Tác phẩm *Vita Nuova* (cuốn tự truyện hay tiểu sử tâm lý về thời trẻ của Dante cho đến khoảng năm hai mươi bảy tuổi) vốn đã quen thuộc với nhiều người qua bản gốc, qua các bài tiểu luận hoặc các bản dịch tiếng Anh toàn phần lẫn bán phần. Do đó, và xét trên mọi phương diện, thiết tưởng không cần phải nói thêm điều gì về tác phẩm này ngoài những gì chính nó đã bộc lộ. Gắn liền với những vẻ đẹp tinh tế và thâm trầm của tác phẩm là những nét đặc thù cá nhân khơi gợi nhiều nỗi kinh ngạc cùng phỏng đoán, mà lời giải đáp thỏa đáng nhất nằm chính trong câu nói mà Dante đã đặt vào miệng Beatrice trong bộ *Commedia*: “Questi fù tal nella sua vita nuova.”[2] Chàng thanh niên Dante thuở ấy là như thế. Tất cả những gì xem ra có thể làm cho tác phẩm này ở đây là dịch nó sang một hình thức thật phóng khoáng và trong sáng, sao cho vẫn giữ được sự trung thành với ý nghĩa gốc; đồng thời giảm bớt tối đa những chú thích và phần rườm rà không cần thiết.

Cũng cần ghi nhận rằng việc thấu hiểu tác phẩm *Vita Nuova* là điều vô cùng thiết yếu để nắm bắt trọn vẹn vai trò của Beatrice trong bộ *Commedia*. Hơn thế nữa, chỉ từ việc ngẫm ngợi những trang tâm sự thuở ban đầu chưa từng tiết lộ ấy, chúng ta mới có thể thấu đoán được hết sự cay đắng ê chề của bất công đối với một tâm hồn như Dante, cảm nhận rõ nét nỗi đau đớn bị bỏ rơi, hay chốn ẩn náu sâu kín và đầy ghen tuông trong ký ức. Trên hết, chính tại nơi đây, chúng ta bắt gặp những biểu hiện đầu tiên về thứ minh triết của sự vâng phục, hơi thở tự nhiên của bổn phận – những điều sau này, trong bộ *Commedia*, đã cất lên một tiếng nói mạnh mẽ mang sứ mệnh cảnh tỉnh và minh chứng. Xuyên suốt *Vita Nuova* vang lên một âm điệu tựa như tiếng thì thầm đầu tiên của dòng nước đổ lọt vào tai giữa một đồng cỏ hoang vắng, chuẩn bị cho ta tâm thế để chiêm ngưỡng đại dương.

Boccaccio, trong cuốn *Tiểu sử Dante*, kể lại rằng vị đại thi hào, khi tuổi đã xế chiều, từng cảm thấy hổ thẹn về tác phẩm thời niên thiếu này. Lời kể ấy xem ra khó lòng dung hòa với những ẩn ý hoặc chi tiết gợi nhắc về tác phẩm được đặt trong *Commedia*; thế nhưng quả thực *Vita Nuova* là một cuốn sách mà chỉ tuổi trẻ mới có thể sinh ra, và nó phải là chốn linh thiêng thuộc về riêng tuổi trẻ; nơi mà đối với mỗi người, hình bóng Beatrice – ít mang tính trần thế hơn là tựa một cõi thần tiên – sẽ hiện lên như tri kỷ của trái tim họ. Và có lẽ, đó cũng chính là lời tán dương lớn nhất dành cho tác phẩm. Sẽ là một điều hoàn toàn bất công nếu buộc tội tác giả là kẻ ủy mị chỉ vì sự nhạy cảm tột cùng được bộc lộ qua bản tường thuật về mối tình của chàng; bởi lẽ, dẫu tình yêu là chủ đề duy nhất của *Vita Nuova*, chiến tranh đã sớm nằm trong số những trải nghiệm của tác giả vào khoảng thời gian mà tác phẩm đề cập tới. Vào năm 1289, năm trước khi Beatrice qua đời, Dante từng chiến đấu trong hàng ngũ kỵ binh xuất sắc nhất tại trận chiến lớn ở Campaldino vào ngày mười một tháng Sáu, khi người Florence đánh bại dân chúng Arezzo.

Vào mùa thu năm tiếp theo, 1290, khoảng thời gian mà đối với chàng, vì cái chết của Beatrice nên thành phố như chàng miêu tả đã “ngồi lại một mình,” mọi chốn dung thân mà chàng có thể tìm kiếm để trốn chạy niềm đau đều hướng về hành động và hiểm nguy: bởi ta biết được từ *Commedia* (Hỏa ngục, Khúc xxi.) rằng chàng từng tham gia cuộc chiến do Florence phát động chống lại Pisa lúc bấy giờ, và đã có mặt trong sự kiện đầu hàng tại Caprona. Chàng kể lại, mượn chính ký ức ấy để thổi hồn vào một bức tranh miêu tả theo phong cách vĩ đại quen thuộc của mình:—

“Ta từng thấy quân binh rời Caprona

Theo điều khoản, hoảng sợ dường nhường ấy,

Khi thấy mình bị quân thù vây kín vậy.”

(Bản dịch của Cayley.)

Cũng cần phải bàn đôi lời về nhan đề cuốn tự truyện của Dante. Tính từ *Nuovo*, *nuova*, hoặc *Novello*, *novella*, nghĩa đen là Mới, thường được Dante và các nhà văn thời kỳ đầu sử dụng với ý nghĩa là trẻ tuổi. Điều này đã khiến một số nhà biên soạn *Vita Nuova* giải thích nhan đề tác phẩm mang nghĩa là Thời niên thiếu. Bản thân tôi đôi khi cũng muốn chấp nhận giả thuyết này, bởi bất cứ điều gì làm tăng thêm sự minh bạch cho độc giả hiện đại đều là một điều đáng quý; nhưng ngẫm lại, tôi thấy cách giải thích mang tính huyền nhiệm hơn của từ ngữ ấy, tức là Đời sống mới (ám chỉ cuộc đại đổi thay trong tâm hồn mà Dante đã miêu tả vô cùng tỉ mỉ là diễn ra đồng thời với khoảnh khắc lần đầu tiên chàng nhìn thấy Beatrice), mới là ý nghĩa tiên quyết, và do đó là điều cần thiết nhất phải truyền tải trong một bản dịch. Rất có thể tác giả đã ngụ ý cả hai điều, nhưng điều này thì tôi không thể chuyển tải hết được.[3]

DANTE ALIGHIERI