[SCENE: Văn phòng trung tâm trong nhà máy của Rossum’s Universal Robots. Lối vào ở phía bên phải, phía dưới. Cửa sổ trên bức tường phía sau nhìn ra những con đường trải dài vô tận của các dãy nhà xưởng. Cửa ra vào ở phía bên trái, phía dưới. Trên bức tường bên trái treo những bản đồ lớn chỉ các tuyến đường tàu thủy và đường sắt. Trên bức tường bên phải được gắn những tấm áp phích in chữ (“Robots là lực lượng lao động rẻ nhất,” v.v.). Trái ngược với các vật dụng trên tường đó, sàn nhà được trải một tấm thảm Thổ Nhĩ Kỳ lộng lẫy, có một chiếc ghế dài ở góc phải trung tâm. Một giá sách chứa đầy các chai rượu vang và rượu mạnh thay vì sách.]

[Domin đang ngồi bên bàn làm việc ở phía bên trái, đọc cho thư ký chép lại. Sulla đang đánh máy ở phía cuối phòng sát bức tường. Có một chiếc ghế dài bọc da có tay vịn ở góc phải trung tâm. Ở tận cùng bên phải là một chiếc ghế bành. Ở tận cùng bên trái là một chiếc ghế tựa. Ngoài ra còn có một chiếc ghế đặt trước bàn làm việc của Domin. Hai chiếc tủ màu xanh lá cây đặt ở hai góc phía trên của căn phòng hoàn thiện phần đồ đạc. Bàn làm việc của Domin được đặt theo chiều dọc hướng về phía bên phải.]

[Nhìn qua những ô cửa sổ kéo dài tới tận mái phòng là các hàng ống khói nhà máy, cột điện báo và dây điện. Có một lối đi chung hoặc hành lang ở cuối phòng phía góc phải trung tâm dẫn đến nhà kho. Các Robot được đưa vào văn phòng qua lối vào này.]

Domin. (Đọc cho chép) Sẵn sàng chưa?

Sulla. Thưa rồi ạ.

Domin. Gửi công ty E. M. McVicker & Co., Southampton, Anh quốc. “Chúng tôi không chịu trách nhiệm bảo hành đối với hàng hóa bị hư hỏng trong quá trình vận chuyển. Ngay khi lô hàng được đưa lên tàu, chúng tôi đã thu hút sự chú ý của thuyền trưởng các ông về việc con tàu không phù hợp để vận chuyển Robot; do đó chúng tôi không chịu trách nhiệm về số hàng hóa bị hỏng. Chúng tôi xin kính chào, đại diện cho Rossum’s Universal Robots, kính thư.” (Sulla gõ các dòng đó.) Sẵn sàng chưa?

Sulla. Thưa rồi ạ.

Domin. Một bức thư khác. Gửi hãng E. B. Huysen, New York, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ. “Chúng tôi xin xác nhận đã nhận được đơn đặt hàng năm nghìn Robot. Do các ông đang cử tàu riêng đến, xin vui lòng gửi kèm theo lô hàng một lượng than đá và than non tương đương để làm phần thanh toán cho R.U.R., số tiền này sẽ được trừ vào khoản thanh toán còn thiếu của chúng tôi.” (Tiếng chuông điện thoại reo - BUZZER. Nghe điện thoại) Alo! Đây là văn phòng trung tâm. Vâng, chắc chắn rồi. À, hãy gửi cho họ một bức điện đi. Tốt lắm. (Đứng dậy) “Chúng tôi xin kính chào, đại diện cho Rossum’s Universal Robots, kính thư.” Sẵn sàng chưa?

Sulla. Thưa rồi ạ.

Domin. (Nghe điện thoại cầm tay nhỏ) Alo! Vâng. Không. Được rồi. (Đứng phía sau bàn làm việc, bấm máy và các nút bấm) Một bức thư khác. Gửi Freidrichswerks, Hamburg, Đức. “Chúng tôi xin xác nhận đã nhận được đơn đặt hàng mười lăm nghìn Robot.” (Marius bước vào bên phải - Enter Marius R.) Gì thế?

Marius. Thưa ngài, có một quý cô muốn xin gặp ngài ạ.

Domin. Một quý cô ư? Cô ấy là ai?

Marius. Thưa ngài, tôi không biết. Cô ấy đưa tấm danh thiếp giới thiệu này ạ.

Domin. (Đọc danh thiếp) À, từ Chủ tịch Glory. Mời cô ấy vào— (Nói với Sulla. Đi lên bàn làm việc của cô ấy, rồi quay lại bàn của mình) Mình đọc đến đâu rồi nhỉ?

Sulla. “Chúng tôi xin xác nhận đã nhận được đơn đặt hàng mười lăm nghìn Robot.”

Domin. Mười lăm nghìn. Mười lăm nghìn.

Marius. (Ở cửa bên phải) Xin mời đi lối này.

(Helena bước vào. Marius bước ra bên phải.)

Helena. (Đi về phía bàn làm việc) Chào ông?

Domin. Chào cô? Tôi có thể giúp gì cho cô?

Helena. Ông là ngài Domin, Tổng Giám đốc phải không?

Domin. Vâng, chính là tôi.

Helena. Tôi đến đây—

Domin. Cùng với danh thiếp của Chủ tịch Glory. Thế là quá đủ rồi.

Helena. Chủ tịch Glory là cha tôi. Tôi là Helena Glory.

Domin. Xin mời ngồi. Sulla, cô có thể đi làm việc khác. (Sulla đi ra bên trái. Ngồi xuống bên trái bàn làm việc) Tôi có thể phục vụ gì cho cô đây, tiểu thư Glory?

Helena. Tôi đến đây— (Ngồi bên phải bàn làm việc.)

Domin. Để tham quan nhà máy nổi tiếng của chúng tôi, nơi con người được chế tạo ra. Giống như mọi du khách khác thôi. Vâng, không có vấn đề gì cả.

Helena. Tôi tưởng người ta cấm—

Domin. Vào xưởng sản xuất ấy hả? Vâng, dĩ nhiên rồi. Ai đến đây mà chẳng cầm theo danh thiếp của ai đó, thưa tiểu thư Glory.

Helena. Và các ông cho họ xem—

Domin. Chỉ một số thứ nhất định thôi. Việc chế tạo ra con người nhân tạo là một quy trình bí mật.

Helena. Giá như ông biết điều đó—

Domin. Hấp dẫn cô đến nhường nào. Cả châu Âu chẳng bàn tán về chuyện gì khác ngoài điều đó.

Helena. (Phẫn nộ quay mặt đi) Sao ông lại không để tôi nói hết câu chứ?

Domin. (Khô khan hơn) Tôi xin lỗi. Cô định nói một điều gì khác à?

Helena. Tôi chỉ muốn hỏi—

Domin. Liệu tôi có thể phá lệ trong trường hợp của cô và cho cô tham quan nhà máy của chúng tôi hay không. Chắc chắn rồi, thưa tiểu thư Glory.

Helena. Sao ông biết tôi định nói thế?

Domin. Ai đến đây cũng nói thế cả. Nhưng chúng tôi sẽ coi đó là một vinh dự đặc biệt để cho cô xem nhiều thứ hơn so với những người khác.

Helena. Cảm ơn ông.

Domin. (Đứng dậy) Nhưng cô phải đồng ý là không được tiết lộ dù chỉ là một chút—

Helena. (Đứng dậy và đưa tay cho anh) Xin thề bằng danh dự của tôi.

Domin. Cảm ơn cô. (Nhìn bàn tay cô) Cô không định giở mạng che mặt lên sao?

Helena. Dĩ nhiên rồi. Ông muốn xem tôi có phải là gián điệp hay không chứ gì—tôi xin lỗi nhé.

Domin. (Nướm người về phía trước) Gì cơ?

Helena. Ông có phiền không nếu buông tay tôi ra?

Domin. (Buông tay cô) Ồ, tôi xin lỗi.

Helena. ( vén mạng che mặt lên) Ở đây người ta phải cẩn trọng lắm nhỉ?

Domin. (Quan sát cô với vẻ đầy hứng thú) Vâng, đúng vậy. Hừm—dĩ nhiên rồi—Chúng ta—ý tôi là—

Helena. Nhưng sao thế? Có chuyện gì vậy?

Domin. Tôi vô cùng ngạc nhiên và thích thú. Chuyến hải trình của cô có tốt đẹp không?

Helena. Vâng.

Domin. Không gặp khó khăn gì chứ?

Helena. Sao cơ?

Domin. Ý tôi muốn nói là—cô còn trẻ quá.

Helena. Chúng ta có thể đi thẳng vào nhà máy luôn được chứ?

Domin. Vâng. Hai mươi hai, tôi nghĩ vậy.

Helena. Hai mươi hai cái gì cơ?

Domin. Tuổi.

Helena. Hai mươi mốt. Sao ông lại muốn biết?

Domin. À, bởi vì—vì— (Ngồi lên bàn làm việc lại gần cô hơn) Cô sẽ ở lại đây lâu chứ?

Helena. (Lùi lại phía sau bên phải) Điều đó còn tùy thuộc vào việc ông cho tôi xem bao nhiêu phần của nhà máy.

Domin. (Đứng dậy; tiến về phía cô) Ồ, dẹp chuyện nhà máy đi. Ồ, không, không, cô sẽ được xem tất cả mọi thứ, thưa tiểu thư Glory. Chắc chắn là thế. Cô không ngồi xuống sao? (Đưa cô đến chiếc ghế dài ở góc phải trung tâm. Cô ngồi xuống. Mời cô thuốc lá từ chiếc hộp ở đầu ghế sofa. Cô từ chối.)

Helena. Cảm ơn ông.

Domin. Nhưng trước tiên, cô có muốn nghe câu chuyện về phát minh này không?

Helena. Có chứ, rất muốn nghe là đằng khác.

Domin. (Đi sang phía bên trái gần bàn làm việc) Đó là vào năm 1920, lão Rossum, nhà sinh lý học vĩ đại lúc bấy giờ vẫn còn là một nhà khoa học trẻ tuổi, đã đến một hòn đảo hoang vắng với mục đích nghiên cứu hệ động vật đại dương. (Cô mỉm cười thích thú.) Nhân dịp này, ông đã cố gắng dùng phương pháp tổng hợp hóa học để bắt chước chất sống được gọi là chất nguyên sinh, cho đến khi ông bất ngờ phát hiện ra một chất có hành vi y hệt như chất sống dù thành phần hóa học của nó thì khác. Đó là vào năm 1932, đúng bốn trăm bốn mươi năm sau khi châu Mỹ được phát hiện. Chà—

Helena. Ông thuộc lòng chuyện đó cơ à?

Domin. (Mang hoa từ bàn làm việc đến chỗ cô) Vâng. Cô thấy đấy, sinh lý học không phải là lĩnh vực của tôi. Tôi kể tiếp nhé?

Helena. (Ngửi hoa) Vâng, xin ông cứ tiếp tục.

Domin. (Ở giữa phòng) Và rồi, thưa tiểu thư Glory, lão Rossum đã viết những dòng sau đây giữa các thí nghiệm hóa học của ông: “Tự nhiên chỉ tìm ra một phương pháp để tổ chức vật chất sống. Tuy nhiên, vẫn còn một phương pháp khác, đơn giản, linh hoạt và nhanh chóng hơn mà Tự nhiên hoàn toàn chưa từng nghĩ tới. Quá trình thứ hai này, nhờ đó sự sống có thể phát triển, đã được tôi phát hiện ra ngày hôm nay.” Giờ hãy tưởng tượng lão, thưa tiểu thư Glory, đang viết những lời kỳ diệu đó trên một thứ hỗn hợp keo tụ mà đến con chó cũng chẳng thèm ngó ngàng tới. Hãy tưởng tượng lão đang ngồi trước một ống nghiệm và suy ngẫm về việc toàn bộ cây sự sống sẽ đâm chồi nảy lộc từ đó ra sao, tất cả loài vật sẽ tiến hóa từ đó thế nào, bắt đầu bằng một loại bọ cánh cứng nào đó và kết thúc bằng con người. Một con người bằng một chất liệu khác với chúng ta. Thưa tiểu thư Glory, đó là một khoảnh khắc vô cùng vĩ đại. (Lấy hộp kẹo từ bàn làm việc và đưa cho cô.)

Helena. Ồ—

Domin. (Khi cô đang nói, chiếc ĐIỆN THOẠI cầm tay của anh sáng lên và anh nghe máy) Vâng—Alo!—Vâng—không, tôi đang họp. Đừng làm phiền tôi.

Helena. Thế nào?

Domin. (Cười) Giờ thì vấn đề là làm sao tách được sự sống ra khỏi các ống nghiệm, rồi thúc đẩy sự phát triển và hình thành các cơ quan, xương, thần kinh, vân vân, và tìm ra các chất như chất xúc tác, enzyme, hormone tóm lại là—cô hiểu chứ?

Helena. E rằng tôi không hiểu lắm đâu.

Domin. Không sao cả. (Nướm người qua chiếc ghế dài và chỉnh lại chiếc gối dựa lưng cho cô) Đấy! Cô thấy đấy, với sự trợ giúp của các loại cồn thuốc của ông, lão có thể tạo ra bất cứ thứ gì lão muốn. Lão có thể tạo ra một con sứa với bộ óc của Socrates hoặc một con giun dài năm mươi thước— (Cô cười. Anh cũng cười theo; nướm người lại gần hơn trên ghế dài, rồi lại ngồi thẳng dậy) —nhưng vì chẳng có chút khiếu hài hước nào trong người, lão lại nảy ra ý định tạo ra một loài động vật có xương sống hoặc có lẽ là một con người. Chất sống nhân tạo này của lão có một khao khát sống mãnh liệt. Nó chẳng màng gì đến việc bị gieo trồng hay trộn lẫn vào nhau. Điều đó thì protein tự nhiên không thể làm được. Và thế là lão bắt tay vào việc đó.

Helena. Về việc gì cơ?

Domin. Về việc bắt chước Tự nhiên. Trước hết lão thử chế tạo một con chó nhân tạo. Việc đó ngốn của lão vài năm trời và kết quả là một loại bê còi cọc chết chỉ sau vài ngày. Tôi sẽ cho cô xem nó trong bảo tàng. Và rồi lão Rossum bắt đầu chế tạo con người.

Helena. Và tôi không được phép tiết lộ điều này cho bất kỳ ai sao?

Domin. Cho bất kỳ ai trên thế giới này.

Helena. Thật đáng tiếc khi nó lại sắp được phơi bày trong tất cả sách giáo khoa ở cả châu Âu lẫn châu Mỹ.

(Cả hai cùng cười.)

Domin. Vâng. Nhưng cô có biết điều gì không có trong sách giáo khoa không? Rằng lão Rossum đã bị điên. Nói nghiêm túc đấy, thưa tiểu thư Glory, cô phải giữ điều này cho riêng mình. Lão già quái đản đó thực sự muốn tạo ra con người.

Helena. Nhưng chẳng phải các ông vẫn đang tạo ra con người đó sao.

Domin. Tương đối thôi—thưa tiểu thư Glory. Nhưng lão Rossum hoàn toàn theo nghĩa đen. Lão muốn trở thành một thứ thay thế mang tính khoa học cho Chúa trời. Lão là một kẻ theo chủ nghĩa duy vật đáng sợ, và đó là lý do tại sao lão làm tất cả những điều đó. Mục đích duy nhất của lão không gì khác ngoài việc chứng minh rằng Chúa trời không còn cần thiết nữa. (Đi sang đầu ghế dài) Cô có biết gì về giải phẫu học không?

Helena. Rất ít.

Domin. Tôi cũng vậy. À mà— (Anh cười) —lão liền quyết định chế tạo mọi thứ y hệt như trong cơ thể con người. Tôi sẽ cho cô xem trong bảo tàng nỗ lực đầy vụng về mà lão mất tới mười năm mới làm ra được. Đáng lẽ đó phải là một con người, nhưng nó chỉ sống được vỏn vẹn ba ngày. Rồi cậu thanh niên Rossum xuất hiện, một kỹ sư. Cậu ấy là một kẻ tuyệt vời, thưa tiểu thư Glory. Khi chứng kiến mớ hỗn độn mà lão già đang tạo ra, cậu ấy nói: “Thật ngớ ngẩn khi mất tận mười năm để làm ra một con người. Nếu anh không thể làm ra nó nhanh hơn Tự nhiên, thì anh dẹp tiệm quách đi cho rồi.” Thế là cậu ấy bắt đầu tự học giải phẫu học.

Helena. Trong sách giáo khoa không có câu chuyện đó phải không?

Domin. Không. Sách giáo khoa toàn những quảng cáo trả tiền, và toàn là rác rưởi. Những gì sách giáo khoa viết về nỗ lực chung của hai cha con nhà Rossum hoàn toàn chỉ là chuyện cổ tích. Họ từng có những trận cãi vã kinh hoàng. Lão kẻ vô thần già cỗi đó chẳng có chút khái niệm nào về các vấn đề công nghiệp, và kết quả là Cậu Rossum đã nhốt lão vào một phòng thí nghiệm nào đó để mặc lão lãng phí thời gian với những quái vật của mình, trong khi bản thân cậu bắt tay vào việc kinh doanh theo quan điểm của một kỹ sư. Lão Rossum nguyền rủa cậu ấy và trước khi chết, lão đã kịp nhào nặn ra hai dị vật sinh lý. Rồi một ngày nọ, người ta phát hiện lão đã chết trong phòng thí nghiệm. Đó là toàn bộ câu chuyện về lão.

Helena. Thế còn chàng thanh niên thì sao?

Domin. (Ngồi xuống cạnh cô trên ghế dài) À, bất cứ ai từng nghiên cứu về giải phẫu học người sẽ nhận ra ngay rằng con người quá phức tạp, và một kỹ sư giỏi có thể tạo ra con người một cách đơn giản hơn. Thế là cậu Rossum trẻ tuổi bắt đầu xem xét lại giải phẫu học để xem cái gì có thể lược bỏ hoặc đơn giản hóa. Tóm lại là—Cô không thấy chán chứ, tiểu thư Glory?

Helena. Không hề. Ông đang—Chuyện này thú vị khủng khiếp.

Domin. (Xích lại gần hơn) Thế là cậu Rossum tự nhủ: “Con người là một sinh vật biết cảm thấy hạnh phúc, biết chơi đàn piano, thích đi dạo, và thực ra là muốn làm đủ mọi thứ vốn dĩ chẳng cần thiết chút nào.”

Helena. Ồ.

Domin. Những thứ không cần thiết khi anh ta muốn— (Nắm lấy tay cô) —giả sử thế, muốn dệt vải hoặc đếm số. Cô có chơi đàn piano không?

Helena. Có chứ.

Domin. Tốt quá. (Hôn lên tay cô. Cô cúi đầu xuống.) Ồ, tôi xin lỗi nhé! (Đứng dậy) Nhưng một cỗ máy làm việc thì không được phép chơi piano, không được phép cảm thấy hạnh phúc, không được phép làm vô số những việc khác. Một động cơ chạy bằng xăng thì không được phép có tua rua hay đồ trang trí, thưa tiểu thư Glory. Và việc chế tạo ra những công nhân nhân tạo cũng giống hệt như việc chế tạo ra một động cơ chạy bằng xăng vậy. (Cô tỏ ra không hứng thú.) Quy trình phải là đơn giản nhất, và sản phẩm phải là tốt nhất theo quan điểm thực tế. (Lại ngồi xuống cạnh cô) Theo cô thì loại công nhân nào là tốt nhất từ góc độ thực tế?

Helena. (Đãng trí) Gì cơ? (Nhìn anh.)

Domin. Theo cô thì loại công nhân nào là tốt nhất từ góc độ thực tế?

Helena. (Lấy lại bình tĩnh) Ồ! Có lẽ là người trung thực nhất và chăm chỉ nhất.

Domin. Không. Là kẻ rẻ nhất. Kẻ có những nhu cầu tối thiểu nhất. Cậu Rossum đã phát minh ra một công nhân với mức nhu cầu tối thiểu. Cậu ấy buộc phải đơn giản hóa nó. Cậu ấy loại bỏ tất cả những gì không đóng góp trực tiếp vào tiến trình công việc. Tất cả những gì làm cho con người trở nên đắt đỏ hơn. Trên thực tế, cậu ấy đã loại bỏ con người và tạo ra Robot. Thưa tiểu thư Glory kính mến, Robot không phải là con người. Về mặt cơ học, chúng hoàn hảo hơn chúng ta; chúng có trí thông minh phát triển vô cùng lớn, nhưng chúng không có linh hồn. (Ngả người ra sau.)

Helena. Sao ông biết chúng không có linh hồn?

Domin. Cô đã bao giờ nhìn vào bên trong một con Robot trông như thế nào chưa?

Helena. Chưa.

Domin. Rất gọn gàng, rất đơn giản. Thực sự là một tác phẩm tuyệt đẹp. Chẳng có nhiều thứ trong đó, nhưng mọi thứ đều ở trạng thái trật tự hoàn hảo. Sản phẩm của một kỹ sư về mặt kỹ thuật đạt đến đỉnh cao sự hoàn hảo hơn cả sản phẩm của Tự nhiên.

Helena. Nhưng con người được cho là sản phẩm của Chúa trời cơ mà.

Domin. Lại càng tồi tệ hơn. Chúa trời chẳng có chút khái niệm nào về kỹ thuật hiện đại cả. Cô có tin rằng sau đó cậu Rossum trẻ tuổi đã tiến hành đóng vai Chúa trời không?

Helena. (Kính sợ) Ý ông thế nào?

Domin. Cậu ấy bắt đầu sản xuất Siêu Robot. Chúng là những tên khổng lồ thực sự. Cậu ấy đã cố gắng làm cho chúng cao mười hai feet. Nhưng cô sẽ không thể tin nổi chúng thất bại thảm hại thế nào đâu.

Helena. Thất bại ư?

Domin. Vâng. Chẳng vì lý do gì cả, các chi của chúng cứ thế gãy rot roạt. “Rõ ràng hành tinh của chúng ta quá nhỏ bé đối với những kẻ khổng lồ.” Giờ đây chúng ta chỉ sản xuất những con Robot có kích thước bình thường và có độ hoàn thiện giống con người ở mức độ cao cấp rất nhiều.

Helena. (Đưa cho anh một bông hoa; anh cài nó vào khuyết áo) Tôi đã nhìn thấy những con Robot đầu tiên ở quê nhà. Hội đồng thành phố đã mua chúng để—ý tôi là thuê chúng làm việc.

Domin. Không. Mua chúng đấy, thưa tiểu thư Glory. Robot là thứ được mua và bán.

Helena. Chúng được thuê làm phu quét đường. Tôi đã thấy chúng quét dọn. Chúng thật kỳ lạ và lặng lẽ.

Domin. (Đứng dậy) Nhà máy Robot toàn cầu của Rossum không sản xuất một dòng Robot đồng nhất. Chúng tôi có các loại Robot từ cao cấp đến thô sơ hơn. Loại tốt nhất sẽ sống được khoảng hai mươi năm. (Đi về phía bàn làm việc. Helena nhìn vào chiếc gương bỏ túi của cô. Anh bấm nút trên bàn làm việc.)

Helena. Thế rồi chúng chết đi ư?

Domin. Vâng, chúng bị mòn đi rồi hỏng. (Marius bước vào, bên phải. Domin đi ra giữa phòng.) Marius, hãy mang các mẫu Robot lao động chân tay ra đây. (Marius đi ra hướng góc phải trung tâm.) Tôi sẽ cho cô xem các mẫu vật của hai thái cực. Loại hạng nhất này có giá tương đối rẻ và được sản xuất với số lượng lớn. (Marius bước vào lại hướng góc phải trung tâm cùng với hai con Robot lao động chân tay. Marius đứng ở bên trái trung tâm, Robot ở bên phải trung tâm, Domin ở bàn làm việc. Marius kiễng chân, chạm vào đầu, sờ tay, trán của một trong các con Robot. Chúng dừng lại bất động như máy.) Đấy, cô thấy đấy, khỏe mạnh như một chiếc máy kéo cỡ nhỏ. Được đảm bảo có trí thông minh trung bình. Thế là đủ rồi, Marius. (Marius đi ra hướng góc phải trung tâm cùng với các Robot.)

Helena. Chúng làm tôi thấy rợn cả người.

Domin. (Đi về phía bàn làm việc. Rấm chuông) Cô đã thấy nữ nhân viên đánh máy mới của tôi chưa?

Helena. Tôi không để ý lắm.

(Sulla bước vào từ bên trái. Cô bước đến và đứng ở giữa phòng, đối mặt với Helena, người vẫn đang ngồi trên ghế dài.)

Domin. Sulla, hãy để tiểu thư Glory ngắm cô xem nào.

Helena. (Nhìn Domin. Đứng dậy, bước một bước ra giữa phòng) Rất vui được gặp cô. (Nhìn Domin) Chắc cô thấy nơi khỉ ho cò gáy này buồn tẻ khủng khiếp lắm phải không?

Sulla. Tôi không biết nữa, thưa tiểu thư Glory.

Helena. Cô từ đâu tới vậy?

Sulla. Từ nhà máy ạ.

Helena. Ồ, cô sinh ra ở đó à?

Sulla. Tôi được chế tạo ra ở đó.

Helena. Cái gì cơ? (Nhìn Sulla trước, rồi nhìn Domin.)

Domin. (Nói với Sulla, cười lớn) Sulla là một con Robot, loại cao cấp nhất đấy.

Helena. Ồ, tôi xin lỗi.

Domin. (Đi về phía Sulla) Sulla không giận đâu. Cô xem này, thưa tiểu thư Glory, làn da mà chúng tôi chế tạo ra đấy. Hãy sờ mặt cô ấy xem. (Chạm vào mặt Sulla.)

Helena. Ôi, thôi, thôi mà.

Domin. (Kiểm tra tay của Sulla) Cô sẽ chẳng thể nhận ra là cô ấy được làm bằng chất liệu khác với chúng ta đâu, phải không? Quay lại đây nào, Sulla. (Sulla làm theo. Quay vòng hai lần.)

Helena. Ôi, dừng lại, dừng lại đi.

Domin. Hãy nói chuyện với tiểu thư Glory đi, Sulla. (Kiểm tra tóc của Sulla.)

Sulla. Xin mời ngồi xuống ạ. (Helena ngồi xuống ghế dài.) Chuyến hải trình của cô có tốt đẹp không?

Helena. Ồ, vâng, chắc chắn rồi.

Sulla. Đừng quay về trên con tàu Amelia nhé, thưa tiểu thư Glory, áp suất khí quyển đang giảm liên tục đấy. Hãy đợi con tàu Pennsylvania đi. Đó là một con tàu mạnh mẽ và tốt đấy.

Domin. Tốc độ của nó thế nào?

Sulla. Bốn mươi hải lý một giờ. Năm mươi nghìn tấn. Một trong những con tàu mới nhất đấy, thưa tiểu thư Glory.

Helena. Cảm ơn cô.

Sulla. Thủy thủ đoàn gồm một nghìn rưỡi người, thuyền trưởng Harpy, tám nồi hơi—

Domin. Thế đủ rồi, Sulla. Giờ hãy cho chúng tôi thấy khả năng tiếng Pháp của cô xem nào.

Helena. Cô biết cả tiếng Pháp cơ à?

Sulla. Oui! Madame! Tôi biết bốn thứ tiếng. Tôi có thể viết: “Dear Sir, Monsieur, Geehrter Herr, Cteny pane.”

Helena. (Nhổm dậy, bước đến chỗ Sulla) Ồ, thật nực cười! Sulla không phải là Robot. Sulla là một cô gái giống như tôi. Sulla, chuyện này quá đáng lắm rồi—Tại sao cô lại hùa theo một trò lừa bịp thế này cơ chứ?

Sulla. Tôi là một con Robot.

Helena. Không, không, cô không nói sự thật. (Cô bắt gặp vẻ mặt đầy thích thú trên khuôn mặt của Domin) Tôi biết họ đã ép cô làm thế để quảng cáo rồi. Sulla, cô là một cô gái giống như tôi, phải không nào? (Nhìn anh.)

Domin. Tôi rất tiếc, thưa tiểu thư Glory. Sulla là một con Robot.

Helena. Thối tha, toàn là dối trá!

Domin. Gì cơ? (Bấm nút trên bàn làm việc) À thế thì tôi phải chứng minh cho cô thấy mới được. (Marius bước vào hướng góc phải trung tâm. Cậu ta đứng ngay phía bên trong cửa.) Marius, hãy đưa Sulla vào phòng giải phẫu, và bảo họ mổ bụng cô ấy ra ngay lập tức. (Marius tiến về phía giữa phòng.)

Helena. Ở đâu cơ?

Domin. Vào phòng giải phẫu. Khi họ mổ phanh cô ấy ra rồi, cô có thể vào mà xem. (Marius bước đi về phía Sulla.)

Helena. (Chặn Marius lại) Không! Không được!

Domin. Xin lỗi cô, lúc nãy cô vừa nói là dối trá mà.

Helena. Chẳng nhẽ ông lại định giết cô ấy thật sao?

Domin. Làm sao mà giết máy móc được chứ. Sulla! (Marius tiến lên một bước, giơ một tay ra. Sulla chuyển động về phía cửa bên phải.)

Helena. (Bước một bước sang phải) Đừng sợ, Sulla. Tôi sẽ không để họ bắt cô đi đâu. Nói cho tôi nghe nào, em yêu— (Nắm lấy tay cô ấy) —họ đối xử tàn nhẫn với cô luôn thế này à? Cô không được phép chịu đựng điều đó, Sulla. Cô không được phép thế đâu.

Sulla. Tôi là một con Robot.

Helena. Điều đó không quan trọng. Robot cũng tốt đẹp chẳng kém gì chúng ta cả. Sulla, cô sẽ không để mình bị cắt ra thành từng mảnh chứ?

Sulla. Vâng. (Rụt tay lại.)

Helena. Ồ, vậy ra cô không sợ cái chết sao?

Sulla. Tôi không thể biết được, thưa tiểu thư Glory.

Helena. Cô có biết điều gì sẽ xảy ra với cô trong đó không?

Sulla. Vâng, tôi sẽ ngừng chuyển động.

Helena. Thật kinh khủng làm sao! (Nhìn Sulla.)

Domin. Marius, hãy nói cho tiểu thư Glory biết cậu là gì đi? (Quay sang Helena.)

Marius. (Nói với Helena) Marius, là Robot ạ.

Domin. Cậu có đưa Sulla vào phòng giải phẫu không?

Marius. (Quay sang Domin) Vâng.

Domin. Cậu có thương tiếc cô ấy không?

Marius. (Ngừng một lát) Tôi không biết.

Domin. Điều gì sẽ xảy ra với cô ấy?

Marius. Cô ấy sẽ ngừng chuyển động. Người ta sẽ đưa cô ấy vào máy dập.

Domin. Đó chính là cái chết đấy, Marius. Cậu không sợ chết à?

Marius. Không ạ.

Domin. Cô thấy đấy, thưa tiểu thư Glory, lũ Robot không hề có chút hứng thú nào với sự sống. Chúng chẳng có niềm vui hưởng thụ nào cả. Chúng chẳng bằng mấy cọng cỏ ngoài kia.

Helena. Thôi đủ rồi. Xin hãy bảo họ đi đi.

Domin. (Bấm nút) Marius, Sulla, hai người có thể đi được rồi. (Marius xoay người đi ra bên phải. Sulla đi ra bên trái.)

Helena. Thật khủng khiếp! (Tiến ra giữa phòng.) Những gì các ông đang làm thật quá đáng. (Anh nắm lấy tay cô.)

Domin. Sao lại quá đáng nhỉ? (Bàn tay anh đặt lên tay cô. Cười lớn.)

Helena. Tôi không biết nữa, nhưng đúng là như thế. Sao ông lại gọi cô ấy là “Sulla”?

Domin. Đó chẳng phải là một cái tên hay sao? (Rụt tay lại.)

Helena. Đó là tên của đàn ông cơ mà. Sulla là một vị tướng La Mã.

Domin. Cái gì cơ! Ồ! (Cười lớn) Chúng tôi cứ tưởng Marius và Sulla là một cặp tình nhân.

Helena. (Phẫn nộ) Marius và Sulla là các vị tướng quân và họ đã chiến đấu chống lại nhau vào năm—tôi quên béng mất năm nào rồi.

Domin. (Cười) Lại đây cửa sổ xem nào. (Anh tiến về phía cửa sổ ở giữa phòng.)

Helena. Gì cơ?

Domin. Lại đây nào. (Cô bước tới.) Cô có thấy gì không? (Nắm lấy tay cô. Cô đứng ở bên phải anh.)

Helena. Những thợ xây gạch.

Domin. Robot đấy. Tất cả công nhân của chúng ta đều là Robot. Thế còn đằng kia kìa, cô có thấy gì không?

Helena. Một loại văn phòng nào đó.

Domin. Một phòng kế toán. Và trong đó—

Helena. Rất nhiều nhân viên.

Domin. Robot hết! Tất cả nhân viên của chúng ta đều là Robot. Và khi cô được đi xem nhà máy— (Tiếng CÒI trưa vang lên. Cô giật mình sợ hãi; đặt tay lên tay Domin. Anh cười lớn) Nếu chúng ta không thổi còi thì lũ Robot sẽ chẳng chịu ngừng làm việc đâu. Hai tiếng nữa tôi sẽ dẫn cô đi xem máng nhào bột. (Cả hai cùng bước về phía trước sân khấu. Helena ở bên trái trung tâm và Domin ở bên phải trung tâm, tay trong tay.)

Helena. Máng nhào bột ư?

Domin. Cái chày dùng để đánh nhuyễn bột nhão. Trong mỗi chiếc máng như thế, chúng tôi trộn nguyên liệu cho một nghìn con Robot chỉ trong một mẻ. Rồi thì đến các thùng chứa để chuẩn bị gan, não, vân vân. Sau đó cô sẽ được xem xưởng sản xuất xương. Xong việc tôi sẽ dẫn cô đi xem xưởng kéo sợi.

Helena. Xưởng kéo sợi ư?

Domin. Vâng. Dùng để dệt các dây thần kinh và tĩnh mạch. Hàng dặm ống tiêu hóa cứ thế chạy qua đó trong cùng một lúc.

Helena. (Quan sát điệu bộ của anh) Chúng ta không thể nói chuyện gì khác được nữa sao?

Domin. Có lẽ thế sẽ tốt hơn. Chỉ có một nhúm chúng tôi sống giữa một trăm nghìn con Robot, và chẳng có lấy một người phụ nữ nào. Cả ngày, ngày nào chúng tôi cũng chỉ bàn về nhà máy. Cứ như thể chúng tôi đang bị nguyền rủa vậy, thưa tiểu thư Glory.

Helena. Tôi xin lỗi vì vừa nãy đã nói ông nói dối. (Tiếng GÕ cửa bên phải.)

Domin. Mời vào. (Anh đang đứng ở giữa phòng.)

(Từ bên phải, Tiến sĩ Gall, Tiến sĩ Fabry, Alquist và Tiến sĩ Hallemeier bước vào. Tất cả đều tỏ ra trang trọng—gượng gạo. Tất cả đều chụm gót giày chào theo nghi thức khi được giới thiệu.)

Tiến sĩ Gall. (Ồn ào) Tôi xin lỗi. Hy vọng chúng tôi không làm phiền hai người.

Domin. Không, không. Mời vào. Thưa tiểu thư Glory, đây là Gall, Fabry, Alquist, Hallemeier. Còn đây là con gái của Chủ tịch Glory. (Tất cả bước đến chỗ cô và bắt tay cô.)

Helena. Chào các ông.

Fabry. Chúng tôi không hề hay biết—

Tiến sĩ Gall. Thật là vinh hạnh lớn lao, chắc chắn là thế rồi—

Alquist. Chào mừng tiểu thư Glory.

Busman. (Xồng xộc bước vào từ bên phải) Chào, có chuyện gì thế này?

Domin. Vào đi, Busman. Đây là con gái của Chủ tịch Glory. Còn đây là Busman, thưa tiểu thư Glory.

Busman. Chúa ơi, tuyệt quá nhỉ. (Tất cả chụm gót giày chào. Hắn chen lên và bắt tay cô) Tiểu thư Glory, chúng tôi có thể gửi một bức điện tín cho các tờ báo về sự xuất hiện của cô được chứ?

Helena. Không, không, xin đừng làm thế.

Domin. Xin mời ngồi, thưa tiểu thư Glory.

(Đến câu thoại “Xin mời ngồi,” cả sáu người đàn ông đều cố gắng tìm ghế cho cô cùng một lúc. Helena đi về phía chiếc ghế ở tận cùng bên trái. Domin lấy chiếc ghế ở trước bàn làm việc, đặt nó vào giữa sân khấu. Hallemeier lấy chiếc ghế ở bàn đánh máy của Sulla và đặt nó sang bên phải của chiếc ghế ở giữa. Busman lấy chiếc ghế bành từ tận cùng bên phải, nhưng lúc này Helena đã ngồi vào chiếc ghế ưa thích của Domin ở giữa rồi. Tất cả đều ngồi xuống trừ Domin. Busman ngồi ở bên phải trên chiếc ghế bành. Hallemeier ở bên phải Helena. Fabry ngồi trên chiếc ghế xoay phía sau bàn làm việc.)

Busman. Xin phép cô—

Tiến sĩ Gall. Xin mời—

Fabry. Xin lỗi cô—

Alquist. Chuyến hải trình của cô thế nào?

Tiến sĩ Gall. Cô định ở lại đây lâu chứ? (Đàn ông ý thức về vẻ ngoài của họ. Quần của Alquist bị lật gấu lên. Anh ta bèn lật xuống. Busman đánh giày. Những người khác chỉnh lại cà vạt, cổ áo, v.v.)

Fabry. Cô nghĩ thế nào về nhà máy, thưa tiểu thư Glory?

Hallemeier. Cô qua đây trên con tàu Amelia phải không?

Domin. Im lặng và để tiểu thư Glory nói chuyện chứ. (Đàn ông ngồi thẳng người lên. Domin đứng ở bên trái Helena.)

Helena. (Nói với Domin) Tôi phải nói chuyện với họ về cái gì đây? (Đàn ông nhìn nhau.)

Domin. Về bất cứ điều gì cô thích.

Helena. (Nhìn Domin) Tôi có thể nói chuyện một cách hoàn toàn thành thật chứ?

Domin. Vâng, dĩ nhiên rồi.

Helena. (Nói với những người khác. Do dự, rồi với một quyết tâm tuyệt vọng) Nói cho tôi biết đi, chẳng nhẽ các ông chưa bao giờ cảm thấy đau khổ vì cách mà các ông bị đối xử hay sao?

Fabry. Xin phép được hỏi là bị ai đối xử cơ ạ?

Helena. Thì bởi tất cả mọi người chứ ai.

Alquist. Bị đối xử ư?

Tiến sĩ Gall. Điều gì khiến cô lại nghĩ rằng—

Helena. Các ông không cảm thấy rằng mình có thể đang sống một cuộc đời tốt đẹp hơn sao? (Khoảng lặng. Tất cả đều bối rối.)

Tiến sĩ Gall. (Mỉm cười) À, điều đó còn tùy thuộc vào việc cô muốn nói gì, thưa tiểu thư Glory.

Helena. Ý tôi là chuyện đó hoàn toàn quá đáng. Thật là khủng khiếp. (Đứng dậy) Cả châu Âu đang bàn tán về cách mà các ông đang bị đối xử kìa. Đó là lý do tại sao tôi đến đây, để tận mắt chứng kiến, và thực tế thì nó còn tồi tệ hơn gấp một nghìn lần so với những gì người ta có thể tưởng tượng được. Sao các ông lại có thể chịu đựng được cảnh này cơ chứ?

Alquist. Chịu đựng cái gì cơ chứ?

Helena. Chúa thánh thần ơi, các ông cũng là những sinh vật sống, y hệt như chúng tôi, như toàn bộ châu Âu, như cả thế giới này. Thật đáng hổ thẹn khi các ông lại phải sống thế này.

Busman. Chúa tôi ơi, tiểu thư Glory!

Fabry. Chà, cô ấy nói không sai đâu nhỉ. Chúng ta sống ở đây chẳng khác nào thổ dân da đỏ cả.

Helena. Còn tệ hơn cả thổ dân da đỏ ấy chứ. Tôi có thể—ôi, tôi có thể gọi các ông là—những người anh em được không? (Đàn ông nhìn nhau.)

Busman. Sao lại không cơ chứ?

Helena. (Nhìn Domin) Những người anh em, tôi không đến đây với tư cách là con gái của Chủ tịch Phong trào. Tôi đến đây đại diện cho Liên đoàn Nhân quyền. Hỡi các anh em, Liên đoàn Nhân quyền hiện đã có hơn hai trăm nghìn hội viên. Hai trăm nghìn con người đang đứng về phía các ông, và sẵn sàng dang tay giúp đỡ các ông. (Vỗ nhẹ vào lưng ghế.)

Busman. Hai trăm nghìn người cơ à, thưa tiểu thư Glory; đó là một con số kha khá đấy chứ. Không tồi chút nào.

Fabry. Tôi vẫn luôn bảo các anh là chẳng có nơi nào sánh bằng châu Âu thân yêu của chúng ta mà lị. Các anh thấy chưa, họ vẫn chưa quên chúng ta đâu. Họ đang chìa tay giúp đỡ chúng ta kìa.

Tiến sĩ Gall. Giúp đỡ theo kiểu gì cơ? Chẳng hạn như tặng một nhà hát nhé?

Hallemeier. Hay một dàn nhạc giao hưởng?

Helena. Còn nhiều hơn thế nữa.

Alquist. Chỉ một mình cô thôi ư?

Helena. (Trừng mắt nhìn Domin) Ồ, đừng bận tâm đến tôi. Tôi sẽ ở lại bao lâu tùy ý cho đến khi cần thiết. (Tất cả đều tỏ ra vui mừng.)

Busman. Chúa mới biết, thế thì tuyệt quá.

Alquist. (Đứng dậy bên trái) Domin, tôi sẽ đi chuẩn bị căn phòng đẹp nhất cho tiểu thư Glory.

Domin. Đợi một phút đã. Tôi e rằng tiểu thư Glory đang hiểu lầm là cô ấy vừa nói chuyện với đám Robot.

Helena. Chẳng phải thế sao. (Đàn ông cười lớn.)

Domin. Tôi rất tiếc. Những quý ông này đều là con người bằng xương bằng thịt giống như chúng ta.

Helena. Các ông không phải là Robot ư?

Busman. Không phải Robot đâu. (Đồng thanh cả bọn) Hallemeier. Robot cái nỗi gì chứ! Tiến sĩ Gall. Không, xin cảm ơn. Fabry. Xin thề với danh dự của tôi, tiểu thư Glory, chúng tôi không phải là Robot.

Helena. Thế tại sao lúc nãy các ông lại bảo tôi rằng tất cả nhân viên của các ông đều là Robot?

Domin. Vâng, các nhân viên thì đúng, nhưng các nhà quản lý thì không. Xin phép được giới thiệu với cô, tiểu thư Glory—đây là Lãnh sự Busman, Tổng Giám đốc Kinh doanh; đây là Tiến sĩ Fabry, Tổng Giám đốc Kỹ thuật; Tiến sĩ Hallemeier, người đứng đầu Viện Đào tạo Tâm lý cho Robot; Tiến sĩ Gall, người đứng đầu Phòng Thí nghiệm và Tâm lý học; và Alquist, người đứng đầu Bộ phận Xây dựng của R. U. R. (Khi được giới thiệu, họ đứng dậy và bước ra giữa phòng để hôn tay cô, trừ Gall và Alquist là những người bị Domin đẩy ra. Tiếng cười nói râm ran chung.)

Alquist. Chỉ là một thợ xây thôi. Xin mời cô ngồi xuống.

Helena. Xin lỗi các ông nhé. Tôi vừa làm điều gì tồi tệ lắm à?

Alquist. Không có gì đâu, thưa tiểu thư Glory.

Busman. (Đưa hoa) Xin phép được tặng cô, tiểu thư Glory.

Helena. Cảm ơn ông.

Fabry. (Đưa kẹo) Xin mời cô thưởng thức, tiểu thư Glory.

Domin. Cô có muốn hút thuốc lá không, tiểu thư Glory?

Helena. Không, cảm ơn ông.

Domin. Cô có phiền không nếu tôi hút?

Helena. Chắc chắn là không rồi.

Busman. Chà, bây giờ thì, tiểu thư Glory, có cô ở đây cùng chúng tôi thật là tuyệt vời.

Helena. (Nghiêm túc) Nhưng các ông biết là tôi đến đây để phá rối đám Robot của các ông mà. (Busman kéo ghế xích lại gần hơn.)

Domin. (Nhại lại giọng điệu nghiêm túc của cô) Tiểu thư Glory kính mến của tôi ơi— (Cười khúc khích) —chúng tôi đã tiếp đón gần cả trăm vị cứu tinh và nhà tiên tri ở cái xơ cái xác này rồi. Tàu nào đến cũng chở theo vài người. Nào là nhà truyền giáo, người vô chính phủ, Quân cứu thế, đủ các thể loại! Thật đáng kinh ngạc là trên đời này lại có lắm giáo phái và lắm kẻ ngốc nghếch đến thế.

Helena. Thế mà các ông vẫn để mặc họ nói chuyện với đám Robot đấy thôi.

Domin. Cho đến nay thì chúng tôi vẫn để mặc họ nói hết. Sao lại không chứ? Bọn Robot nhớ được mọi thứ nhưng chỉ có thế thôi. Thậm chí chúng còn chẳng buồn cười trước những gì con người ta nói. Quả thực là điều khó mà tin nổi.

Helena. Tôi đúng là một cô ngốc mà. Hãy tống cổ tôi về bằng chuyến tàu đầu tiên đi.

Tiến sĩ Gall. Không đời nào có chuyện đó đâu, thưa tiểu thư Glory. Sao chúng tôi lại phải đuổi cô về chứ?

Domin. Nếu điều đó làm cô thấy vui thú, thưa tiểu thư Glory, tôi sẽ dẫn cô xuống nhà kho chứa Robot. Nơi đó chứa khoảng ba trăm nghìn con đấy.

Busman. Ba trăm bốn mươi bảy nghìn con.

Domin. Tốt lắm, và cô có thể nói bất cứ điều gì cô thích với chúng. Cô có thể đọc Kinh thánh, đọc bảng cửu chương, muốn đọc gì tùy ý. Cô thậm chí có thể giảng đạo cho chúng nghe về nhân quyền nữa cơ.

Helena. Ồ, tôi nghĩ là nếu các ông dành cho chúng một chút tình yêu thương—

Fabry. Không thể nào đâu, thưa tiểu thư Glory! Chẳng có gì khó ưa cho bằng một con Robot cả.

Helena. Thế các ông chế tạo ra chúng để làm gì cơ chứ?

Busman. Ha, ha, ha! Hay đấy. Robot được sinh ra để làm gì á?

Fabry. Để làm việc chứ để làm gì, thưa tiểu thư Glory. Một con Robot có thể thay thế cho hai người thợ rưỡi cơ mà. Cỗ máy con người ấy à, thưa tiểu thư Glory, vốn dĩ vô cùng khiếm khuyết. Sớm muộn gì thì nó cũng phải bị đào thải thôi.

Busman. Nó quá đắt đỏ.

Fabry. Nó không còn hiệu quả nữa. Nó không còn đáp ứng được các yêu cầu của kỹ thuật hiện đại. Tự nhiên hoàn toàn không có khái niệm chạy đua kịp với lao động hiện đại. Lấy ví dụ nhé, từ góc độ kỹ thuật, toàn bộ quãng thời gian tuổi thơ là một sự phi lý hoàn toàn. Mất biết bao nhiêu là thời gian. Và hơn thế nữa—

Helena. (Quay sang Domin) Ồ, không, không đâu!

Fabry. Xin lỗi cô nhé. Mục đích thực sự của Liên đoàn cô là gì—cái—cái Liên đoàn Nhân quyền ấy?

Helena. Mục đích thực sự của nó là để—để bảo vệ loài Robot—và—và đảm bảo sự đối xử tốt đẹp dành cho chúng.

Fabry. Cũng không phải là một mục đích tồi. Một cỗ máy thì cần phải được đối xử đúng mực chứ. (Ngả người ra sau) Tôi rất ghét những món đồ bị hỏng hóc. Này tiểu thư Glory, xin hãy kết nạp tất cả chúng tôi làm hội viên liên đoàn của cô đi. (“Đúng đấy, đúng đấy!” - Tất cả đàn ông đồng thanh hưởng ứng.)

Helena. Không, các ông không hiểu ý tôi rồi. Điều chúng tôi thực sự muốn là—là—giải phóng cho lũ Robot cơ. (Nhìn tất cả những người khác.)

Hallemeier. Các cô định làm cách nào để giải phóng chúng đây?

Helena. Chúng phải được—được đối xử giống như con người.

Hallemeier. A ha! Chắc là chúng sẽ được đi bầu cử nhỉ. Được uống bia nữa chứ. Rồi ra lệnh cho chúng ta phải quỳ gối phục tùng á?

Helena. Sao chúng lại không được uống bia cơ chứ?

Hallemeier. Có lẽ chúng còn được nhận cả tiền lương nữa ấy chứ lị? (Nhìn những người đàn ông khác với vẻ thích thú.)

Helena. Dĩ nhiên là chúng phải được nhận chứ.

Hallemeier. Thật là tưởng tượng bay xa hết chỗ nói! Nào! Thế xin hỏi chúng sẽ làm gì với số tiền lương đó đây?

Helena. Chúng sẽ mua—những gì chúng muốn—những gì làm chúng thích thú.

Hallemeier. Thế thì tuyệt quá nhỉ, thưa tiểu thư Glory, ngặt một nỗi là chẳng có thứ gì trên đời này làm lũ Robot thích thú cả. Chúa thánh thần ơi, chúng mua cái quái gì cơ chứ? Cô có thể tống cho chúng ăn dứa, rơm rạ, muốn cho ăn gì thì cho. Thế nào cũng được đối với chúng hết. Chúng hoàn toàn không có vị giác. Chúng chẳng có chút hứng thú nào với bất cứ thứ gì trên đời. Quái lạ thật đấy, chưa ai từng nhìn thấy một con Robot mỉm cười bao giờ cả.

Helena. Tại sao—tại sao các ông không làm cho chúng—hạnh phúc hơn chứ?

Hallemeier. Thế thì hỏng bét, thưa tiểu thư Glory. Chúng chỉ là lũ thợ thuyền mà thôi.

Helena. Ôi, nhưng chúng thông minh lắm cơ mà.

Hallemeier. Thông minh chết đi được ấy chứ, nhưng ngoài ra thì chẳng có cái vẹo gì khác cả. Chúng chẳng có ý chí riêng. Chẳng có linh hồn.

Helena. Không có tình yêu ư?

Helena. Tình yêu á? Hừ! Còn lâu nhé. Robot không biết yêu. Thậm chí ngay cả bản thân chúng còn chẳng yêu nổi nữa là.

Helena. Không có sự phản kháng ư?

Hallemeier. Phản kháng á? Tôi chịu. Chỉ hiếm khi lắm, thỉnh thoảng mới có thôi.

Helena. Chuyện gì xảy ra lúc đó vậy?

Hallemeier. Chẳng có gì đặc biệt cả. Thỉnh thoảng chúng có vẻ như bị mất trí. Đại loại như bệnh động kinh ấy, cô biết đấy. Người ta gọi đó là “Chứng chuột rút Robot.” Chúng sẽ bất ngờ ném phăng tất cả những gì đang cầm trên tay, đứng đơ ra đấy, nghiến răng kèn kẹt—và rồi thế nào chúng cũng phải lếch thếch đi vào máy dập. Rõ ràng là bộ máy cơ khí nào đó bị trục trặc rồi.

Domin. (Ngồi trên bàn làm việc) Một lỗi kỹ thuật trong cơ chế vận hành cần phải được loại bỏ.

Helena. Không, không, đó chính là linh hồn đấy.

Fabry. (Đùa cợt) Cô có nghĩ rằng linh hồn—biểu hiện đầu tiên của nó là bằng tiếng nghiến răng kèn kẹt không hả? (Đàn ông cười khúc khích.)

Helena. Có lẽ đó chỉ là dấu hiệu cho thấy có một cuộc đấu tranh đang diễn ra ở bên trong. Có lẽ đó là một kiểu nổi dậy. Ồ, giá mà các ông truyền được cái đó vào người chúng.

Domin. Chuyện đó rồi sẽ được khắc phục thôi, thưa tiểu thư Glory. Tiến sĩ Gall đang tiến hành một số thí nghiệm đây.

Tiến sĩ Gall. Không phải liên quan đến chuyện đó đâu, Domin. Hiện tại tôi đang chế tạo các dây thần kinh cảm giác đau.

Helena. Dây thần kinh cảm giác đau ư?

Tiến sĩ Gall. Vâng, bọn Robot thực tế không hề cảm thấy đau đớn về thể xác. Cô thấy đấy, cậu Rossum trẻ tuổi đã trang bị cho chúng một hệ thống thần kinh quá hạn chế. Chúng ta phải tạo ra cảm giác đau đớn cho chúng.

Helena. Sao các ông lại muốn gây ra đau đớn cho chúng cơ chứ?

Tiến sĩ Gall. Vì lý do công nghiệp thôi, thưa tiểu thư Glory. Đôi khi một con Robot tự gây tổn thương cho chính mình chỉ vì nó không cảm thấy đau. Nó đút tay vào máy— (Dùng điệu bộ để diễn tả) —làm gãy ngón tay— (Dùng điệu bộ diễn tả) —làm bét đầu. Đối với nó thì mọi thứ đều như nhau cả. Chúng ta phải trang bị cho chúng cảm giác đau đớn. Đó là sự bảo vệ tự động chống lại sự hư hỏng.

Helena. Liệu chúng có hạnh phúc hơn khi cảm thấy đau đớn không?

Tiến sĩ Gall. Ngược lại là đằng khác; nhưng chúng sẽ hoàn hảo hơn từ góc độ kỹ thuật.

Helena. Sao các ông không tạo ra một linh hồn cho chúng luôn đi?

Tiến sĩ Gall. Điều đó nằm ngoài khả năng của chúng tôi.

Fabry. Điều đó không nằm trong lợi ích của chúng tôi.

Busman. Làm thế sẽ làm tăng chi phí sản xuất lên đấy. Quái quỷ thật, thưa tiểu thư quý cô thân mến, chúng tôi sản xuất chúng ra với giá rẻ mạt như cho—một trăm năm mươi đô la mỗi con, mặc quần áo đầy đủ, trong khi mười lăm năm trước chúng có giá tới mười nghìn đô la cơ đấy. Năm năm trước chúng tôi còn phải mua quần áo cho chúng mặc. Ngày nay chúng tôi có xưởng dệt của riêng mình, và giờ đây chúng tôi thậm chí còn xuất khẩu vải rẻ gấp năm lần so với các nhà máy khác. Cô phải trả bao nhiêu tiền cho một thước vải vậy, thưa tiểu thư Glory?

Helena. (Nhìn Domin) Thú thực là tôi không biết. Tôi quên béng mất rồi.

Busman. Chúa thánh thần ơi, thế mà cô lại đòi thành lập Liên đoàn Nhân quyền cơ đấy. (Đàn ông khúc khích cười.) Bây giờ nó chỉ còn giá bằng một phần ba thôi, thưa tiểu thư Glory. Tất cả giá cả ngày nay đều chỉ bằng một phần ba so với trước kia và chúng sẽ còn giảm thấp hơn nữa, thấp nữa, cứ thế đấy.

Helena. Tôi chẳng hiểu gì cả.

Busman. Thì thưa cô, ơn trời, điều đó có nghĩa là chi phí lao động đã giảm xuống. Một con Robot, tính cả tiền thức ăn và mọi thứ, chỉ tốn có ba phần tư xu một giờ thôi. (Nướm người về phía trước) Điều đó cực kỳ quan trọng đấy, cô biết không. Tất cả các nhà máy sẽ nổ tung như những hạt dẻ rang nếu họ không mau chóng mua Robot để hạ thấp chi phí sản xuất.

Helena. Và tống cổ toàn bộ công nhân của họ đi ư?

Busman. Dĩ nhiên rồi. Nhưng trong lúc này thì chúng tôi đã thả năm trăm nghìn con Robot vùng nhiệt đới xuống các đồng cỏ pampas ở Argentina để trồng ngô rồi. Cô có phiền nói cho tôi biết cô mua một cân bánh mì hết bao nhiêu tiền không?

Helena. Tôi chịu hoàn toàn. (Tất cả mỉm cười.)

Busman. Chà, để tôi nói cho cô nghe nhé. Bây giờ nó chỉ có giá hai xu ở châu Âu thân yêu của chúng ta thôi. Một cân bánh mì giá hai xu, thế mà Liên đoàn Nhân quyền— (Chỉ tay về phía Helena) —lại chẳng hay biết gì sất. (Nói với những người đàn ông) Tiểu thư Glory, cô không nhận ra rằng ngay cả mức giá đó vẫn còn là quá đắt đỏ hay sao. (Tất cả đàn ông cười khúc khích.) Này nhé, trong vòng năm năm nữa tôi dám cá là—

Helena. Cái gì cơ?

Busman. Rằng giá cả của mọi thứ sẽ chỉ bằng một phần mười so với ngày nay. Này nhé, trong vòng năm năm nữa chúng ta sẽ ngập ngụa trong ngô và—tất cả mọi thứ khác cho mà xem.

Alquist. Đúng thế, và tất cả công nhân trên toàn thế giới sẽ thất nghiệp hết.

Domin. (Nghiêm túc. Đứng dậy) Vâng, thưa Alquist, họ sẽ thất nghiệp. Vâng, thưa tiểu thư Glory, họ sẽ thế đấy. Nhưng trong vòng mười năm nữa, những con Robot Universal của Rossum sẽ sản xuất ra rất nhiều ngô, rất nhiều vải vóc, rất nhiều mọi thứ đến mức mọi thứ thực tế sẽ chẳng có giá trị gì nữa. Sẽ chẳng còn cảnh nghèo đói nữa. Mọi công việc sẽ do những cỗ máy sống đảm nhận. Mọi người sẽ được giải thoát khỏi mọi nỗi lo âu và thoát khỏi sự tha hóa của lao động. Mọi người sẽ chỉ sống để hoàn thiện bản thân mình.

Helena. Liệu có được thế thật không?

Domin. Dĩ nhiên rồi. Chuyện đó chắc chắn sẽ xảy ra. Khi đó sự nô dịch của con người đối với con người và sự lệ thuộc của con người vào vật chất sẽ chấm dứt. Sẽ chẳng ai phải đổi lấy miếng bánh mì bằng chính mạng sống và lòng căm thù của mình nữa. Lõi Robot sẽ rửa chân cho kẻ ăn mày và chuẩn bị giường ngủ cho hắn trong chính ngôi nhà của hắn.

Alquist. Domin, Domin, những gì cậu nói nghe cứ như Thiên đường ấy. Vẫn có một điều gì đó tốt đẹp trong sự phục vụ và một điều gì đó vĩ đại trong sự khiêm nhường. Vẫn có một thứ đức hạnh nào đó trong sự nhọc nhằn và mệt mỏi.

Domin. Có lẽ vậy, nhưng chúng ta không thể cứ hoài niệm mãi những gì bị mất đi khi chúng ta bắt tay vào việc biến đổi thế giới này. Con người sẽ được tự do và tối cao; hắn sẽ chẳng có mục đích nào khác, chẳng có lao động nào khác, chẳng có bận tâm nào khác ngoài việc hoàn thiện bản thân mình. Hắn sẽ không phải phục vụ vật chất hay bất kỳ con người nào khác. Hắn sẽ không còn là một cỗ máy hay một thiết bị sản xuất nữa. Hắn sẽ là Chúa tể của muôn loài.

Busman. Amen.

Fabry. Phải thế chứ.

Helena. (Đứng dậy) Các ông làm tôi hoang mang quá. Tôi rất muốn tin vào điều này.

Tiến sĩ Gall. Cô trẻ tuổi hơn chúng tôi, thưa tiểu thư Glory. Cô sẽ sống để tận mắt chứng kiến điều đó.

Hallemeier. Đúng thế. (Nhìn xung quanh) Các anh có nghĩ là tiểu thư Glory có thể ăn trưa cùng chúng ta không nhỉ? (Tất cả đàn ông đứng dậy.)

Tiến sĩ Gall. Tất nhiên rồi. Domin, hãy thay mặt tất cả chúng ta mời cô ấy đi.

Domin. Tiểu thư Glory, cô có sẵn lòng ban cho chúng tôi vinh dự đó không?

Helena. Ngay cả khi các ông biết lý do tại sao tôi đến đây ư?

Fabry. Vì Liên đoàn Nhân quyền mà, thưa tiểu thư Glory.

Helena. Ồ, nếu vậy thì có lẽ—

Fabry. Tuyệt quá rồi. (Khoảng lặng) Tiểu thư Glory, xin lỗi cô cho tôi phép năm phút nhé. (Đi ra bên phải.)

Hallemeier. Xin cảm ơn. (Đi ra bên phải cùng với Tiến sĩ Gall.)

Busman. (Thì thầm) Tôi sẽ quay lại ngay đây. (Ra hiệu cho Alquist, hai người đi ra.)

Alquist. (Giật mình, dừng lại, rồi quay sang Helena, rồi hướng về phía cửa) Tôi sẽ quay lại đúng sau năm phút nữa. (Đi ra bên phải.)

Helena. Họ đi đâu hết cả thế này?

Domin. Đi nấu ăn đấy, thưa tiểu thư Glory. (Đứng bên trái cô.)

Helena. Nấu ăn cái gì cơ?

Domin. Bữa trưa. (Cả hai cùng cười; anh nắm lấy tay cô) Bọn Robot nấu ăn cho chúng ta, nhưng vì chúng chẳng có vị giác nên đồ ăn không hẳn là— (Cô cười lớn.) Hallemeier nấu các món nướng cừ khôi lắm, còn Gall thì có thể làm bất cứ loại sốt nào, và Busman thì rành mọi thứ về món trứng ốp lết.

Helena. Quả là một bữa tiệc linh đình! Thế còn món sở trường của ngài—ngài thợ xây thì sao?

Domin. Alquist á? Chẳng có gì cả. Anh ấy chỉ bày bàn ăn thôi. Và Fabry sẽ kiếm một ít hoa quả. Ẩm thực của chúng tôi rất khiêm tốn thôi, thưa tiểu thư Glory.

Helena. (Trầm ngâm) Tôi muốn hỏi ông một chuyện—

Domin. Và tôi cũng muốn hỏi cô một chuyện—họ sẽ quay lại trong năm phút nữa đấy. (Nhìn về phía cửa bên phải.)

Helena. Ông muốn hỏi tôi chuyện gì nào? (Ngồi xuống ở giữa phòng.)

Domin. Xin lỗi cô, cô đã hỏi trước cơ mà. (Ngồi xuống bên trái cô.)

Helena. Có lẽ tôi hỏi thế hơi ngốc nghếch, nhưng tại sao các ông lại chế tạo ra những con Robot giống cái khi—khi—

Domin. Khi giới tính chẳng có ý nghĩa gì đối với chúng ư?

Helena. Vâng.

Domin. Thì cũng có một nhu cầu nhất định đối với chúng mà cô. Người hầu, nữ nhân viên bán hàng, nữ nhân viên đánh máy. Con người đã quen với điều đó rồi.

Helena. Nhưng—nhưng nói cho tôi biết đi, đám Robot nam và nữ, chúng hoàn toàn—hoàn toàn không có—

Domin. Hoàn toàn thờ ơ với nhau, thưa tiểu thư Glory. Chẳng có chút dấu hiệu tình cảm nào giữa chúng với nhau cả.

Helena. Ồ, thật là khủng khiếp.

Domin. Sao lại thế?

Helena. Thật là trái tự nhiên. Người ta chẳng biết nên cảm thấy kinh tởm hay căm ghét chúng, hay có lẽ là—

Domin. Thương hại chúng chăng. (Mỉm cười.)

Helena. Nghe thế có vẻ đúng hơn. Thế ông muốn hỏi tôi chuyện gì nào?

Domin. Tôi muốn hỏi cô, thưa tiểu thư Helena, rằng cô có bằng lòng lấy tôi không.

Helena. Gì cơ? (Đứng dậy.)

Domin. Cô làm vợ tôi nhé? (Đứng dậy.)

Helena. Không đời nào. Ý kiến với chả ý cò!

Domin. (Tiến lại gần cô, nhìn đồng hồ) Còn ba phút nữa. Nếu cô không lấy tôi thì cô sẽ phải lấy một trong năm lão kia đấy.

Helena. Nhưng tại sao tôi phải lấy ai cơ chứ?

Domin. Bởi vì đằng nào thì bọn họ cũng sẽ lần lượt cầu hôn cô thôi.

Helena. (Đi vượt qua người anh sang bên trái trung tâm) Sao họ lại dám làm một việc như thế chứ?

Domin. Tôi rất tiếc, thưa tiểu thư Glory. Hình như bọn họ đều phải lòng cô mất rồi.

Helena. Xin đừng để họ làm thế. Tôi sẽ—tôi sẽ bỏ đi ngay lập tức. (Định đi ra bên phải. Anh chặn cô lại, giơ hai tay lên.)

Domin. Helena— (Cô lùi lại về phía bàn làm việc. Anh đi theo) Cô sẽ không nhẫn tâm từ chối chúng tôi đâu nhỉ.

Helena. Nhưng, nhưng—tôi đâu thể lấy cả sáu người được.

Domin. Không, nhưng ít ra thì lấy một người chứ. Nếu cô không thích tôi, hãy lấy Fabry đi.

Helena. Tôi không lấy ai hết.

Domin. À! Thế còn Tiến sĩ Gall thì sao?

Helena. Tôi chẳng muốn lấy bất cứ ông nào trong các ông cả.

Domin. Còn hai phút nữa thôi đấy. (Nài nỉ. Nhìn đồng hồ.)

Helena. Tôi nghĩ là ông sẽ cưới bất cứ người phụ nữ nào bước chân vào cái nhà máy này ấy chứ.

Domin. Rất nhiều người đã đến đây rồi đấy, Helena.

Helena. (Cười) Trẻ tuổi á?

Domin. Vâng.

Helena. Sao ông không cưới một trong số họ đi?

Domin. Bởi vì tôi chưa hề mất trí. Cho đến ngày hôm nay—thế rồi ngay khi cô vừa vén mạng che mặt lên— (Helena quay mặt đi chỗ khác.) Còn một phút nữa thôi.

(CẢNH BÁO hạ màn.)

Helena. Nhưng tôi không muốn lấy ông, tôi đã bảo thế cơ mà.

Domin. (Đặt cả hai tay lên vai cô) Thêm một phút nữa nhé! Giờ thì cô hoặc là phải nhìn thẳng vào mắt tôi và nói “không” thật kiên quyết, và rồi tôi sẽ để mặc cô đi—hoặc là— (Helena nhìn anh. Anh buông tay xuống. Cô lại nắm lấy tay anh.)

Helena. (Quay mặt đi chỗ khác) Ông điên thật rồi.

Domin. Đàn ông thì phải hơi điên một chút chứ, Helena. Đó là điểm tuyệt vời nhất ở họ đấy. (Anh kéo cô vào lòng.)

Helena. (Miệng nói thế nhưng lòng thì không) Anh đúng là—anh đúng là—

Domin. Gì nào?

Helena. Đừng mà, anh làm em đau đấy!

Domin. Cơ hội cuối cùng đấy, Helena. Bây giờ hoặc không bao giờ—

Helena. Nhưng—nhưng mà— (Anh ôm lấy cô; hôn cô. Cô ôm lấy anh. Tiếng GÕ cửa ở bên phải.)

Domin. (Buông cô ra) Mời vào. (Cô tựa đầu vào vai anh.)

(Busman, Gall và Hallemeier bước vào mặc tạp dề nhà bếp, Fabry cầm một bó hoa và Alquist kẹp một chiếc khăn ăn dưới nách.)

Domin. Các anh đã làm xong việc rồi chứ?

Busman. Xong rồi.

Domin. Bọn tôi cũng thế. (Anh ôm lấy cô. Mấy người đàn ông ùa tới xung quanh họ và gửi lời chúc mừng.)

HẠ MÀN NHANH CHÓNG