Từ khi có ký ức, tôi vẫn luôn muốn rời khỏi nhà. Tôi lớn lên ở vùng ngoại ô New York, trong trường học, tôi là người gốc Hoa duy nhất trong lớp. Thời thơ ấu, mỗi khi đến nhà bạn chơi, trong lòng tôi lại mơ hồ có một cảm giác, cứ như thể mình không thuộc về nơi này — tôi chỉ đang giả vờ giống như những người khác. Cảnh sát có thể xông cửa vào bất cứ lúc nào, vạch trần thân phận kẻ giả mạo của tôi và đuổi tôi đi. Ngày nay, nỗi sợ hãi ấy đã rời xa tôi, nhưng cảm giác xa cách vẫn còn đó.

Tôi rời nhà đi học đại học, chuyên ngành lịch sử và văn học. Năm cuối đại học, luận văn tốt nghiệp của tôi viết về miền Tây nước Mỹ thế kỷ 19 — viết về những con người bỏ lại quê hương để di cư, tưởng tượng rằng ở vùng đất chưa từng đặt chân tới ấy, họ có thể có một cuộc sống tốt đẹp hơn. Sau khi tốt nghiệp, tôi liên tục di chuyển, luôn bận rộn vì sự nghiệp báo chí: Florida, Praha, Hồng Kông, Đài Bắc, Thượng Hải, Bắc Kinh, Colorado, và bây giờ là Cairo. Nhưng từ sâu trong thẳm tâm, tôi không phải là một người thích lang thang. Tôi chưa từng giống như một số bạn bè, ngồi tàu hỏa xuyên qua châu Âu, hay mua vé máy bay giảm giá để vòng quanh thế giới; việc bị ép buộc phải rời từ quốc gia này đến quốc gia khác khiến tôi cảm thấy vừa mệt mỏi lại vừa tẻ nhạt. Không, tôi thích ổn định ở một nơi, biết nên đến quán hàng nào để ăn uống, quen thuộc từng con hẻm nhỏ, có lộ trình cố định, sống một cuộc sống thường ngày. Sau một thời gian, tôi sẽ thu dọn hành lý, đổi một nơi khác để làm lại từ đầu.

Có lẽ đây là điều đã được định sẵn trong dòng máu của tôi. Cha mẹ tôi lớn lên ở Trung Quốc, đúng vào thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ hai và thời kỳ nội chiến tiếp sau đó. Nhà là một chuỗi các thành phố, được quyết định bởi vị trí của quân đội Nhật Bản và hoàn cảnh của Quốc Dân Đảng: Bắc Bình, Tây An, Trùng Khánh, Nam Kinh, Thượng Hải, Đài Bắc, Đài Trung. Cha mẹ tôi sống ở Mỹ năm mươi năm, nhưng chưa bao giờ thực sự có cảm giác thuộc về cộng đồng nơi họ sinh sống. Nhà dường như luôn ở một nơi nào đó khác: Trung Quốc đã rời xa nhiều năm, cha mẹ già đang sống ở Đài Loan, vòng tròn bạn bè người Hoa trải khắp toàn cầu. Đến nỗi hiện tại tôi cũng không còn một mái nhà nào để quay về nữa. Ngôi nhà ở New York nơi tôi lớn lên đã được bán từ hơn mười năm trước; trong ngôi nhà của cha mẹ tôi ở San Diego, hầu như không có thứ gì thuộc về ký ức của tôi. Cha tôi đã qua đời chưa tròn năm năm, mẹ tôi đến nay vẫn chưa quyết định sẽ xử lý tro cốt của ông như thế nào.

Khi tôi muốn viết một cuốn sách về Trung Quốc, những lao động nhập cư của đất nước này đã thu hút tôi — hàng triệu con người rời bỏ làng quê để đến thành phố làm việc. Cho đến tận sau này, tôi mới nhận ra rằng hóa ra tôi lại có sự liên kết sâu sắc đến vậy với những cô gái mà tôi viết đến. Tôi cũng đã rời nhà. Tôi thấu hiểu cảm giác cô đơn trôi nổi khi sống ở một nơi không họ hàng thân thích; tôi tận thân cảm nhận được con người ta rất dễ dàng biến mất. Nhưng tôi càng thấu hiểu hơn niềm sự vui sướng và tự do khi bắt đầu một cuộc sống hoàn toàn mới. Ở Đông Quản, một thành phố ngập tràn nhà máy, tôi là một người ngoài cuộc, nhưng mọi người tôi gặp cũng đều như vậy. Tôi nghĩ, chính thân phận chung này đã khiến chúng tôi mở cửa lòng với nhau, vượt qua những hố sâu ngăn cách về lịch sử, bối cảnh giáo dục, tầng lớp xã hội để thiết lập tình bạn. Mùa đông năm 2005, tôi đi theo nhân vật Lữ Thanh Mẫn được viết trong sách của mình, trở về quê nhà của cô ấy ở vùng nông thôn Hồ Bắc để đón Tết Nguyên Đán. Hai tuần trôi qua, cô ấy phát hiện ra bản thân mình đã không còn thuộc về nơi mà cô từng đinh ninh là quê hương nữa. Trên chiếc xe buýt quay lại thành phố, cô ấy dường như đã chấp nhận hiện thực này. "Ở nhà thì tốt," cô ấy nói với tôi, "nhưng chỉ có thể ở vài ngày."

Trong quá trình viết cuốn sách này, tôi cũng đã nghiên cứu lịch sử di cư của gia đình mình. Một trăm năm trước, ông nội tôi đã rời khỏi ngôi làng ở quê nhà Cát Lâm, đổi tên, quyết tâm tái tạo lại một bản thân của thời đại mới. Ông trước tiên theo học tại Đại học Bắc Kinh, sau đó lại lên tàu đi Mỹ. Trong nhật ký, ông chép lại từng dòng từ vựng tiếng Anh, tự cổ vũ bản thân nỗ lực học tập, thứ ngôn ngữ tự khích lệ ấy đối với tôi — kẻ đã ở lại Đông Quản lâu như thế này — lại vô cùng quen thuộc và mang lại cảm giác thân quen như từng gặp ở đâu đó. Tôi buộc phải nỗ lực một trăm hai mươi phần trăm. Về Marshall Fields — mười điều cần ghi nhớ xứng đáng. Bảy năm sau, ông trở về Trung Quốc, cha tôi và bốn anh chị em đều được sinh ra ở đây. Nhiều năm sau, họ lại lần lượt đi Mỹ, và lần này, họ đã ở lại.

Nhưng lịch sử di cư của gia đình tôi còn xa mới chỉ dừng lại ở đó. Khoảng thời gian Khang Hi, quanh năm 1700, có một người nông dân tên là Trương Hoa Long đã rời bỏ vùng đồng bằng Hoa Bắc đông đúc dân cư để đến với thảo nguyên của Đông Bắc Tỉnh. Hậu duệ của ông đã sinh sống ở làng Lục Đài qua mười bốn thế hệ; tôi là thế hệ thứ mười một. Trong gia phả truyền thống của Trung Quốc, một gia tộc phải truy nguồn về "thủy thiên tổ" (ông tổ dời nhà đầu tiên) của mình, tức là người đầu tiên rời khỏi quê nhà, cắm rễ ở nơi khác. Trong trí tưởng tượng của người bình thường, Trung Quốc truyền thống là sự tồn tại vượt thời gian, con người đều đứng yên bất động. Thực ra lịch sử gia tộc Trung Quốc đều được xây dựng trên cơ sở di cư. Biết rằng bản thân mình thuộc về một truyền thống như vậy, gốc rễ của tôi, câu chuyện của tôi, gia đình của tôi, cái tên của tôi, tất cả đều gắn chặt với nó, điều này khiến tôi cảm thấy yên lòng.

Ngày nay, nhà là nơi tôi và chồng tôi, cùng với hai cô con gái lựa chọn sinh sống — ở đây có sách của tôi, album ảnh, nhật ký, thư từ và sổ tay ghi chép. Toàn là giấy. Hai cô con gái sinh đôi của chúng tôi sinh ra ở thành phố Grand Junction bang Colorado, nhưng có lẽ tương lai chúng cũng sẽ không sống ở thành phố nhỏ này. Chúng tôi dự định sẽ sống ở Cairo vài năm, rồi lại quay về Trung Quốc. Trước khi các con gái mười hai, mười ba tuổi, chúng tôi sẽ quay về Mỹ, đến một thị trấn nhỏ ở Tây Nam Colorado, nơi chúng tôi đã mua sẵn một mảnh đất nhỏ ở đó, các con có thể đi bộ đến trường, làm quen với những người hàng xóm — một nơi mà chúng tôi có thể gọi là nhà.

Tháng 1 năm 2013

Viết tại Cairo, Ai Cập

Bản tiếng Trung của cuốn sách này có cắt gọt. Để biết thêm thông tin tác giả, xin vui lòng tham khảo.