rượu brandy pha soda và tự cho mình là một trang nam nhi. Cậu ta bàn tán về "tỷ lệ hai ăn một chống lại con ngựa cửa trên", gọi các nữ diễn viên là "Emmy bé nhỏ", "Kate" và "Bé cưng", rồi lẩm bẩm về những "thua lỗ trên sòng bài tối qua" với một điệu bộ ngụ ý rằng hàng ngàn đồng đã bị tiêu xài hoang phí, dẫu cho công bằng mà nói, số tiền thực tế rất có thể chỉ là một shilling hai xu. Hơn nữa, nếu tôi nhìn không nhầm—bởi vì ở vùng đất của những ký ức này lúc nào cũng chạng vạng—cậu ta kẹp một chiếc kính một mắt lên tròng mắt và vấp ngã vào bất cứ thứ gì.

Những người phụ nữ trong họ hàng, vô cùng lo lắng trước những điều này, đã cầu nguyện cho cậu ta (phước cho tấm lòng dịu dàng của họ!) và mường tượng ra viễn cảnh những phiên tòa xử tại Old Bailey cùng những thòng lọng treo cổ như là hậu quả duy nhất có thể xảy ra của lối sống ăn chơi trác táng ấy; và tiên đoán của người thầy giáo đầu tiên rằng cậu ta sẽ có một cái kết tồi tệ, nay đã mang vóc dáng của một lời tiên tri được thần linh soi sáng.

Vào độ tuổi này, cậu ta mang trong mình sự khinh miệt trịch thượng đối với phái nữ, một cái tôi tự cao tự đại một cách trơ trẽn, và một thái độ bề trên đầy thân thiện đối với tất cả những người bạn nam lớn tuổi trong gia đình. Phải thú nhận rằng, nhìn chung cậu ta vào khoảng thời gian này hơi bị đáng ghét.

Tuy nhiên, giai đoạn ấy chẳng kéo dài lâu. Chẳng bao lâu sau cậu ta rơi vào lưới tình, và điều đó nhanh chóng làm vơi bớt cái sự kiêu ngạo của cậu ta đi. Tôi nhận thấy giày của cậu ta bây giờ chật hơn mức cần thiết rất nhiều, và mái tóc thì được chải chuốt một cách vô cùng kỳ quái. Cậu ta đọc thơ nhiều hơn trước, và giữ một cuốn từ điển vần điệu ngay trong phòng ngủ của mình. Mỗi buổi sáng Emily Jane lại tìm thấy những mảnh giấy xé vụn trên sàn nhà và đọc được ở trúng những dòng như "trái tim tàn nhẫn và mũi tên tình yêu sâu thẳm", về "đôi mắt đẹp và tiếng thở dài của kẻ tình si", cùng rất nhiều câu hát xưa ơi là xưa mà các chàng trai rất thích hát và các cô thiếu nữ rất thích lắng nghe trong lúc hất nhẹ chiếc đầu kiêu kỳ và vờ như chẳng nghe thấy gì.

Thế nhưng con đường tình duyên có vẻ như chẳng mấy bằng phẳng, bởi vì sau đó cậu ta phải đi bộ nhiều hơn và ngủ ít hơn, tội nghiệp thằng bé, nhiều hơn mức tốt cho sức khỏe của cậu; và khuôn mặt cậu gợi lên bất cứ thứ gì ngoài tiếng chuông cưới hỏi và hạnh phúc viên mãn mãi mãi về sau.

Và tại đây cậu ta dường như biến mất. Bản ngã thơ ấu bé nhỏ từng lớn lên bên cạnh tôi trong suốt chặng đường bước đi nay đã không còn nữa.

Tôi chỉ còn lại một mình và con đường vô cùng tối tăm. Tôi vấp váp bước tiếp, chẳng biết bằng cách nào cũng chẳng màng quan tâm, bởi vì con đường dường như chẳng dẫn về đâu cả, và chẳng có lấy một ngọn đèn nào dẫn lối.

Thế nhưng cuối cùng thì buổi sáng cũng đến, và tôi nhận ra rằng mình đã lớn lên thành chính con người hiện tại.

HẾT.