Người ta vẫn bảo—ấy là những kẻ mặt dày mới dám nói thế—rằng cảm giác biết mình ăn mặc bảnh bao mang lại cho lòng người một niềm hoan lạc tột cùng mà tôn giáo cũng đành bất lực không sao ban phát nổi. Tôi e rằng mấy kẻ hoài nghi cay độc ấy đôi khi lại có lý. Tôi còn nhớ hồi mình còn là một gã trai trẻ măng (từ thuở nảo thuở nào, như trong mấy cuốn truyện cổ tích vẫn viết) và mỗi khi cần lên dây cót tinh thần, tôi thường đi diện những bộ cánh tươm tất nhất của mình vào. Hễ gặp phải chuyện gì bực mình—chẳng hạn như bị bà giặt ủi đuổi khéo; hay bài thơ không vần bị tòa soạn gửi trả lại lần thứ mười, kèm theo lời kính thư của viên chủ bút "và vô cùng tiếc nuối vì thiếu chỗ nên không thể đón nhận nhã ý đóng góp"; hoặc giả tôi bị người phụ nữ tôi yêu đến mức chưa người đàn ông nào từng yêu đến thế cự tuyệt—nhân tiện nói luôn, thật kỳ lạ là trên đời lại có lắm kiểu yêu đương đến vậy. Ai trong chúng ta cũng tưởng mình đang yêu theo cách chưa từng có ai yêu trước đó. Tôi chẳng hiểu sau này con cháu chúng ta sẽ xoay xở ra sao. Đến thời chúng, khéo người ta phải trồng cây chuối mà yêu mất thôi, nếu cứ nhất quyết không chịu giẫm vào vết xe của bất kỳ phương thức tiền nhiệm nào.
Thế đấy, như tôi đang nói dở, mỗi khi những chuyện chẳng mấy dễ chịu kiểu ấy xảy ra và tôi cảm thấy suy sụp hoàn toàn, tôi liền khoác lên mình những bộ đồ đẹp nhất rồi bước ra đường. Nó làm sống lại lòng tự trọng đang lụi tàn trong tôi. Trong chiếc mũ mới bóng lộn cùng chiếc quần âu có nếp ly thẳng thớm phía trước (được gìn giữ cẩn thận bằng cách kẹp dưới gầm giường—ý tôi không phải vứt dưới sàn đâu nhé, mà là ép giữa giát giường và tấm nệm), tôi cảm thấy mình cũng là một nhân vật ra gì đấy chứ, và trên đời này đâu chỉ có mỗi một bà giặt ủi: ồ vâng, thậm chí còn đầy những cô nàng khác để yêu, những người biết đâu lại biết trân trọng một chàng trai thông minh, tuấn tú. Tôi cóc cần; tính tôi vốn liều lĩnh thế đấy. Tôi sẽ đi tán tỉnh những thiếu nữ khác. Tôi cảm nhận rằng trong những bộ cánh ấy, mình dư sức làm được điều đó.
Quần áo có can hệ ghê gớm đến chuyện tán tỉnh hẹn hò. Nó quyết định tới một nửa thành bại. Dù sao thì cánh thanh niên cũng nghĩ vậy, và một chàng trai thường phải mất đến đôi tiếng đồng hồ chỉ để tút tát dung nhan cho buổi hẹn. Nửa giờ đầu tiên trôi qua với việc đắn đo xem nên mặc bộ âu phục sáng màu kèm một cây ba-toong và chiếc mũ nỉ mềm màu xám, hay vận bộ đuôi tôm đen kịt cùng chiếc mũ chóp cao lênh khênh và cây dù mới toanh. Chọn đằng nào thì chàng cũng cầm chắc phần xui xẻo. Nếu mặc bộ đồ sáng màu và cầm ba-toong, trời ắt sẽ đổ mưa, và chàng sẽ mò đến nhà nàng trong bộ dạng ướt át lem luốc, rồi cả buổi tối chỉ loay hoay tìm cách giấu đôi giày dính bê bết bùn đất. Ngược lại, nếu chàng quyết định chọn mũ chóp cao và mang dù—chẳng ai dại dột đội mũ chóp cao ra đường mà lại không cầm dù; làm thế chẳng khác nào để mặc đứa bé con (tội nghiệp nó!) lẫm chẫm bước ra ngõ mà không có vú em đi kèm. Tôi ghét cay ghét đắng cái thứ mũ chóp cao ấy làm sao! Một cái mũ như thế tôi đội được lâu lắm, nói thật đấy. Tôi chỉ đội nó khi—thôi, chẳng cần bận tâm tôi đội nó khi nào làm gì. Nó bền với tôi kinh khủng. Cái tôi đang dùng đã được năm năm rồi. Mùa hè năm ngoái trông nó có vẻ hơi lỗi thời, nhưng năm nay mốt ấy lại quay trở lại và trông tôi lại thời thượng ra phết.
Nhưng thôi, quay trở lại với chàng trai trẻ và công cuộc cưa cẩm của chàng. Nếu chàng khởi hành với chiếc mũ chóp cao cùng cây dù, thì buổi chiều hôm ấy trời lại trở nên oi bức đến ngột ngạt; mồ hôi nhễ nhại sẽ gột sạch lớp sáp chải chuốt trên ria mép, đồng thời biến lọn tóc uốn lượn tuyệt đẹp trên trán chàng thành một túm bết bát rũ rượi chẳng khác nào búi rong biển. Số phận dường như chẳng bao giờ mỉm cười với cái kẻ khốn khổ ấy. Họa hoằn lắm chàng mới đến được cửa nhà nàng trong một dung mạo tươm tất, thì nàng lại vừa đi chơi với cậu anh họ mất rồi, và mãi tận khuya mới về.
Một chàng si tình trẻ tuổi bị biến thành trò cười bởi nét kệch cỡm của thứ âu phục hiện đại ắt hẳn phải ghen tị xiết bao với những trang hào hoa phong nhã của bảy mươi năm về trước! Cứ nhìn họ mà xem (trên những tấm thiệp Giáng sinh ấy), với mái tóc xoăn bồng bềnh và chiếc mũ bảnh bao, đôi chân thon gọn nén chặt trong chiếc quần chẽn ôm sát, đôi bốt da xứ Hesse duyên dáng, những dải diềm đăng ten phập phồng trước ngực, cùng chiếc ba-toong và những con dấu lủng lẳng bên hông. Thảo nào mà cô thiếu nữ bé nhỏ nép dưới chiếc mũ vành rộng cùng dải thắt lưng xanh lơ lại phải e thẹn cụp mắt xuống và hoàn toàn bị chinh phục. Đàn ông ngày xưa đốn gục trái tim phái đẹp bằng những bộ y phục như thế đấy. Chứ mong đợi được gì từ một chiếc quần thụng thùng thình cùng cái áo khoác ngắn cũn cỡn như áo khỉ đột thời nay?
Trang phục tác động lên chúng ta nhiều hơn ta tưởng. Cử chỉ, dáng vẻ của ta hoàn toàn phụ thuộc vào bộ đồ ta mặc. Cứ thử bắt một người đàn ông khoác lên mình mớ giẻ rách xơ xác, tồi tàn xem, anh ta sẽ lén lút cắm cúi bước đi với cái đầu cúi gằm, chẳng khác nào một gã lủi thủi ra đầu ngõ mua vội ca bia cho bữa tối. Nhưng cũng con người ấy, nếu khoác lên mình bộ gấm vóc lộng lẫy cùng lớp vải lanh thượng hảo hạng, anh ta sẽ ưỡn ngực nghênh ngang rảo bước giữa phố lớn, vung vẩy cây ba-toong và liếc nhìn các cô gái với vẻ ngạo nghễ chẳng khác nào một chú gà chọi kiêu hãnh.
Y phục làm thay đổi cả bản tính của ta. Một người đàn ông sao có thể không trở nên hung bạo và liều lĩnh cho được khi trên mũ cắm một chiếc lông vũ, bên hông lắt lay thanh đoản kiếm, và khắp cánh tay phủ đầy những nếp vải bồng trắng muốt. Thế nhưng, chỉ cần nhét anh ta vào một chiếc áo khoác trùm dài thùng thình, anh ta sẽ chỉ muốn nép sau cột đèn đường mà gọi với cảnh sát đến cứu.
Tôi hoàn toàn sẵn lòng thừa nhận rằng ta vẫn có thể tìm thấy những phẩm giá đích thực, giá trị chân chính, tình cảm sâu sắc cùng mọi đức tính mẫu mực kiểu "thịt bò nướng và bánh pudding mận" ẩn sau lớp vải dạ và vải tuýt dày thô ráp chẳng kém gì, thậm chí có khi còn nhiều hơn, những thứ từng tồn tại dưới lớp lụa là nhung gấm; thế nhưng cái khí phách hiệp sĩ của thời xưa—cái thời mà người ta "cưỡi ngựa đấu thương vì tình yêu của nàng" và "vung kiếm giao tranh chỉ để đổi lấy nụ cười mỹ nhân"—lại cần đến tiếng va chạm của giáp sắt và tiếng xào xạc của lông vũ mới có thể đánh thức nó dậy từ nấm mồ chôn vùi giữa những nếp gấp phủ bụi thời gian của những tấm thảm thêu và dưới những trang biên niên sử mục nát rêu phong.
Tôi đồ rằng thế giới này hẳn đang già cỗi đi; bởi giờ đây nó ăn mặc sao mà đứng đắn, u sầu đến thế. Chúng ta đã bước qua thời kỳ ấu trĩ của nhân loại, cái thuở mà người ta chỉ chạy lăng xăng quanh quéo với độc một manh áo choàng dài rộng thùng thình và thích đi chân đất. Rồi tiếp đến là thời kỳ hồng hoang dã man, thời niên thiếu của giống loài chúng ta. Hồi ấy ta chẳng thèm bận tâm mình mặc cái gì, chỉ thấy khoái chí khi xăm trổ kín khắp mình mẩy, và chẳng bao giờ buồn chải chuốt mái đầu. Đoạn sau đó, thế giới bước vào tuổi thanh xuân và bắt đầu trở nên điệu đàng làm dáng. Nó làm duyên với những lọn tóc xoăn bồng bềnh cùng những chiếc áo chẽn đỏ thắm, rồi tung tăng đi tán gái, huênh hoang và đắc chí—phô trương một diện mạo đầy kiêu hãnh.
Thế nhưng chuỗi ngày thanh xuân nông nổi, tươi vui ấy đã qua rồi, và giờ đây chúng ta trở nên hết sức điềm đạm, hết sức nghiêm nghị—và cũng hết sức đần độn, theo lời một số người. Bước sang thế kỷ mười chín, thế giới đã hóa thành một quý ông trung niên đạo mạo, kẻ sẽ cảm thấy bị xúc phạm ghê gớm nếu nhìn thấy bản thân vướng chút diêm dúa phù phiếm trên người. Vì thế, ngài vận toàn áo khoác đen, quần âu đen, mũ đen và giày đen; ôi trời đất ơi, ngài là một quý ông đáng kính biết chừng nào—nghĩ đến chuyện ngài từng có thời lăng xăng chạy ngược chạy xuôi như một chàng thi sĩ hát rong hay một hiệp sĩ giang hồ, khoác lên mình đủ thứ sắc màu sặc sỡ kia chứ! Ái chà, dẫu sao thì ở thời đại này chúng ta cũng biết điều hơn rồi.
Hay ít ra là chúng ta tự huyễn hoặc mình như vậy. Ngày nay người ta thường mặc định rằng sự biết điều luôn phải song hành với vẻ tẻ nhạt buồn ngủ.
Lương thiện lại là một phẩm chất khác luôn đi liền với màu đen kịt. Bạn sẽ nhận thấy những người thực sự đức hạnh đều diện toàn một màu đen từ đầu đến chân, đến cả găng tay và cà vạt cũng đen, và chẳng bao lâu nữa có khi họ sẽ chuyển sang mặc cả sơ mi đen nốt. Những kẻ đạo đức bậc trung thì chiều chuộng bản thân bằng cách diện quần sáng màu vào các ngày trong tuần, và vài kẻ trong số họ thậm chí còn đi xa đến mức mặc cả áo gile hoa hòe hoa sói. Ngược lại, những kẻ chẳng màng gì đến chuyện kiếp sau thì cứ nhơn nhơn đi lại trong những bộ âu phục sáng màu; thậm chí người ta còn từng biết đến những tên đồi trụy sa đọa tới mức dám đội cả một chiếc mũ màu trắng. Dẫu vậy, những kẻ như thế chẳng bao giờ được nhắc tới trong giới thượng lưu thanh lịch, và có lẽ tôi cũng không nên đề cập đến họ ở đây làm gì.
Nhân tiện, nhắc đến chuyện mặc đồ sáng màu, đã bao giờ bạn để ý thấy thiên hạ nhìn chằm chằm vào mình ra sao trong lần đầu tiên bạn diện một bộ cánh sáng màu mới toanh ra đường chưa? Về sau thì họ chẳng buồn để ý nhiều đến thế nữa đâu. Dân cư London sẽ quen mắt ngay sau lần thứ ba bạn mặc nó. Tôi dùng từ "bạn", là bởi tôi chẳng nói từ trải nghiệm của chính mình đâu. Bản thân tôi chẳng bao giờ thèm đụng vào những thứ đồ như thế. Như tôi đã nói đấy, chỉ có phường tội lỗi mới làm vậy thôi.
Dẫu vậy, tôi vẫn ước chi mọi chuyện không phải như thế, ước sao người ta có thể vừa tốt lành, vừa đứng đắn, lại vừa biết điều mà không cần phải tự biến mình thành một gã bù nhìn rơm. Đôi khi nhìn vào gương, ngắm nghía hai cái ống trụ dài ngoằng của chiếc quần (nhăn nhúm một cách đầy nghệ thuật quanh đầu gối), chiếc cổ áo dựng đứng cứng đờ cùng chiếc mũ nỉ tròn xoe, tôi tự hỏi mình lấy tư cách gì mà dám đi lại nghênh ngang làm ô uế thế giới tươi đẹp của Chúa như thế này. Rồi những ý nghĩ ngông cuồng và xấu xa bỗng len lỏi vào tâm trí tôi. Tôi chẳng muốn làm người tốt lành và đứng đắn nữa đâu. (Người ta bảo tôi chẳng bao giờ có thể trở thành kẻ biết điều được; nên chuyện đó cũng chả sao.) Tôi muốn diện một chiếc quần tất màu hoa cà, một chiếc quần lửng nhung đỏ cùng chiếc áo chẽn xanh lục viền sọc vàng; muốn khoác trên vai tấm áo choàng lụa xanh lơ, trên mũ cắm một chiếc lông đại bàng đen phất phơ trước gió, đeo bên mình thanh trường kiếm, mang theo chim ưng, cầm ngọn giáo dài và cưỡi trên lưng con tuấn mã đang chồm vó tung hoành, để tôi có thể rong ruổi khắp nơi mà làm mãn nhãn muôn người. Cớ sao tất cả chúng ta cứ phải cố công làm cho mình trông giống như lũ kiến đang bò lổm ngổm trên đống rác rưởi? Sao chúng ta không ăn mặc tươi tắn rực rỡ hơn một chút chứ? Tôi tin chắc rằng nếu làm vậy, chúng ta sẽ thấy hạnh phúc hơn nhiều. Phải rồi, đó chỉ là một chuyện nhỏ nhặt thôi, nhưng giống loài chúng ta vốn dĩ cũng nhỏ bé tầm thường mà, việc quái gì phải vờ vĩnh làm ra vẻ khác đi để rồi làm hỏng hết cả cuộc vui? Cứ để mặc các triết gia tự biến mình thành những con quạ già xấu xí nếu họ thích. Còn tôi, xin hãy để tôi làm một cánh bướm rực rỡ.
Phụ nữ thì ít nhất cũng phải ăn mặc cho thật đẹp đẽ. Đó là bổn phận của họ. Họ là những bông hoa của cõi đời này và sinh ra là để tôn vinh vẻ đẹp của thế gian. Đàn ông chúng tôi chê bai, cằn nhằn họ đủ điều; thế nhưng có trời mới biết cái thế giới già nua này sẽ buồn tẻ đến nhường nào nếu thiếu đi những bộ váy áo cùng những gương mặt kiều diễm của họ. Họ làm bừng sáng mọi nơi chốn mà họ bước vào! Sự náo động đầy nắng ấm mà họ mang lại—tất nhiên là các nữ thân thích rồi—cho những căn phòng độc thân ảm đạm của chúng tôi mới tuyệt diệu làm sao! Và cái đống bừa bộn đầy thú vị gồm ruy băng, đăng ten, găng tay, mũ mão, cùng ô dù và khăn tay của họ mới đáng yêu làm sao! Trông chẳng khác nào một dải cầu vồng phiêu lãng vừa ghé chân vào thăm chúng tôi vậy.
Theo tôi, một trong những nét quyến rũ bậc nhất của mùa hè chính là cái cách mà các cô thiếu nữ của chúng ta xúng xính xuất hiện trong những sắc màu tươi thắm. Tôi thích nhìn ngắm những gam màu hồng, xanh và trắng thấp thoáng giữa hàng cây, điểm xuyết trên những cánh đồng xanh ngát và phản chiếu lấp lánh dưới ánh mặt trời. Bạn có thể nhìn thấy những sắc màu rực rỡ ấy từ khoảng cách rất xa. Ngay lúc này đây, có bốn chiếc váy trắng đang leo lên sườn đồi đối diện cửa sổ phòng tôi. Tôi có thể nhìn thấy họ rất rõ, dù khoảng cách xa tới ba dặm. Mới đầu tôi cứ ngỡ mấy cái cột mốc chỉ đường đang rủ nhau đi dạo chơi cho khuây khỏa chứ. Thật thú vị xiết bao khi có thể trông thấy những người thân yêu từ một khoảng cách xa tít tắp như thế. Đặc biệt là nếu những người ấy tình cờ lại chính là vợ và mẹ vợ của bạn.
Nhắc đến chuyện đồng ruộng và cột mốc chỉ đường làm tôi nhớ ra rằng mình rất muốn giãi bày đôi lời, hoàn toàn nghiêm túc, về đôi giày bốt của phụ nữ. Phụ nữ trên cái xứ sở quần đảo này ai nấy đều đi những đôi giày quá rộng so với chân mình. Họ chẳng bao giờ tìm được một đôi giày vừa vặn cả. Các thợ đóng giày dường như chẳng bao giờ chịu giữ lại những cỡ giày đủ nhỏ.
Đã bao nhiêu lần tôi chứng kiến cảnh các bà các cô ngồi bệt xuống thanh gióng trên cùng của bờ rào chắn rồi than thở rằng họ không thể bước thêm một bước nào nữa vì đôi giày làm họ đau chân quá đỗi; và lần nào cũng chỉ cùng một lời phàn nàn duy nhất—rộng quá.
Đã đến lúc tình trạng này cần phải được chấn chỉnh lại. Nhân danh những người chồng và người cha của nước Anh, tôi tha thiết kêu gọi các thợ đóng giày hãy tiến hành cải tổ. Vợ chúng tôi, con gái chúng tôi và các cô em họ của chúng tôi không thể cứ bị làm cho tàn tật và chịu cực hình tra tấn mà không ai bị trừng phạt như thế mãi được. Sao người ta không chịu tích trữ nhiều hơn những đôi giày "cỡ số hai dáng hẹp" chứ? Theo tôi thấy thì hầu hết phụ nữ đều đi vừa cỡ đó cả.
Dải cạp váy lại là một món đồ khác trong y phục nữ giới lúc nào cũng bị kêu là quá rộng. Các thợ may váy làm những thứ này lỏng lẻo đến nỗi các móc cài và khuy bấm cứ chốc chốc lại bung toang ra, kèm theo một tiếng nổ giòn giã như sấm sét.
Vì sao phụ nữ lại chịu đựng những nỗi oan ức này—sao họ không kiên quyết đòi may quần áo cho thật nhỏ gọn, vừa khít với thân hình mình—thì tôi chịu, không tài nào hiểu nổi. Khó có thể nói rằng họ ngại bận tâm đến những chuyện áo quần cỏn con, bởi lẽ trang phục chính là chủ đề duy nhất mà họ thực sự bận lòng suy nghĩ. Đó là đề tài độc nhất vô nhị có thể khơi dậy sự hứng thú tột cùng ở họ, và họ có thể huyên thuyên về nó suốt cả ngày trời. Hễ thấy hai người phụ nữ đứng túm tụm với nhau, bạn cứ việc đánh cược đồng xu cuối cùng của mình rằng họ đang mải mê bàn tán về quần áo của chính họ hoặc của bạn bè họ. Bạn để ý thấy hai sinh linh ngây thơ như trẻ nhỏ đang trò chuyện bên bậu cửa sổ, và bạn tự hỏi không biết những lời vàng ngọc, thanh tao nào đang tuôn ra từ đôi môi thánh thiện của họ. Thế là bạn nhích lại gần hơn, và rồi bạn nghe thấy một cô bảo:
"Thế là tao bóp cái cạp váy lại rồi nới một đường may ra, giờ thì mặc vừa vặn đẹp mê hồn luôn."
"Ừ," cô kia tiếp lời, "hôm tới nhà Jones tao sẽ diện cái áo thân màu mận chín với cái yếm ngực màu vàng; mà ở tiệm Puttick mới về mấy đôi găng tay mê ly lắm, có một shilling mười một xu thôi."
Có lần tôi đi xe ngựa dạo quanh một vùng thuộc Derbyshire cùng hai quý bà. Cảnh sắc nơi đó tuyệt đẹp, và họ thì vui vẻ vô cùng. Họ ngồi buôn chuyện may vá quần áo suốt cả chuyến đi.
"Cảnh đẹp quá nhỉ," tôi vừa nói vừa vung vẩy cây dù chỉ trỏ. "Nhìn những rặng đồi xanh biếc xa xa kia kìa! Cái vệt trắng nho nhỏ lấp ló giữa những tán rừng kia chính là Chatsworth đấy, còn đằng kia—"
"Vâng, đẹp thật đấy," một bà đáp lời. "Này, hay là cứ mua phắt một thước lụa sarsenet đi?"
"Sao cơ, rồi cứ để nguyên cái chân váy như thế à?"
"Chứ sao nữa. Mà chỗ này gọi là chỗ nào thế nhỉ?"
Rồi tôi lại cố hướng sự chú ý của họ vào những cảnh sắc tuyệt mỹ mới mẻ liên tục mở ra trước mắt, họ sẽ liếc nhìn một cái rồi phán "duyên dáng làm sao", "đẹp ngọt ngào quá", để rồi ngay tắp lự lại quay sang mê mẩn mấy chiếc khăn tay bỏ túi của nhau, rồi cùng nhau xót xa than thở về sự xuống dốc của những đường diềm ren bằng vải cambric.
Tôi tin chắc rằng nếu có hai người phụ nữ cùng bị trôi dạt vào một hòn đảo hoang, họ sẽ dành trọn từng ngày chỉ để tranh cãi xem giữa vỏ sò và trứng chim thì thứ nào dùng làm phụ kiện đính kèm sẽ đẹp hơn, và cứ mỗi tháng họ lại nghĩ ra một mốt mới cho những chiếc khố lá vả.
Những gã trai mới lớn thường bận tâm rất nhiều về chuyện ăn mặc, nhưng họ không bao giờ đem chuyện đó ra bàn tán với nhau. Làm thế thì chẳng tìm được mấy sự hưởng ứng đâu. Một gã công tử bột thích chải chuốt chẳng bao giờ được lòng những kẻ cùng giới. Thực tế là gã còn phải hứng chịu nhiều lời thóa mạ từ bọn họ hơn mức cần thiết. Đó chỉ là một thói tật vô hại và sẽ sớm qua đi thôi. Vả lại, một người đàn ông mà ở tuổi hai mươi không vướng chút điệu đàng làm dáng nào thì đến tuổi bốn mươi sẽ chỉ là một kẻ lôi thôi lếch thếch, cổ áo cáu bẩn và chiếc áo khoác chẳng bao giờ thèm chải bụi. Đôi chút điệu đàng ở một chàng trai trẻ cũng tốt thôi; âu đó cũng là bản tính con người. Tôi thích nhìn thấy một chú gà trống tơ xù lông, vươn cổ gáy vang như thể cả thế giới này đều thuộc về chú. Tôi chẳng ưa nổi những kẻ khiêm nhường, nhút nhát thu mình. Chẳng ai ưa nổi đâu—thực sự là vậy đấy, dẫu cho miệng lưỡi họ có thể thao thao bất tuyệt ca ngợi về giá trị của sự khiêm tốn cùng những thứ khác mà chính họ cũng chẳng hiểu nổi.
Một tác phong nhún nhường, nhu mì là một sai lầm tệ hại ở cõi đời này. Cha của Uriah Heep quả là một kẻ mù tịt về tâm lý con người, nếu không ông ta đã chẳng dạy con trai mình rằng thiên hạ rất thích sự khiêm nhường. Theo lẽ thường, chẳng có thứ gì làm người ta bực mình hơn cái đức tính ấy đâu. Những cuộc cãi vã nảy lửa vốn dĩ đã là một nửa niềm vui thú của cuộc đời, thế mà ta lại chẳng thể nào gây gổ nổi với những kẻ nhũn nhặn, chỉ biết thẽ thọt dạ vâng. Họ xua tan cơn thịnh nộ của ta, mà đó lại chính là điều ta không hề mong muốn. Ta muốn trút nó ra cơ mà. Ta đã tự đẩy mình vào một trạng thái giận dữ đầy phấn khích, và rồi ngay lúc ta đang háo hức chờ đợi một màn khẩu chiến kịch liệt ra trò, thì họ lại dập tắt mọi dự tính của ta bằng cái vẻ nhún nhường đến phát điên phát tiết.
Cuộc đời của bà Xantippe ắt hẳn phải là một chuỗi ngày dài đằng đẵng khổ ải khi bị trói buộc với một người đàn ông điềm đạm đến mức gây ức chế như Socrates. Thử tưởng tượng một người đàn bà có chồng mà lại bị đày đọa sống từ ngày này qua tháng nọ mà không có lấy nổi một cuộc cãi vã ra hồn với đức lang quân xem! Đàn ông là phải biết chiều chuộng vợ mình trong những chuyện như thế chứ.
Trời biết cuộc sống của họ vốn dĩ đã đủ tẻ nhạt rồi, những cô nàng tội nghiệp ạ. Họ chẳng có được bất kỳ thú vui nào như cánh đàn ông chúng tôi. Họ không được tham dự các buổi mít-tinh chính trị; họ thậm chí không được góp mặt trong nghị viện nghiệp dư ở địa phương; họ bị cấm bén mảng vào các toa hút thuốc trên tuyến Đường sắt Đô thành, và họ chẳng bao giờ được đọc một tờ báo trào phúng—hoặc nếu có nhìn thấy, họ cũng chẳng biết đó là báo hài hước: bởi có ai thèm nói cho họ biết đâu.
Rõ ràng là, với một kiếp nhân sinh trống rỗng và ảm đạm dường ấy dành cho họ, thỉnh thoảng chúng ta cũng nên bày ra một trận cãi vã nho nhỏ để mua vui cho họ chứ, dẫu cho bản thân ta chẳng hề có chút hứng thú nào. Một người đàn ông thực sự hiểu chuyện sẽ làm như vậy và được nàng yêu thương hết mực, bởi chính những nghĩa cử ân cần nho nhỏ như thế mới chạm thẳng tới trái tim của người phụ nữ. Chính những bằng chứng hy sinh đầy yêu thương ấy sẽ khiến nàng đi khoe khoang với đám bạn gái của mình rằng chàng là một người chồng tuyệt vời đến nhường nào—tất nhiên là sau khi chàng đã quy tiên.
Phải rồi, nàng Xantippe tội nghiệp ắt hẳn đã phải chịu đựng những chuỗi ngày cơ cực. Cái biến cố chiếc xô nước quả là cay đắng tột cùng cho nàng. Khổ thân người phụ nữ ấy! Nàng đã đinh ninh rằng phen này sẽ khuấy động được ông chồng một phen ra trò. Nàng đã cất công múc đầy một xô nước, có khi còn phải đi một quãng đường thật xa để kiếm cho bằng được thứ nước đặc biệt bẩn thỉu. Rồi nàng đứng rình đợi ông về. Thế rồi rốt cuộc lại bị đối đãi theo cái cách trơ tráo như thế! Nhiều khả năng là sau đó nàng đã ngồi thụp xuống mà khóc một trận nức nở. Mọi chuyện hẳn dường như hoàn toàn vô vọng đối với đứa con gái tội nghiệp ấy; và biết đâu chừng nàng lại chẳng có một bà mẹ đẻ nào bên cạnh để chạy về mà trút giận, xỉ vả ông chồng.
Đối với nàng thì chuyện chồng mình là một đại triết gia có ý nghĩa gì cơ chứ? Mớ triết lý cao siêu đâu có chút giá trị nào trong đời sống hôn nhân.
Ngày xưa có một cậu bé ngoan ngoãn nọ muốn đi biển làm thủy thủ. Viên thuyền trưởng bèn hỏi cậu bé có thể làm được những việc gì. Cậu bé thưa rằng cậu có thể đọc ngược bảng cửu chương và dán rong biển vào sổ lưu niệm; rằng cậu biết rõ từ "sinh ra" xuất hiện bao nhiêu lần trong Cựu Ước; lại có thể ngâm nga bài thơ "Chú bé đứng trên boong tàu bốc cháy" cùng bài "Chúng con có bảy đứa" của Wordsworth.
"Tút lém—tút lém," viên thuyền trưởng người xứ biển phán, "thế mày có bít gánh than hông?"
Khi bạn muốn lấy vợ thì mọi sự cũng y hệt như thế thôi. Người ta không cần đến những tài năng xuất chúng cho bằng những việc vặt vãnh hữu ích thường ngày. Trí tuệ bị mất giá thảm hại trong chốn hôn nhân. Ở đó chẳng có nhu cầu gì cho nó, thậm chí còn chẳng ai buồn trân trọng. Các bà vợ đánh giá chúng tôi theo một thước đo riêng của họ, một thước đo mà sự lỗi lạc về trí tuệ chẳng bao giờ được chấm lấy một điểm nào. Phu nhân và vị chủ nhân tôn kính của bạn chẳng hề mảy may ấn tượng trước sự thông minh hay tài năng của bạn đâu, hỡi độc giả thân mến của tôi—không một chút nào hết. Hãy đem lại cho nàng một người đàn ông biết đi làm chân sai vặt một cách gọn gàng chu đáo, không bao giờ tự tiện dùng đến phán đoán của riêng mình hay dở mấy cái trò vớ vẩn tương tự; một người có thể tin cậy giao cho bế đứa bé đúng tư thế không bị lộn ngược đầu, và không tỏ ra khó chịu càu nhàu mỗi khi bữa tối chỉ có món thịt cừu nguội ngắt. Đó mới chính là mẫu người chồng mà một phụ nữ biết điều ưa thích; chứ không phải một trong số những của nợ thuộc giới khoa học hay văn chương các người, những kẻ chỉ biết làm đảo lộn cả căn nhà và khiến cho tất cả mọi người phát bực lên vì cái thói gàn dở ngu xuẩn của mình.
