Việt Nam Thư Quán - Thư viện Online

Mỗi khi ta đi Bà Chiểu, vừa đến lối quẹo, trước tòa bố Gia-định, thì ta trông thấy một đền thờ rất nguy nga, dưới mấy bóng diệp um tùm xanh mịch ; tuy là bia cũ nền xưa, gạch ngói bay mầu, song mùi nhang khói vẫn còn hiển hích. Ấy là miễu thờ quan tả-quân Lê-văn-Duyệt, trước miễu vẫn là mộ của ngài ; hằng năm hằng cúng tế ; hằng bữa hằng khói nhan, dân sự kỉnh thờ, quan quân sùng bái. Lại có nhiều khi, người mình có ức hiếp điều chi, thì thường thách nhau vô lăng ông thề ; ấy là lăng của quan Tả-Quân vậy ; bởi lúc ngài sống là một vị trung quân ái-quốc, đến chết thì hiển thánh thành thần ; vậy ta cũng nên biết những công nghiệp của ngài làm trong lúc ngài còn sanh tiền.

Lê-tiên-sanh vẫn là con trưởng nam của ông Lê-văn-Thoại, sanh năm 1760 ; người tỉnh Quảng-Ngãi, huyện Chương-Đài ; sau vì trong nước loạn lạc, chúa Trịnh chúa Nguyễn tranh phuông, gia quyến tiên-sanh mới dời nhà về ở gần Rạch-Gầm, nay là làng Long-Hưng. Lúc ấu thơ, cha mẹ cho đi học, tiên-sanh cũng vưng lời, song cứ một đều luốc lác, trốn học luôn luôn ; chẳng phải tiên-sanh làm biếng mà trốn học, song vì tánh người chẳng ưa về phe học giới, ý lại thích những việc cung tên, nên chi cả ngày cứ theo lũ chăn trâu, lúc tập binh, lúc tập võ ; có khi thì đánh bẫy chim, có lúc lại bắt cá dưới hào. Láng giềng, ai trông thấy tiên-sanh như thế, đều cho là một đứa trẻ hoang, chớ có ai dè đâu tiên-sanh sẽ là một tôi lương đống của nhà Nguyễn, lại là một danh tướng của Nam-trào ; ấy cũng bởi phước tinh tiên-sanh chưa lộ, nên tiên-sanh mới phải mai một anh hùng.

Trong năm 1782, đức Nguyễn-Ánh bại binh, quân Tây-Sơn theo đuổi, bởi quân Tây-Sơn biết ngài là tử vị nhà Nguyễn, nếu để ngài thì e cho ngài khôi phục cơ đồ, nên chúng nó hết sức truy tầm, quyết trảm thảo trừ căn, mà cũng may nhờ chư thần ủng hộ, nên ngài mới thoát khỏi bọn Tây-Sơn. Hôm kia, Nguyễn-Ánh chạy giặc, lọt vào nhà ông Lê-văn-Thoại, nhằm lúc Lê-Công đang chơi với bọn chăn trâu ngoài đồng. Khi Nguyễn-Ánh vào nhà, ông bà Lê-văn-Thoại tiếp rước cũng tử tế, cơm nước lo dọn ra đãi khách ; cơm nước xong rồi, đức Nguyễn-Ánh qua bộ ngựa giữa ngồi trò chuyện với chủ nhà. Thừa lúc Lê-văn Duyệt về, dòm nhà thấy có khách, bèn tháo lui ra cửa sau mà vô. (Trong sử có nói : bộ ngựa giữa là của Lê-Công sấm ra, nếu khách nào lạ vào ngồi thì ông chẳng dung tha, mà đến khi thấy đức Gia-Long ngồi, tiên-sanh lại chịu, ấy cũng kỳ !). Tắm rửa xong rồi tiên-sanh mới chịu ra chào khách. Đức Nguyễn-Ánh nhắm xem diện mạo, thì biết tiên-sanh chẳng phải người thường ; ngài hỏi thăm tiên-sanh, tiên-sanh cũng vui vẻ trả lời, ban đầu còn hỏi việc nọ việc kia, lần lần hỏi qua binh thơ đồ trận, nhứt nhứt tiên-sanh trả lời xuôi rót. Đức Nguyễn-Ánh lấy làm vui đẹp, bèn xin với ông Lê-văn-Thoại cho tiên-sanh theo ngài. Tới đây, ngài mới cho gia quyến ông Lê-văn-Thoại biết ngài là ai và công cuộc ngài tính làm vậy vậy. Ông Lê-văn-Thoại nghe nói rất đỗi vui mừng, mà tiên-sanh cũng lấy làm đẹp dạ.

Từ đây chúa thánh gặp tôi hiền, Lê-tiên-sanh dự vào lo chung cho cuộc phục hưng cơ đồ nhà Nguyễn. Vả, tiên-sanh là người trí dõng lại có tánh hay tự quyết và có chí nhứt định, đức Nguyễn-Ánh hết sức yêu chuộng tiên-sanh vì võ lược tiên-sanh vận trù dường có thần linh giúp vậy. Lắm lúc Nguyễn-Ánh và tiên-sanh ngồi dưới bóng cây mà tính toán việc nước, coi rất tâm đầu ý hiệp. Từ ngày tiên-sanh theo giúp đức Nguyễn-Ánh để lo khôi phục giang san nhà Nguyễn : khi đánh bắc, lúc dẹp Nam, oai võ tiên-sanh đến đâu thế như chẻ tre, làm cho phe nghịch hễ nghe tên tiên-sanh thì giựt mình ; lại cũng nhờ trận Thị-Nại [1] mà oai sấm tiên-sanh lừng lẫy vang trời. Nếu lấy bảng các đứng công-thần, thì công tiên-sanh thứ nhứt. Sau khi trừ được giặc Tây-Sơn thì xứ Nam-kỳ lúc ấy rất là khốn đốn ; vì những phe Tây-Sơn cũng tùng phong tiếp dẫn mà nổi lên, đức Gia-Long lại sai Lê tiên-sanh vào tổng trấn xứ Nam-kỳ mà trừ loạn, vì oai được và tài năng của tiên-sanh, nên chẳng bao lâu tiên-sanh đã dẹp an cả bọn chôm ong ủ kiến ấy. Tiên-sanh sắp đặt việc cai trị xứ Nam-kỳ rất nên kỹ lưỡng, một mực công bình ; có công thì thưởng có tội thì răng, nên chi những quân cướp đảng, nghe danh tiên-sanh thì tan rã, thế chẳng khác gió đè cỏ yếu, nắng rã sương mai.

Đến ngày mồng một tháng tám, năm Nhâm-thình (1853), tiên-sanh lâm trọng bịnh mà bỏ mình, hưởng dương đặng 70 tuổi. Khi tiên-sanh mất là nhầm trào đức Minh-Mạng ; vả, đức Minh-Mạng có một cái ác cảm với tiên-sanh, nên khi tiên-sanh qui-vị thì đức Minh-mạng hài tội tiên-sanh ra (không cho tước phẩm gì cả) :

1. Tội tư hình xử-giáo : song khó mà xử-giáo một người đã thác rồi, nên đức Minh-Mạng truyền trồng trước mộ ngài một cây trụ lớn, khắc hàng chữ nầy : « Quyền yêm Lê-văn-Duyệt, phục pháp xứ » (Đây là chỗ tên thái-giám quyền-thế Lê-văn-Duyệt chịu hình phạt).

2. Tẩy núm mộ tiên-sanh bằng mặt đất, phải đánh trên mộ 100 trượng và xiềng lại.

3. Tru di tam tộc (giết ba họ : bà con bên cha, bà con bên mẹ, bà con bên vợ !).

Vì sao mà tiên-sanh có ác cảm với đức Minh-Mạng ? Số là lúc Gia-Long gần băng-hà, ngài định lập đức hoàng Đãm (con 1 bà thứ phi, tức là đức Minh-Mạng), nhóm cả trào thần đặng chọn Đông cung kế vị. Các đại thần chẳng thuận tuyển lập đức hoàng Đãm là : Quan tả-quân Lê-văn-Duyệt, Trung-Quân Nguyễn-văn-Thành và Lê-văn-Chất. Ba ông đại thần nầy khuyên vua nên lập đức hoàng Mỹ-Dân là con đức đông cung Cảnh ; lại nhắc công lúc đông cung Cảnh còn niên thiếu, trải chịu muôn cay ngàn đắng, lắm nỗi hiểm nguy, sang Pháp quốc cầu binh cứu viện trong cơn vận mạng nhà Nguyễn gặp lúc chẳng may, khi về nước phải tùng chinh cực nhọc v.v… và buộc vua phải tuân luật « Phụ truyền tử kế ». Cũng vì câu chuyện lập đông cung nầy, mà đức Minh-mạng sanh ra mối ác cảm cùng Lê-Công, song vì Lê-Công là người trung can nghĩa khí, quyền thế rất to, nên lúc tiên-sanh còn sanh tiền, đức vua chẳng dám động đến, để khi qui-vị, lại dùng quyền thế mà hành phạt mộ ngài. Ác độc thay !

Lời phê bình. – Lúc tiên-sanh còn thơ ấu, ai cũng cho tiên-sanh là một trẻ hoang ? Mà thật, nếu trời chẳng xuôi cho chúa thánh gặp tôi hiền, thì chắc tiên-sanh phải an vui nơi rẫy bái, mai một anh hùng, chớ có đâu cầm binh đánh giặc, gióng trống thúc binh ? Bởi cơ trời đà khiến vậy, có lẽ cũng còn nhiều vị trung quân ái-quấc, trí dõng song toàn, song vì phước tinh chẳng lộ, nên phải ẩn mặt nơi non cao núi thẫm, thời đại nào cũng có anh hùng ẩn mặt, tiếc thay !

Đây lại nói qua chuyện tiên-sanh bị hình phạt, cũng vì tánh cang-nghị của Tả-quân, càng ngày càng nhúm vào lòng đức Minh-Mạng một ngọn lửa lưu thù báo oán ; mà khiếp nhược thay, lúc tiên-sanh còn sanh tiền thì đức vua chẳng dám động đến, để người chết lại hài tội ra !!! Vả, tiên-sanh là người khẳng khái, mấy phen đức Minh-Mạng hạ chỉ cấm đạo, ngài cãi thánh chỉ, cứ dung dưỡng cho người đạo và người Pháp. Lại một hôm, tiên-sanh đang coi đá gà, có thánh chỉ đến, tiên-sanh xem rồi xé thánh chỉ tan nát và nói : « Cơm người ăn còn dính kẻ răng ». Sau hỏi ra mới hay thánh chỉ cấm đạo. Bởi cái cớ trên kia nên khi tiên-sanh qui-vị, đức Minh-Mạng mới hành phạt v.v… Việc làm của đức Minh-Mạng thật là lếu, ngài há chẳng biết đức Gia-Long phục quốc đấy là nhờ binh Langsa cứu viện sao ? Trước khi muốn cấm đạo và muốn cho người Pháp đừng sang đây thì ngài nên hỏi đức Cao-Hoàng Gia-Long ? Chớ nhè oán thù quan Tả-quân rồi tru di tam tộc người thì chẳng là ác độc lắm ru ??? Ngài chẳng dòm thử ngày nay ngài an hưởng thái bình trên ngôi cửu-ngũ là nhờ ai ? Có phải nhờ công trấn quan Tả-quân đánh Nam dẹp Bắc chăng ? Lấy công ấy mà trị tội ấy ! thật là hay ?

[1] Nơi đây toàn là tóm tắt.