I

Những ai khao khát danh vọng và sự xuất sắc thường tìm thấy sự trợ giúp tương tự từ Socrates, người trong từng trường hợp luôn khích lệ họ sự kiên trì bền bỉ hướng tới mục tiêu riêng của mình, như những câu chuyện kể sau đây sẽ cho thấy. Có lần ông nghe tin Dionysodorus đến Athens, một kẻ tự nhận là dạy trọn vẹn bổn phận của một vị tướng. Thế là ông nhận xét với một người đi cùng mình—một thanh niên mà mong muốn đạt được chức vụ Strategos của anh ta không hề là điều bí mật đối với ông:

Socrates: Sẽ thật quái đản nếu bất kỳ ai tìm cách trở thành một vị tướng lại bỏ lỡ dù chỉ là cơ hội nhỏ nhất để học hỏi các bổn phận của chức vụ ấy. Một kẻ như thế, theo ta, xứng đáng bị nhà nước phạt tiền và trừng trị hơn rất nhiều so với kẻ lang băm không hề học qua nghề điêu khắc mà lại nhận hợp đồng chạm trổ một bức tượng. Xét rằng toàn bộ vận mệnh của đất nước được trao phó cho vị tướng trong thời chiến, cùng với tất cả hiểm nguy đi kèm, thật hợp lý khi kỳ vọng rằng những phúc lớn hoặc tai họa lớn sẽ xảy ra tương xứng với thành công hoặc sự vụng về của vị chỉ huy đó. Ta kêu gọi cậu, chàng thanh niên trẻ tuổi, chẳng phải cậu đồng ý rằng một ứng viên, trong khi loay hoay để đắc cử lại lơ là việc học hỏi các bổn phận của chức vụ, sẽ rất xứng đáng bị phạt tiền sao?

Với những lý lẽ như vậy, ông đã thuyết phục được chàng thanh niên đến thụ giáo. Sau khi hoàn thành khóa học, anh ta quay lại, và Socrates bắt đầu đùa cợt trêu chọc anh ta.

Socrates: Kìa các vị, hãy nhìn người bạn trẻ của chúng ta, như Homer nói về Agamemnon, với dáng vẻ uy nghi, anh ta cũng vậy; chẳng phải cậu ta trông có vẻ uy nghi hơn sao, giống như một kẻ đã học để làm tướng? Tất nhiên, cũng như một người học chơi đàn hạc là một nhạc công chơi hạc, ngay cả khi anh ta không bao giờ chạm vào nhạc cụ, hay như một người học y khoa là một bác sĩ, dẫu anh ta không hành nghề, thì người bạn của chúng ta ở đây kể từ nay về sau vẫn luôn và mãi mãi là một tướng quân, dẫu cậu ta không nhận được một phiếu bầu nào trong các cuộc bầu cử. Nhưng kẻ ngốc nghếch không có khoa học ấy thì chẳng phải tướng cũng chẳng phải bác sĩ, không, ngay cả khi cả thế giới bổ nhiệm hắn. Nhưng (ông tiếp tục, quay sang người thanh niên), phòng khi bất kỳ ai trong chúng ta có lúc nào đó thấy mình làm đại úy hoặc trung tá dưới quyền cậu, để ban phát cho chúng ta chút ít kiến thức vỡ lòng về khoa học chiến tranh, thì vị giáo sư đã lấy điểm khởi đầu cho việc giảng dạy binh pháp của ông ta ở đâu? Xin hãy cho chúng ta biết.

Rồi chàng thanh niên đáp: Ông ấy bắt đầu từ nơi ông ấy kết thúc; ông ấy dạy cháu chiến thuật—chiến thuật và không gì khác nữa.

Thế mà chắc chắn (Socrates đáp) đó chỉ là một phần vô cùng nhỏ bé của binh pháp. Một vị tướng phải nhanh nhạy trong việc cung cấp vật chất cho chiến tranh: trong việc lo lương thảo cho binh sĩ; phải nhanh trí trong các mưu chước, đầy rẫy những phương kế thực tế; không gì được phép lọt qua mắt hay thách thức sức chịu đựng của ông ta; ông ta phải sắc sảo, nhanh trí, là sự kết hợp đồng thời giữa lòng nhân từ và sự dữ dội, giữa sự phác họa giản đơn và mưu mô hiểm độc; ông ta phải đóng vai trò là lính canh, là kẻ cướp; lúc thì hoang phí như kẻ vung tay quá trán, khi thì keo kiệt như kẻ bủn xỉn, sự hào phóng của lòng quảng đại phải được cân bằng bởi sự hẹp hòi của lòng tham; kiên cố trong phòng thủ, cực kỳ liều lĩnh trong tấn công—đó và nhiều phẩm chất khác nữa là những gì một vị tướng giỏi và bộ trưởng chiến tranh phải có; chúng phải đến với anh ta như món quà của tự nhiên hoặc thông qua khoa học. Không nghi ngờ gì nữa, trở thành một nhà chiến thuật cũng là một điều lớn lao, vì có sự khác biệt một trời một vực giữa một đội quân được điều khiển đúng đắn trên chiến trường và chính đội quân đó trong tình trạng hỗn loạn; giống như những hòn đá và viên gạch, gỗ và ngói, bị ném đống lại với nhau thì chẳng có chút ích lợi gì, nhưng hãy sắp xếp chúng theo một trật tự nhất định—ở dưới cùng và trên cùng là những vật liệu không mục nát hay vụn bã như đá và ngói đất, và ở giữa hai lớp đó là gạch và gỗ, với con mắt hướng về nguyên lý kiến trúc, và cuối cùng cậu có được một tài sản có giá trị—đó là một nơi chốn để dung thân.

Cái ví dụ thật là thích hợp, thưa Socrates (chàng thanh niên đáp), vì trong chiến trận cũng vậy, quy tắc là bố trí những binh sĩ giỏi nhất ở phía trước và phía sau, với những kẻ kém chất lượng hơn ở giữa, nơi họ có thể được dẫn dắt bởi những kẻ đi trước và được thúc đẩy bởi những kẻ ở sau.

Rất tốt, không nghi ngờ gì nữa, nếu vị giáo sư đã dạy cậu phân biệt điều hay và điều dở; nhưng nếu không, việc học của cậu có ích gì? Sẽ chẳng giúp ích gì cho cậu, phải không, khi được bảo hãy xếp tiền xu thành từng chồng, những đồng xu tốt nhất ở trên và dưới còn những đồng tệ nhất ở giữa, trừ khi trước đó cậu được dạy cách phân biệt thật giả.

Chàng thanh niên. À không, có trời đất quỷ thần ơi, ông ấy không dạy chúng tôi điều đó, thế nên nhiệm vụ phân biệt tốt xấu đành phải do chính chúng tôi đảm nhận.

Socrates. Vậy thì, chúng ta hãy xem làm thế nào để tránh mắc sai lầm giữa chúng một cách tốt nhất nhé?

Cháu sẵn sàng rồi (chàng thanh niên đáp).

Socrates. Tốt lắm! Giả sử chúng ta là những kẻ cướp bóc, và nhiệm vụ đặt ra cho chúng ta là cướp đi một số vàng thỏi; việc bố trí lực lượng của chúng ta sẽ là đúng đắn nếu chúng ta đặt ở tiền phương những kẻ tham lam tiền tài nhất chứ?

Chàng thanh niên. Cháu nghĩ thế.

Socrates. Thế còn nếu có hiểm nguy phải đối mặt? Tiền phương có nên bao gồm những kẻ ham mến danh vọng nhất không?

Chàng thanh niên. Dù sao đi nữa, chính những kẻ này sẽ đối mặt với hiểm nguy vì lời khen ngợi và vinh quang. May mắn thay, những con người như vậy không bị che khuất trong một xó xỉnh nào; họ tỏa sáng rực rỡ ở khắp mọi nơi và rất dễ dàng được tìm thấy.

Socrates. Nhưng nói cho ta hay, ông ta có dạy cậu cách bố trí quân đội nói chung, hay cụ thể là nơi nào và cách thức nào để áp dụng từng loại hình sắp xếp chiến thuật riêng biệt không?

Chàng thanh niên. Chẳng có gì giống như thế cả.

Socrates. Thế mà có và bắt buộc phải có vô số hoàn cảnh trong đó cùng một mệnh lệnh hành quân hoặc chiến đấu sẽ trở nên lạc lõng.

Chàng thanh niên. Cháu đảm bảo với ngài là ông ấy không vạch ra bất kỳ sự phân biệt tinh tế nào trong số này.

Ông ta không vạch ra, không hề ư? (ông đáp). Chúa tôi! Thế thì hãy quay lại gặp ông ta lần nữa, và chất vấn ông ta dồn dập; nếu ông ta thực sự có khoa học, và không đánh mất mọi ý thức về sự hổ thẹn, ông ta sẽ phải đỏ mặt vì đã nhận tiền của cậu rồi lại để cậu ra về tay trắng.

II

Vào một dịp khác, ông tình cờ gặp một người vừa được bầu làm tướng quân kiêm bộ trưởng chiến tranh, và đã bắt chuyện với người đó thế này.

Socrates. Theo ngài, tại sao Homer lại gọi Agamemnon là "người chăn dắt các dân tộc"? Phải chăng là để cho thấy rằng, ngay cả một người mục tử cũng phải chăm sóc bầy cừu của mình và đảm bảo rằng chúng được an toàn và có mọi thứ cần thiết, và rằng mục đích nuôi dưỡng chúng được đảm bảo, thì một vị tướng cũng phải quan tâm sao cho binh sĩ của mình được an toàn và có đủ lương thảo, đồng thời đạt được các mục tiêu trong việc cầm quân của họ? Mà mục tiêu cuối cùng chính là họ có thể chiến thắng kẻ thù, từ đó làm gia tăng vận may và hạnh phúc của chính mình; hay ngài hãy nói cho tôi biết, điều gì khiến ông ấy ca ngợi Agamemnon khi nói—

Ông vừa là một vị vua giỏi vừa là một dũng tướng uy quyền?

Phải chăng ông ấy ngụ ý rằng người đó sẽ là một 'dũng tướng uy quyền', không chỉ đơn thuần là đứng một mình và can đảm chiến đấu chống lại kẻ thù, mà là khơi dậy ở toàn bộ đại quân của mình sự dũng mãnh tương tự; và bằng một 'vị vua giỏi', không chỉ đơn thuần là người hiên ngang bước ra bảo vệ sinh mạng của chính mình, mà phải là nguồn cội của hạnh phúc cho tất cả những ai sống dưới vương quyền của ông ta? Vì một con người không được bầu làm vua chỉ để lo cho bản thân mình, dẫu cho có làm thế một cách cao thượng đi nữa, mà là để những kẻ đã bầu ra ông ta có thể đạt được hạnh phúc thông qua ông ta. Và tại sao người ta lại đi lính nếu không phải để cải thiện sự tồn tại của mình? và vì mục đích này, họ chọn các tướng lĩnh để có thể tìm thấy ở họ những người dẫn đường đến đích điểm nói trên. Do đó, kẻ nhận lấy chức vụ ấy có nghĩa vụ phải mang lại cho những người đã bầu ra anh ta thứ mà họ tìm kiếm. Và quả thực, thật không dễ để tìm thấy bất kỳ tham vọng nào cao cả hơn thế, hay bất cứ điều gì đê tiện hơn điều ngược lại.

Qua những lời lẽ như thế, ông đã giải quyết vấn đề: thế nào là đức hạnh của một nhà lãnh đạo giỏi? và bằng cách gọt bỏ tất cả những phẩm chất hời hợt, ông đã phơi bày ra hạt nhân của vấn đề rằng chức năng của mọi nhà lãnh đạo là mang lại hạnh phúc cho những ai mà họ được gọi để dẫn dắt.

III

Cuộc trò chuyện sau đây với một thanh niên vừa được bầu làm hipparch (hoặc chỉ huy kỵ binh), tôi cũng có thể làm chứng.

Socrates. Cậu có thể cho chúng tôi biết điều gì đã thôi thúc cậu muốn trở thành một vị tướng kỵ binh không, thưa chàng thanh niên? Mục đích của cậu là gì? Tôi cho rằng đó không đơn thuần là để cưỡi ngựa đi đầu "hành đoàn hiệp sĩ", một vinh dự không bị từ chối đối với những tên lính kỵ xạ, những kẻ thậm chí còn cưỡi ngựa vượt lên trước cả các vị tướng?

Hipparchus. Ngài nói đúng.

Socrates. Và nó cũng chẳng phải chỉ vì sự nổi tiếng trước công chúng, vì một kẻ điên mới có thể khoe khoang về thứ danh hiệu tai hại đó.

Hipparchus. Ngài lại nói đúng.

Socrates. Phải chăng đây là lời giải thích: cậu nghĩ đến việc cải thiện lực lượng kỵ binh—mục tiêu của cậu là bàn giao nó lại cho nhà nước ở tình trạng tốt hơn lúc cậu tiếp nhận; và, nếu lực lượng kỵ binh vô tình được triệu tập, cậu sẽ đứng đầu họ để mang lại điều tốt lành nào đó cho Athens?

Hipparchus. Chắc chắn là như vậy.

Socrates. Chà, và đó cũng là một tham vọng cao cả, có trời đất quỷ thần ơi—nếu cậu có thể đạt được mục tiêu của mình. Chức vụ chỉ huy mà cậu được bổ nhiệm liên quan đến ngựa và kỵ sĩ, phải không?

Hipparchus. Chắc chắn là thế rồi.

Socrates. Thế thì, trước tiên cậu hãy giải thích cho chúng tôi nghe xem cậu dự định cải thiện những con ngựa như thế nào.

Hipparchus. À, điều đó chắc sẽ không nằm trong công việc của tôi đâu, tôi nghĩ vậy. Mỗi kỵ binh phải tự chịu trách nhiệm cá nhân về tình trạng con ngựa của mình.

Socrates. Nhưng giả sử, khi họ trình diện bản thân và ngựa của mình, cậu phát hiện ra có những người mang đến những con thú có chân hoặc cẳng tật nguyền hay có khiếm khuyết khác, và những người khác lại mang theo những con ngựa còm cõi thiếu ăn đến mức không thể theo kịp trong cuộc hành quân; những người khác nữa, lại mang những con thú bất kham và khó bảo đến mức chúng không chịu giữ đúng vị trí trong hàng ngũ, và những kẻ khác lại là những con ngựa chứng quẩn trí đến mức chẳng thể đưa chúng vào bất kỳ vị trí nào trong hàng ngũ được. Lúc đó lực lượng kỵ binh của cậu sẽ ra sao? Cậu sẽ xông lên dẫn đầu một đội quân như thế nào, và giành vinh quang cho đất nước?

Hipparchus. Ngài nói đúng. Tôi sẽ cố gắng hết sức để chăm sóc những con ngựa.

Socrates. Chà, thế còn bản thân các kỵ sĩ, cậu sẽ không nhúng tay vào để cải thiện họ sao?

Hipparchus. Tôi có chứ.

Socrates. Điều đầu tiên sẽ là làm cho họ thành thạo trong việc leo lên lưng ngựa chiến chứ?

Hipparchus. Chắc chắn là thế rồi, vì nếu có ai bị ngã ngựa thì sau đó anh ta sẽ có cơ hội tốt hơn để tự cứu mình.

Socrates. Vâng, nhưng khi lâm vào cảnh nguy hiểm của giao tranh, lúc đó cậu sẽ làm gì? Ra lệnh kéo địch xuống vùng đất cát nơi cậu đã quen tập trận, hay nỗ lực trước để huấn luyện binh sĩ của mình trên một chiến trường mô phỏng giống như chiến thật?

Hipparchus. Chắc chắn điều đó sẽ tốt hơn.

Socrates. Thế còn việc đảm bảo rằng càng nhiều binh sĩ của cậu càng tốt có thể nhắm và bắn trên lưng ngựa, cậu có coi đó là một phần bổn phận của mình không?

Hipparchus. Chắc chắn là sẽ tốt hơn rồi.

Socrates. Và cậu đã nghĩ cách mài giũa lòng dũng cảm của các kỵ sĩ của mình chưa? để nhóm lên trong họ ngọn lửa giận dữ khi đối mặt với kẻ thù?—những điều vốn chỉ là chất kích thích để làm cho những trái tim kiên cường càng thêm kiên cường?

Hipparchus. Nếu trước giờ tôi chưa làm thế, thì bây giờ tôi sẽ cố gắng bù đắp cho khoảng thời gian đã mất.

Socrates. Và cậu có bận tâm suy nghĩ xem làm thế nào để đảm bảo sự tuân phục của binh sĩ không? vì nếu không có điều đó, dẫu ngựa và kỵ sĩ của cậu có dũng mãnh và kiên cường đến đâu đi nữa, cậu cũng chẳng thu được mảy may lợi ích nào.

Hipparchus. Đó là một lời nói đúng đắn; nhưng thưa Socrates, làm thế nào để một người có thể đưa họ đến với đức hạnh này một cách tốt nhất?

Socrates. Ta cho rằng cậu biết rõ trong bất kỳ công việc nào, người ta có xu hướng tuân theo sự dẫn dắt của những ai mà họ coi là bậc thầy; chẳng hạn trong trường hợp bệnh tật, họ sẵn sàng vâng lời kẻ mà họ cho là bác sĩ cừ khôi nhất; và trong một chuyến hải trình là người hoa tiêu khéo léo nhất; trong chuyện đồng áng là người nông giỏi nhất, v.v.

Hipparchus. Vâng, chắc chắn là thế.

Socrates. Thế thì trong vấn đề kỵ binh này, chúng ta cũng có thể suy luận một cách hợp lý rằng kẻ nào được coi là am hiểu công việc của mình nhất sẽ ra lệnh được sự tuân phục sẵn sàng nhất.

Hipparchus. Nếu vậy, nếu tôi có thể chứng minh cho các kỵ sĩ của mình thấy rằng tôi giỏi hơn tất cả bọn họ, điều đó có đủ để giành lấy sự tuân phục của họ không?

Socrates. Có chứ, nếu cùng với điều đó, cậu có thể dạy cho họ biết rằng việc vâng lời cậu sẽ mang lại vinh quang lớn hơn và sự an toàn chắc chắn hơn cho chính họ.

Hipparchus. Làm sao tôi có thể dạy họ điều đó đây?

Socrates. Có trời đất quỷ thần ơi! Làm sao cậu lại phải hỏi cách dạy điều đó nhỉ? Dễ dàng hơn rất nhiều, ta cho là thế, so với việc cậu phải dạy họ rằng những điều tồi tệ thì tốt hơn những điều tốt đẹp, lại còn mang lại nhiều lợi thế hơn nữa.

Hipparchus. Tôi cho rằng ý ngài là, bên cạnh các phẩm chất khác, một chỉ huy kỵ binh phải có tài ăn nói và biện luận?

Socrates. Cậu có ấn tượng rằng vị chỉ huy không được mở miệng nói câu nào chắc? Cậu chưa bao giờ nhận ra rằng tất cả những điều cao cả nhất mà phong tục buộc chúng ta phải học, và thực sự là những điều mà chúng ta nhờ đó có được kiến thức về cuộc sống, đều được học thông qua lời nói và lý trí; và nếu có bất kỳ tri thức cao quý nào khác mà con người có thể học được, thì chính nhờ lý trí này mà anh ta học được nó; và những người thầy giỏi nhất là những người có quyền tự do tuyệt đối trong tư duy và ngôn ngữ, và những ai am hiểu sâu sắc nhất về những vấn đề nghiêm túc nhất chính là những bậc thầy chói lọi nhất trong tranh luận. Hơn nữa, cậu chưa từng quan sát thấy rằng bất cứ khi nào thành phố chúng ta trang hoàng cho một đoàn đồng ca của mình—chẳng hạn như đoàn được cử đi Delos—thì không có gì ở bất kỳ nơi nào trên thế giới có thể cạnh tranh nổi với nó; và cậu cũng sẽ chẳng tìm thấy ở bất kỳ quốc gia nào khác một đóa hoa nhân thế tươi đẹp như ở Athens sao?

Hipparchus. Ngài nói đúng.

Socrates. Nhưng dẫu vậy, người Athens không khác biệt với phần còn lại của thế giới ở sự ngọt ngào của giọng nói, cũng chẳng ở vóc dáng cơ thể hay sức mạnh của chân tay, mà là ở tham vọng và tình yêu danh vọng—thứ hơn hết thảy mọi thứ mang lại một sức mạnh sắc bén cho tinh thần trong việc theo đuổi những điều đáng yêu và được ca tụng cao cả.

Hipparchus. Điều đó cũng là một lời nói đúng.

Socrates. Thế cậu không nghĩ rằng, nếu một người cống hiến hết mình cho lực lượng kỵ binh của chúng ta, ngay tại Athens này, chúng ta sẽ vượt xa phần còn lại của thế giới, dù là trong việc trang bị vũ khí và ngựa chiến, hay trong sự ngăn nắp của chiến trận, hay trong cuộc đụng độ đầy nguy hiểm và háo hức với kẻ thù, miễn là chúng ta có thể tự thuyết phục rằng bằng cách làm như vậy chúng ta sẽ đạt được vinh quang và danh vọng?

Hipparchus. Thật hợp lý khi nghĩ như vậy.

Socrates. Do đó, đừng do dự gì cả, hãy cố gắng dẫn dắt binh sĩ của mình vào con đường này, nơi mà chính cậu, và qua cậu là những đồng bào của cậu, sẽ gặt hái được lợi ích.

Vâng, có trời đất quỷ thần ơi, tôi sẽ thử (anh ta đáp).

IV

Vào một dịp khác, khi thấy Nicomachides đang trên đường trở về từ cuộc bầu cử (các quan chức), ông liền hỏi: Ai đã được bầu làm tướng vậy, hỡi Nicomachides?

Và người kia đáp: Chẳng phải họ rất giống nhau sao, những công dân Athens ấy—đúng là giống hệt nhau, tôi phải nói thế—khi đi và bầu chọn, không phải tôi, kẻ mà kể từ khi tên tôi lần theo danh sách nghĩa vụ quân sự đã nghĩa đen là vắt kiệt sức mình với các chiến dịch quân sự—lúc thì làm đại úy, lúc thì làm trung tá—và đã nhận tất cả những vết thương này từ kẻ thù, ngài hãy nhìn xem! (đồng thời, vừa nói vừa làm động tác, anh ta vén tay áo lên và bắt đầu trưng ra những vết sẹo của những vết thương cũ)—họ không bầu cho tôi (anh ta tiếp tục), mà ngài đoán xem, lại đi bầu cho Antisthenes! kẻ chưa từng phục vụ như một lính bộ binh nặng trong đời, cũng chưa từng làm nên một chiến tích lóng lánh nào trong kỵ binh mà tôi từng nghe kể; không! trên thực tế, hắn chẳng có chút khoa học nào cả, theo tôi nghĩ, ngoại trừ việc tích lũy của cải kho tàng.

Nhưng dẫu sao đi nữa (Socrates đáp), chắc chắn đó là một điểm có lợi cho hắn—hắn phải có khả năng cung cấp lương thảo cho quân đội chứ.

Nicomachides. Chà, nói về chuyện đó thì các thương gia rất giỏi trong việc thu gom hàng hóa; nhưng điều đó không có nghĩa là một thương gia hay nhà buôn sẽ có khả năng chỉ huy quân đội.

Nhưng (Socrates đáp lại) Antisthenes là một người cực kỳ kiên quyết, một kẻ luôn nằng nặc đòi chiến thắng, và đó là một phẩm chất rất cần thiết ở một vị tướng. Cậu không thấy mỗi lần làm choragos, hắn đều thành công hết đoàn đồng ca này đến đoàn đồng ca khác sao?

Nicomachides. Chúa tôi! vâng; nhưng có một khoảng cách rất lớn giữa việc đứng đầu một đám người ca hát nhảy múa và một đội quân lính.

Socrates. Dẫu vậy, dù chẳng có chút kỹ năng thực tế nào về ca hát hay huấn luyện đoàn đồng ca, Antisthenes cách này hay cách khác vẫn có nghệ thuật lựa chọn những người uyên bác nhất ở cả hai lĩnh vực.

Nicomachides. Vâng, và theo cùng một lý luận đó, chúng ta sẽ suy ra rằng trong một chiến dịch, hắn sẽ tìm ra những người uyên bác, một số để dàn trận cho hắn và số khác để chiến đấu cho các trận chiến của hắn?

Socrates. Đúng vậy. Nếu trong các vấn đề quân sự, hắn chỉ thể hiện cùng một kỹ năng lựa chọn những bàn tay xuất sắc nhất như hắn đã thể hiện trong các vấn đề đồng ca, thì rất có khả năng ở đây hắn cũng sẽ giành lấy cành cọ chiến thắng; và chúng ta có thể phỏng đoán rằng nếu hắn đã bỏ ra chừng ấy tiền để giành chiến thắng trong lĩnh vực xướng ca với một bộ tộc duy nhất, hắn sẽ sẵn sàng bỏ ra nhiều hơn để đảm bảo chiến thắng trong chiến tranh với toàn thể nhà nước làm hậu thuẫn phía sau.

Nicomachides. Ý ngài thực sự là, thưa Socrates, chức năng của cùng một con người là vừa cung cấp các đoàn đồng ca hiệu quả vừa hành động như một tổng tư lệnh sao?

Socrates. Ý tôi là thế này, một khi một người biết mình cần phải cung cấp những gì, và có kỹ năng để làm điều đó, bất kể lĩnh vực sự vật đó là gì—nhà cửa, thành phố hay quân đội—cậu sẽ thấy anh ta là một người đứng đầu và đạo diễn giỏi của những thứ đó.

Rồi Nicomachides thốt lên: Có trời đất quỷ thần ơi, thưa Socrates, tôi chưa bao giờ nghĩ rằng mình sẽ nghe ngài nói rằng một kẻ quản gia giỏi và một người quản lý điền trang giỏi lại có thể làm nên một vị tướng giỏi.

Socrates. Thế thì, giả sử chúng ta kiểm tra các bổn phận tương ứng của họ, và qua đó xác định xem chúng giống nhau hay khác nhau.

Nicomachides. Hãy làm thế đi.

Socrates. Thế thì, chẳng phải một bổn phận chung của cả hai là phải thu phục được sự tuân phục sẵn sàng từ những kẻ dưới quyền đối với các mệnh lệnh của họ sao?

Nicomachides. Chắc chắn rồi.

Socrates. Và cũng để phân công cho những kẻ đủ điều kiện nhất thực hiện các nhiệm vụ riêng biệt của họ?

Điều đó cũng thuộc về cả hai như nhau (anh ta đáp).

Socrates. Lại nữa, việc trừng phạt kẻ xấu và thưởng cho người tốt cũng thuộc về cả hai như nhau, tôi nghĩ thế chứ?

Nicomachides. Hoàn toàn là vậy.

Socrates. Và việc chiếm lấy cảm tình của các cấp dưới chắc chắn phải là tham vọng cao quý của cả hai chứ?

Điều đó cũng thế (anh ta đáp).

Socrates. Và ngài có coi việc lôi kéo những người ủng hộ và đồng minh là lợi ích của cả hai như nhau không?

Nicomachides. Không còn nghi ngờ gì nữa.

Socrates. Và chẳng phải việc trở thành những người bảo vệ tốt cho các trách nhiệm tương ứng của họ có liên quan mật thiết đến cả hai sao?

Nicomachides. Rất nhiều là đằng khác.

Socrates. Vậy thì điều đó cũng liên quan bình đẳng đến cả hai trong việc phải chịu khó và phung phí mồ hôi trong mọi việc họ làm?

Nicomachides. Vâng, tất cả các bổn phận này thuộc về cả hai như nhau, nhưng sự tương đồng chấm dứt khi ngài bước vào chuyện chiến đấu thực sự.

Socrates. Dẫu vậy, cả hai bọn họ chắc chắn đều sẽ gặp phải kẻ thù chứ?

Nicomachides. Điều đó thì không còn nghi ngờ gì nữa.

Socrates. Thế thì chẳng phải việc vượt lên trên những kẻ thù đó là lợi ích của cả hai sao?

Nicomachides. Chắc chắn rồi; nhưng ngài quên không nói cho chúng ta biết tổ chức dịch vụ và nghệ thuật quản lý sẽ mang lại dịch vụ gì khi lâm trận thực sự.

Socrates. Ồ, chính là lúc đó, ta cho rằng, nó sẽ mang lại nhiều dịch vụ nhất, vì người quản lý giỏi biết rằng không có gì có lợi hơn hay mang lại nhiều lợi nhuận hơn chiến thắng trong trận chiến, hoặc nói theo nghĩa phủ định, không có gì thảm khốc và tốn kém bằng sự thất bại. Anh ta sẽ nhiệt tình tìm kiếm và cung cấp mọi thứ có lợi cho chiến thắng, anh ta sẽ cẩn trọng khám phá và đề phòng mọi thứ dẫn đến thất bại, và khi chắc chắn rằng mọi thứ đã sẵn sàng và chín muồi cho chiến thắng, anh ta sẽ tiến hành trận chiến một cách đầy nhiệt huyết, và điều quan trọng không kém là cho đến khi giờ phút chuẩn bị cuối cùng đến, anh ta sẽ thận trọng khi giao chiến. Đừng coi thường những con người có thiên tài kinh tế, hỡi Nicomachides; sự khác biệt giữa sự cống hiến cần thiết cho các công việc riêng tư và cho các công việc nhà nước chỉ là một vấn đề về số lượng. Đối với phần còn lại, sự tương đồng vẫn giữ nguyên chặt chẽ, và về mặt này là nổi trội hơn hết, rằng cả hai đều liên quan đến các công cụ con người: hơn nữa, những con người ấy đều có cùng một kiểu loại và tính khí, dù chúng ta nói về sự cống hiến cho công việc công cộng hay việc quản lý tài sản tư nhân. Làm ăn suôn sẻ trong cả hai trường hợp là điều được ban cho những ai biết bí quyết đối phó với nhân loại, trong khi sự vắng mặt của kiến thức đó chắc chắn sẽ ngụ ý trong cả hai trường hợp một nốt nhạc bất hòa chí tử.

V

Một cuộc trò chuyện diễn ra với Pericles, con trai của vị chính khách lớn, có thể được giới thiệu ở đây. Socrates mở đầu:

Tôi mong đợi, tôi phải nói với ngài điều này, hỡi Pericles, một sự cải thiện lớn trong các vấn đề quân sự của chúng ta khi ngài làm bộ trưởng chiến tranh. Uy thế của Athens, tôi hy vọng, sẽ trỗi dậy; chúng ta sẽ giành chiến thắng trước kẻ thù.

Pericles đáp: Tôi thành kính cầu nguyện cho những lời của ngài được ứng nghiệm, nhưng làm thế nào để đạt được kết quả hạnh phúc này, tôi đang loay hoay không biết tìm đâu ra.

Chúng ta có nên (Socrates tiếp tục), chúng ta có nên cân nhắc các lý lẽ ủng hộ và chống lại, và xem xét mức độ tồn tại của khả năng đó không?

Xin ngài hãy làm thế (anh ta đáp).

Socrates. Tốt thôi, ngài biết rằng về mặt số lượng, người Athens không thua kém người Boeotia chứ?

Pericles. Vâng, tôi nhận thức được điều đó.

Socrates. Và ngài có nghĩ rằng người Boeotia có thể cung cấp một sự lựa chọn những người khỏe mạnh đẹp đẽ tốt hơn người Athens không?

Pericles. Tôi nghĩ chúng ta sẽ giữ vững lập trường của mình rất tốt về mặt đó.

Socrates. Và giữa hai bên, ngài cho rằng bên nào sẽ là một dân tộc đoàn kết hơn—thân thiện hơn với nhau?

Pericles. Người Athens, tôi muốn nói thế, vì rất nhiều phe phái của người Boeotia, căm phẫn chính sách ích kỷ của Thebes, tỏ ra không thiện chí với cường quốc đó, nhưng ở Athens thì tôi không thấy điều gì đại loại thế.

Socrates. Nhưng có lẽ ngài sẽ nói rằng không có dân tộc nào ghen tị với danh vọng hơn hoặc kiêu ngạo hơn trong tinh thần. Và những cảm xúc này không phải là những cú thúc yếu ớt để giục giã ngay cả một tinh thần đần độn dám mạo hiểm tất cả vì vinh quang và tổ quốc.

Pericles. Cũng chẳng có lỗi lầm gì lớn để phàn nàn ở người Athens về những mặt này.

Socrates. Và nếu chúng ta chuyển sang xem xét những chiến tích đẹp đẽ của tổ tiên, không có dân tộc nào ngoài chúng ta lại sở hữu một di sản phong phú đến thế về những ký ức kích thích, nhờ đó rất nhiều người trong chúng ta bị khuấy động để theo đuổi đức hạnh với lòng tận tụy và tự tỏ ra mình cũng là những con người dũng mãnh giống như các bậc sinh thành.

Pericles. Tất cả những gì ngài nói, thưa Socrates, là hoàn toàn đúng, nhưng ngài có nhận thấy rằng kể từ sau thảm họa của một ngàn người dưới thời Tolmides ở Lebadeia, kết hợp với thảm họa dưới thời Hippocrates ở Delium, uy thế của Athens so với người Boeotia đã bị hạ thấp, trong khi tinh thần của Thebes đối với Athens lại được nâng cao tương ứng, đến nỗi những người Boeotia ngày xưa từng không dám choảng nhau với người Athens ngay trên lãnh thổ của họ trừ khi họ có người Lacedaemon và những người Peloponnesus khác giúp sức, thì ngày nay lại dám đe dọa xâm chiếm Attica một mình; và người Athens, những kẻ trước đây, nếu họ phải đối phó với một mình người Boeotia, đã tàn phá lãnh thổ của họ, thì nay lại sợ rằng người Boeotia có thể một ngày nào đó cướp phá Attica.

Socrates đáp lại: Vâng, tôi nhận thấy sự việc là như vậy, nhưng dường như với tôi, nhà nước chưa bao giờ có disposition ngoan ngoãn hơn thế, chưa bao giờ chín muồi cho một nhà lãnh đạo thực sự giỏi như ngày nay. Vì nếu sự táo bạo là cha đẻ của sự bất cẩn, lỏng lẻo và vô kỷ luật, thì nỗi sợ hãi chính là thứ khiến con người ta có xu hướng chuyên cần, vâng lời và ngăn nắp hơn. Bằng chứng mà ngài có thể khám phá ra trong hành vi của con người trên tàu thủy. Chính vào những mùa thời tiết yên bình khi không có gì phải sợ hãi thì sự hỗn loạn mới ngự trị, nhưng ngay khi có mối lo ngại về một cơn bão, hoặc có kẻ thù trong tầm mắt, cảnh tượng liền thay đổi; không chỉ mọi mệnh lệnh được tuân thủ, mà còn có sự im lặng của sự kỳ vọng trong im lặng; các thủy thủ chờ đợi để bắt lấy tín hiệu tiếp theo giống như một dàn nhạc với đôi mắt hướng về người chỉ huy.

Pericles. Nhưng quả thực, giả sử bây giờ là cơ hội để chộp lấy sự vâng lời khi nước triều dâng cao, thì cũng là lúc cần phải giải thích bằng phương tiện nào chúng ta có thể nhen nhóm lại trong trái tim đồng bào mình những ngọn lửa cũ—niềm khao khát mãnh liệt đối với sự dũng mãnh cổ xưa, đối với vinh quang và sự thịnh vượng của những ngày tháng cũ.

Chà (Socrates tiếp tục), giả sử chúng ta muốn họ đòi lại một số tài sản vật chất hiện đang bị kẻ khác nắm giữ, chúng ta không thể kích thích họ nắm lấy những đối tượng thèm muốn tốt hơn là bằng cách chỉ ra cho họ thấy rằng đó là những tài sản của tổ tiên mà họ có quyền tự nhiên để sở hữu. Nhưng vì mục tiêu của chúng ta là họ nên đặt trái tim mình vào sự ưu việt của đức hạnh, chúng ta phải chứng minh cho họ thấy rằng quyền lãnh đạo đó kết hợp với đức hạnh là một di sản cổ xưa đáng kính thuộc về họ vượt trên tất cả những ai khác, và nếu họ nỗ lực hết mình vì nó, họ sẽ sớm vượt qua thế giới.

Pericles. Làm thế nào để chúng ta khắc ghi bài học này?

Socrates. Tôi nghĩ bằng cách nhắc nhở họ về một thực tế đã được ghi nhận trong tâm trí họ, rằng những tổ tiên lâu đời nhất có tên tuổi được chúng ta biết đến cũng đồng thời là những anh hùng dũng cảm nhất.

Pericles. Tôi cho rằng ngài đang ám chỉ phán quyết của các vị thần mà vì đức hạnh của họ, Cecrops và những người theo ông đã được gọi để phân định chứ?

Socrates. Vâng, tôi đang ám chỉ điều đó và việc sinh ra cũng như nuôi dưỡng Erectheus, và cả cuộc chiến tranh diễn ra trong thời đại của ông ấy nhằm chặn đứng làn sóng xâm lược từ toàn bộ lục địa liền kề; và cuộc chiến tranh khác vào thời đại của nhà Heraclidae chống lại những người Peloponnesus; và chuỗi các trận chiến được chiến đấu trong thời đại của Theseus—trong tất cả những điều đó, sự ưu việt về đức hạnh của tổ tiên chúng ta trên những con người cùng thời đã được hiển thị rõ ràng. Hoặc, nếu ngài muốn, chúng ta có thể đi xuống những điều có niên đại muộn hơn, mà con cháu họ và các anh hùng của những ngày không lâu trước thời đại của chúng ta đã thực hiện trong cuộc đấu tranh với các chúa tể châu Á, thậm chí cả châu Âu, tận Macedonia: một dân tộc sở hữu quyền lực và phương tiện tấn công vượt xa bất kỳ ai từng đi trước—hơn nữa, họ đã hoàn thành những chiến công lẫy lừng nhất. Những điều này người dân Athens đã thực hiện một phần hoàn toàn một mình, và một phần với tư cách là những người chia sẻ với những người Peloponnesus những vòng nguyệt quế giành được trên cạn và trên biển. Những người anh hùng này cũng là những người, như truyền thuyết kể lại, vượt trội hơn hẳn các dân tộc thời bấy giờ.

Pericles. Vâng, câu chuyện về chủ nghĩa anh hùng của họ cứ thế mà truyền tụng.

Socrates. Do đó, giữa bao nhiêu sự thay đổi của cư dân và những cuộc di cư đã quét qua Hellas lớp này tiếp lớp khác, họ vẫn giữ vững được bản thân trên mảnh đất của chính mình, không nao núng; để rồi người ta thường quay sang họ như một tòa án kháng cáo về các điểm đúng đắn, hoặc trốn chạy đến Athens như một bến cảng ẩn náu khỏi bàn tay của kẻ áp bức.

Rồi Pericles nói: Và điều kỳ lạ đối với tôi, thưa Socrates, là làm thế nào mà thành phố của chúng ta lại có lúc suy tàn.

Socrates. Tôi nghĩ chúng ta là nạn nhân của chính thành công của mình. Giống như một vận động viên nào đó, sự áp đảo dễ dàng của anh ta trên võ đài đã lừa dối anh ta vào sự lỏng lẻo cho đến khi cuối cùng anh ta gục ngã trước những đối thủ yếu hơn, thì chúng ta, những người Athens, trong sự sung mãn của sự vượt trội, đã lơ là bản thân và trở nên suy đồi.

Pericles. Thế thì bây giờ chúng ta phải làm gì để khôi phục lại đức hạnh trước kia?

Socrates. Tôi nghĩ không cần phải có bí ẩn gì về điều đó cả. Chúng ta có thể tái khám phá các thể chế của tổ tiên mình—áp dụng chúng vào việc điều tiết cuộc sống của chúng ta với một chút chính xác của họ, và không kém phần khả năng thành công tương tự; hoặc chúng ta có thể bắt chước những kẻ đang đứng ở tuyến đầu của các vấn đề ngày nay, phỏng theo quy tắc sống của họ cho chính chúng ta, trong trường hợp đó, nếu chúng ta sống theo tiêu chuẩn của các hình mẫu của mình, ít nhất chúng ta có thể hy vọng cạnh tranh với sự xuất sắc của họ, hoặc bằng một sự tuân thủ tận tụy hơn với những gì họ nhắm tới, vươn lên vượt trội.

Pericles đáp: Ngài có vẻ gợi ý rằng tinh thần của đàn ông đẹp đẽ và dũng cảm đã mọc cánh bay đi và rời khỏi thành phố của chúng ta; chẳng hạn, khi nào người Athens, giống như người Lacedaemon, mới tôn kính tuổi già—người Athens, kẻ lấy chính cha đẻ của mình làm điểm khởi đầu cho sự khinh miệt mà hắn trút lên những mái đầu bạc? Khi nào hắn mới chú ý nghiêm ngặt đến cơ thể, kẻ không thỏa mãn với việc lơ là một thói quen tốt, mà còn chế giễu những ai cẩn trọng trong vấn đề này? Khi nào chúng ta, những người Athens, mới vâng lời các thẩm phán của mình như thế—chúng ta, những kẻ tự hào, dường như thế, trong việc coi thường quyền lực? Khi nào, một lần nữa, chúng ta mới đoàn kết như một dân tộc—chúng ta, những kẻ thay vì kết hợp để thúc đẩy các lợi ích chung, lại thích bôi đen nhân dạng của nhau, ghen tị với nhau hơn bất kỳ ai trên thế giới; và—điều tồi tệ nhất của chúng ta—những kẻ trong giao tiếp công cộng và riêng tư giống nhau, bị xé xạc bởi sự bất hòa và bị mắc kẹt trong một mê cung tụng án, và thích kiếm chác từ những khó khăn của người láng giềng hơn làrendered sự trợ giúp tự nhiên? Để hành xử nhất quán, quả thực, chúng ta đối xử với lợi ích quốc gia chẳng khá hơn nếu chúng ta là mối quan tâm của một quốc gia xa lạ nào đó; chúng ta biến chúng thành xương để tranh giành, và chẳng vui mừng điều gì bằng việc sở hữu phương tiện và khả năng để chìm đắm trong những sở thích này. Từ cái ổ nóng này, một tinh thần ngu ngốc mù quáng và hèn nhát được sinh ra trong nhà nước, và trong trái tim của các công dân lan tràn một sự rối rắm của lòng thù hận và sự thù địch lẫn nhau, mà như tôi thường rùng mình khi nghĩ đến, sẽ một ngày nào đó gây ra một thảm họa giáng xuống nhà nước lớn hơn mức nó có thể chịu đựng.

Socrates đáp: Xin đừng, đừng bao giờ cho phép bản thân tin rằng người Athens bị nhiễm một sự đồi trụy vô phương cứu chữa như thế. Ngài có quan sát thấy kỷ luật của họ trong tất cả các vấn đề hải thủy không? Hãy nhìn sự vâng lời nhanh chóng và ngăn nắp của họ đối với các giám thị tại các cuộc thi đấu thể thao, sự phục tùng tuyệt đối không có đối thủ của họ đối với các giáo viên trong việc huấn luyện các đoàn đồng ca của chúng ta.

Vâng (anh ta đáp), điều kỳ lạ chính là ở đó; nghĩ rằng tất cả những con người tốt đẹp đó lại vâng lời các nhà lãnh đạo của họ như thế, nhưng bộ binh nặng và kỵ binh của chúng ta, những kẻ có thể được cho là xếp trên phần còn lại của các công dân về sự xuất sắc của nhân phẩm, lại hoàn toàn không thể chịu nổi kỷ luật.

Rồi Socrates nói: Chà, nhưng hội đồng ngồi ở Areopagos bao gồm các công dân có nhân cách được phê chuẩn, phải không nào?

Chắc chắn rồi (anh ta đáp).

Socrates. Thế thì ngài có thể nêu tên bất kỳ cơ quan nào tương tự, tư pháp hoặc hành pháp, xét xử các vụ án hoặc giải quyết các công việc khác với vinh quang lớn hơn, tính hợp pháp nghiêm ngặt hơn, phẩm giá cao hơn, hoặc công lý vô tư hơn không?

Không, tôi không có gì để phàn nàn về mặt đó cả (anh ta đáp).

Socrates. Thế thì chúng ta không nên tuyệt vọng như thể mọi ý thức về sự ngăn nắp và kỷ luật tốt đã chết đi trong đồng bào của chúng ta.

Dẫu vậy (anh ta đáp), nếu không phải là gảy mãi một dây đàn, tôi duy trì rằng trong nghĩa vụ quân sự, nơi mà nếu có ở đâu, sự tiết độ và ôn hòa, sự ngăn nắp và kỷ luật tốt là cần thiết, thì không một yếu tố thiết yếu nào trong số đó nhận được bất kỳ sự chú ý nào.

Socrates hỏi: Phải chăng có lẽ là vì trong bộ phận này, họ được chỉ huy bởi những kẻ có ít kiến thức nhất? Ngài không nhận thấy, lấy trường hợp của những người chơi hạc, những người biểu diễn đồng ca, vũ công, và những người tương tự, rằng không ai dám mơ tưởng đến việc dẫn dắt nếu thiếu đi kiến thức cần thiết sao? và điều tương tự cũng áp dụng cho các đô vật hoặc võ sĩ pancration.

Hơn nữa, trong khi ở những trường hợp này, bất kỳ ai nắm quyền đều có thể nói cho ngài biết anh ta lấy kiến thức sơ đẳng về những gì anh ta chủ trì ở đâu, thì hầu hết các vị tướng đều là những kẻ nghiệp dư và ứng biến. Tôi không hề cho rằng ngài là một kẻ như thế. Tôi tin ngài có thể đưa ra một tài khoản rõ ràng về quá trình học tập chiến lược của mình giống như ngài có thể trong vấn đề vật lộn. Không nghi ngờ gì nữa, ngài đã nắm bắt được tận gốc nhiều "quy tắc làm tướng" của cha mình, những quy tắc mà ngài cẩn thận bảo quản, bên cạnh việc đã thu thập được nhiều quy tắc khác từ mọi ngóc ngách nơi có thể nhặt nhạnh bất kỳ kiến thức nào hữu ích cho một vị tướng tương lai. Lại nữa, tôi cảm thấy chắc chắn rằng ngài vô cùng bận tâm để trốn tránh ngay cả sự thiếu hiểu biết vô thức về bất cứ điều gì sẽ phục vụ cho ngài trong một chức vụ cao như thế; và nếu ngài phát hiện ra bất kỳ sự thiếu hiểu biết nào ở bản thân, ngài sẽ quay sang những ai có kiến thức trong những vấn đề này (không tiếc quà cáp hay lòng biết ơn) để bổ sung cho sự thiếu hiểu biết của mình bằng kiến thức của họ và đảm bảo sự giúp đỡ của họ.

Pericles đáp: Tôi không mù quáng đến mức, thưa Socrates, lại tưởng tượng rằng ngài nói những lời này dưới ý nghĩ rằng tôi thực sự cẩn trọng như vậy trong những vấn đề này; mà mục tiêu của ngài скорей là dạy tôi rằng kẻ muốn làm tướng phải quan tâm đến những điều như thế. Dù sao đi nữa, tôi thừa nhận tất cả những gì ngài nói.

Socrates tiếp tục: Ngài đã bao giờ quan sát thấy, hỡi Pericles, rằng một hàng rào núi cao trải dài như một thành lũy ở phía trước đất nước chúng ta hướng xuống Boeotia—hơn nữa bị chia cắt bởi những con đèo hẹp và dốc đứng, những lối đi duy nhất vào trái tim của Attica, nơi nằm được bao bọc bởi một vòng pháo đài tự nhiên?

Pericles. Chắc chắn là tôi có thấy rồi.

Socrates. Chà, và ngài đã từng nghe kể về người Mysia và Pisidia sống trong lãnh thổ của vị đại vương, những kẻ, bên trong các pháo đài núi non của họ, được vũ trang nhẹ, có thể lao xuống và gây ra nhiều thiệt hại cho lãnh thổ của nhà vua bằng những cuộc đột kích của họ, đồng thời vẫn bảo toàn được sự tự do của chính mình chứ?

Pericles. Vâng, hoàn cảnh đó không có gì mới đối với tôi.

Và ngài không nghĩ rằng (Socrates nói thêm) một đội quân gồm những thanh niên Athens khỏe mạnh, được trang bị vũ khí nhẹ hơn, và nắm giữ thành lũy núi tự nhiên của chúng ta trong tay, sẽ chứng tỏ ngay lập tức là một cái gai ở sườn kẻ thù một cách tấn công, trong khi về mặt phòng thủ, họ sẽ tạo thành một thành lũy tuyệt vời để bảo vệ đất nước sao?

Pericles đáp: Tôi nghĩ, thưa Socrates, tất cả những điều này sẽ là những biện pháp hữu ích, chắc chắn là thế.

Vậy thì nếu (Socrates đáp), những gợi ý này gặp được sự tán thành của ngài, hãy cố gắng, hỡi con người xuất sắc nhất, để hiện thực hóa chúng—nếu ngài có thể thực hiện một phần trong số đó, đó sẽ là vinh quang cho chính ngài và là một phước lành cho nhà nước; trong khi nếu ngài thất bại ở bất kỳ điểm nào, sẽ không có thiệt hại nào gây ra cho thành phố cũng như không có sự mất uy tín nào cho chính ngài.

VI

Glaucon, con trai của Ariston, đã nảy sinh một niềm đam mê mãnh liệt muốn giành lấy quyền đứng đầu nhà nước đến mức không gì có thể ngăn cản ông ta ngoài việc ông ta phải đọc một loạt các bài diễn văn trước công chúng, dù ông ta chưa tròn hai tuổi. Bạn bè và người thân của ông ta đã cố gắng vô ích để ngăn cản việc tự biến mình thành trò cười và bị lôi cổ xuống khỏi bục diễn văn. Socrates, người dành sự quan tâm ân cần cho chàng thanh niên vì Charmides, con trai của Glaucon, và của Plato, là người duy nhất thành công trong việc kiềm chế anh ta. Sự việc đã diễn ra thế này. Ông tình cờ gặp anh ta, và trước hết, để khiến anh ta lắng nghe, ông đã giữ chân anh ta bằng những lời nhận xét đại loại như thế này:

Ồ, Glaucon (ông kêu lên), thế là cậu đã quyết định trở thành thủ tướng rồi sao?

Glaucon. Vâng, thưa Socrates, cháu đã quyết định thế.

Socrates. Và thật là một mục tiêu cao cả! nếu có điều gì thuộc về con người từng xứng đáng được gọi là cao cả; vì nếu cậu thành công trong thiết kế của mình, điều đó theo sau, như đêm tiếp nối ngày, rằng cậu sẽ có thể không chỉ thỏa mãn mọi mong muốn của mình, mà còn ở vị thế để ban ơn cho bạn bè, cậu sẽ vực dậy ngôi nhà của cha mình, cậu sẽ tôn vinh tổ quốc của mình, cậu sẽ trở nên nổi tiếng ba lần ở thành phố trước tiên, và tiếp theo ở Hellas, và cuối cùng thậm chí có lẽ trong số những kẻ dã man, giống như Themistocles; nhưng dù ở đây hay ở đâu đi nữa, bất cứ nơi nào cậu ở, cậu sẽ là tâm điểm của mọi ánh nhìn.

Trái tim của Glaucon phồng lên vì kiêu hãnh khi ngấm những lời đó, và anh ta vui vẻ nán lại để lắng nghe.

Ngay sau đó Socrates tiếp tục: Thế thì điều này rõ ràng rồi phải không, hỡi Glaucon? rằng cậu phải cần thiết ban ơn cho thành phố, vì cậu khao khát gặt hái những vinh quang của nó?

Glaucon. Chắc chắn là thế.

Thế thì, vì tất cả những gì thiêng liêng nhất (Socrates tiếp tục), xin đừng giữ chúng tôi trong bóng tối, mà hãy nói cho chúng tôi biết theo cách nào cậu dự định trước tiên để ban ơn cho nhà nước? điểm khởi đầu của cậu là gì? Khi Glaucon vẫn ngậm chặt miệng, như thể anh ta bây giờ lần đầu tiên tranh luận xem điểm khởi đầu này nên là gì, Socrates tiếp tục: Ta cho rằng, nếu cậu muốn cải thiện điền trang của một người bạn, cậu sẽ nỗ lực làm điều đó bằng cách thêm vào sự giàu có của nó, phải không? Thế thì ở đây, có lẽ cậu sẽ cố gắng thêm vào sự giàu có của nhà nước?

Chắc chắn nhất rồi (anh ta đáp).

Socrates. Và chúng ta có thể cho rằng nhà nước sẽ trở nên giàu có hơn tương ứng khi doanh thu của nó tăng lên?

Glaucon. Dù sao thì điều đó cũng có vẻ hợp lý.

Socrates. Thế thì cậu có vui lòng cho chúng tôi biết doanh thu của nhà nước hiện nay bắt nguồn từ những nguồn nào, và quy mô hiện tại của chúng là bao nhiêu không? Chắc chắn là cậu đã nghiên cứu kỹ lưỡng vấn đề này, để nếu bất kỳ khoản nào trong số này bị sụt giảm, cậu có thể bù đắp khoản thâm hụt, hoặc nếu vì lý do nào đó bị lơ là, cậu có thể đưa ra một quy định mới nào đó.

Glaucon. Không, nói cho đúng sự thật, đây là những vấn đề tôi chưa nghiên cứu kỹ lưỡng.

Không sao cả (ông nói) nếu cậu đã bỏ sót điểm đó; nhưng cậu có thể làm ơn cho chúng tôi bằng cách điểm qua các khoản mục hoặc các đầu chi tiêu không. Rõ ràng là cậu dự định loại bỏ tất cả những khoản thừa thãi chứ?

Glaucon. Ồ, không. Có trời đất quỷ thần ơi, tôi cũng chưa có thời gian để xem xét mặt đó của vấn đề cho đến bây giờ.

Socrates. Thế thì chúng ta sẽ tạm hoãn vấn đề làm cho nhà nước giàu có hơn vào lúc này; rõ ràng là nếu không biết các khoản chi ra và thu vào thì không thể giải quyết vấn đề một cách nghiêm túc được.

Nhưng, thưa Socrates (Glaucon nhận xét), có thể làm cho nhà nước giàu lên từ túi của kẻ thù chứ!

Vâng, chắc chắn rồi, đáng kể đấy (Socrates đáp), trong trường hợp vượt trội hơn họ; nhưng trong trường hợp bị đánh bại, cũng có thể mất đi những gì chúng ta đã có.

Một quan sát đúng đắn (anh ta đáp).

Và do đó (Socrates tiếp tục), trước khi quyết định nên gây chiến với kẻ thù nào, một nhà chính sách nên biết sức mạnh tương đối của chính thành phố mình và của đối phương, để trong trường hợp ưu thế thuộc về phía mình, ông ta có thể ném trọng lượng của lời khuyên của mình vào bàn cân tiến hành chiến tranh; nhưng nếu ngược lại, ông ta có thể biện hộ ủng hộ việc thực hiện sự thận trọng.

Ngài nói đúng (anh ta đáp).

Socrates. Thế thì cậu có thể vì lợi ích của chúng tôi mà liệt kê lực lượng lục quân và hải quân trước tiên của Athens và sau đó là của các đối thủ của chúng ta không?

Glaucon. Xin thứ lỗi cho tôi. Tôi không thể kể cho ngài nghe chúng ngay lập tức vào lúc này.

Hoặc (Socrates nói thêm), nếu cậu đã có các con số trên giấy, cậu có thể xuất trình chúng. Tôi không thể nói mình khao khát được nghe tuyên bố của cậu đến nhường nào.

Glaucon. Không, tôi đảm bảo với ngài, tôi thậm chí còn chưa có chúng trên giấy nữa.

Socrates. Thế thì, chúng ta sẽ hoãn việc đưa ra lời khuyên về chủ đề hòa bình hay chiến tranh, ít nhất là trong một bài phát biểu đầu tay. Tôi có thể hiểu rằng, do quy mô của các câu hỏi, trong những ngày đầu của nhiệm kỳ bộ trưởng này, cậu vẫn chưa nghiên cứu đầy đủ chúng. Nhưng thôi nào, tôi chắc chắn rằng cậu đã nghiên cứu hệ thống phòng thủ của đất nước, ít nhất là thế, và cậu biết chính xác có bao nhiêu pháo đài và tiền đồn hữu dụng và bao nhiêu cái không hữu dụng; cậu có thể cho chúng tôi biết đồn binh nào đủ mạnh và đồn binh nào có khuyết điểm; và cậu đã sẵn sàng ném trọng lượng của lời khuyên của mình ủng hộ việc gia tăng các tiền đồn hữu dụng và quét sạch những cái thừa thãi chứ?

Glaucon. Vâng, quét sạch tất cả chúng đi, đó là lời khuyên của tôi! Vì bất kỳ điều tốt đẹp nào có khả năng xuất phát từ chúng chứ! Phòng thủ thật đấy! được duy trì theo cách mà tài sản vùng nông thôn đơn giản là bị khoắng sạch.

Nhưng giả sử cậu quét sạch các tiền đồn (ông hỏi), liệu điều gì tồi tệ hơn có thể xảy ra, cậu có nghĩ thế không? liệu sự cướp bóc trần trụi có tự do cho bất kỳ tên côn đồ nào thích không?... Nhưng tôi có thể hỏi phán quyết này là kết quả của việc kiểm tra cá nhân không? cậu đã tự mình đi và kiểm tra hệ thống phòng thủ chưa? hay làm thế nào cậu biết rằng tất cả chúng được duy trì như cậu nói?

Glaucon. Tôi phỏng đoán là như vậy.

Socrates. Thế thì cho đến khi chúng ta vượt qua được vùng phỏng đoán, chúng ta có nên hoãn việc đưa ra lời khuyên về vấn đề này không? (Sẽ đến lúc đủ thời gian khi chúng ta biết rõ các sự thật).

Có lẽ tốt hơn là nên đợi đến lúc đó (Glaucon đáp).

Socrates. Thế còn các mỏ khoáng sản, nhưng tất nhiên, tôi nhận thức được rằng cậu chưa đến thăm chúng tận mắt, để có thể nói tại sao chúng kém năng suất hơn trước.

Ừ thì, không; tôi chưa bao giờ đến đó một mình cả (anh ta đáp).

Socrates. Không, ơn Chúa! một quận không lành mạnh theo mọi lời kể; thế nên, khi thời điểm đưa ra lời khuyên về chủ đề đó đến, cậu sẽ có sẵn một cái cớ để sẵn sàng.

Tôi thấy ngài đang chế nhạo tôi (Glaucon đáp).

Socrates. Vâng, nhưng đây là một điểm, tôi chắc chắn, mà cậu không bỏ bê. Không, cậu sẽ nghiên cứu kỹ lưỡng nó, và cậu có thể nói cho chúng tôi biết. Trong bao lâu nguồn cung cấp ngô từ các quận nông thôn có thể hỗ trợ thành phố? cần bao nhiêu cho một năm đơn lẻ, để thành phố không bị thiếu hụt nhu yếu phẩm tối quan trọng này, trước khi cậu kịp nhận ra; nhưng trái lại, cậu với toàn bộ kiến thức của mình sẽ ở vị thế để đưa ra lời khuyên về một câu hỏi quan trọng như vậy, để cứu trợ hoặc có lẽ là cứu rỗi tổ quốc của cậu?

Đây là một công việc khổng lồ, thưa ngài (Glaucon đáp), nếu tôi buộc phải chú ý đến tất cả các chi tiết này.

Socrates. Mặt khác, một người thậm chí không thể quản lý ngôi nhà hay điền trang của chính mình một cách tốt đẹp, nếu trước hết không biết mình cần gì, và thứ hai là không chịu khó, từng mục một, để cung cấp cho các nhu cầu của mình. Nhưng vì thành phố này bao gồm hơn mười ngàn ngôi nhà, và việc chú ý tỉ mỉ đến ngần ấy ngôi nhà cùng một lúc không phải là chuyện dễ dàng, tại sao cậu không tự luyện tập bằng cách cố gắng gia tăng nguồn lực của ít nhất một trong số những ngôi nhà đó—ý tôi là ngôi nhà của chú cậu? Dịch vụ đó sẽ không bị lãng phí. Sau đó, nếu sức lực của cậu đủ trong trường hợp duy nhất đó, cậu có thể đảm nhận một số lượng lớn hơn; nhưng nếu cậu thất bại trong việc cứu trợ một người, làm sao cậu có thể hy vọng thành công với nhiều người? Thật ngớ ngẩn làm sao cho một người, nếu không thể mang vác nổi một trăm cân, lại đi thử mang vác cả một tạ!

Glaucon. Không, phần tôi, tôi rất sẵn lòng hỗ trợ ngôi nhà của chú mình, nếu chú tôi chỉ chịu thuyết phục lắng nghe lời khuyên của tôi.

Socrates. Thế thì, khi cậu không thể thuyết phục chú mình, cậu tưởng tượng rằng mình sẽ có thể làm cho toàn thể nhân dân Athens, bao gồm cả chú và tất cả, phải vâng lời cậu sao? Hãy cẩn thận, hỡi Glaucon (ông nói thêm), kẻo trong cơn khát khao vinh quang và danh tiếng cao ngút, cậu lại đi đến chiều ngược lại. Cậu không thấy việc một người nói hoặc hành động vượt quá phạm vi kiến thức của mình nguy hiểm đến mức nào sao? Lấy những trường hợp quen thuộc với cậu về những người mà cuộc trò chuyện hoặc hành vi vượt rõ rệt ra khỏi những giới hạn này: cậu sẽ nói họ nhận được nhiều lời khen ngợi hay nhiều lời chê bai hơn vì điều đó? Họ được ngưỡng mộ hơn hay bị khinh miệt hơn? Hoặc, một lần nữa, hãy cân nhắc những người thực sự biết những gì họ nói và những gì họ làm; và cậu sẽ thấy, tôi dám cá, rằng trong mọi loại công việc, những người tận hưởng uy tín và sự ngưỡng mộ đều thuộc về tầng lớp những người được ban cho kiến thức cao nhất; trong khi ngược lại, những kẻ có uy tín nham hiểm, ti tiện và đáng khinh, xuất phát từ một chiều sâu của sự thiếu hiểu biết và đần độn. Do đó, nếu điều cậu khao khát là uy tín và sự ngưỡng mộ như một chính khách, hãy cố gắng đảm bảo một thành tựu: nói cách khác, kiến thức trong khả năng của cậu về những gì cậu muốn làm. Quả thực, nếu với điều này để phân biệt cậu với phần còn lại của thế giới, cậu mạo hiểm bận tâm đến các công việc nhà nước, tôi sẽ không ngạc nhiên nếu cậu có thể đạt được mục tiêu tham vọng của mình một cách dễ dàng.

VII

Bây giờ Charmides, con trai của Glaucon, như Socrates quan sát thấy, là một người có tiếng tăm và thế lực: trên thực tế là một nhân vật có quyền lực hơn rất nhiều so với đại đa số những kẻ cống hiến cho chính trị vào thời điểm đó, nhưng đồng thời ông ta lại là một kẻ né tránh việc tiếp cận nhân dân hoặc bận tâm đến các mối quan tâm của nhà nước. Do đó Socrates đã hướng lời tới ông ta như sau:

Nói cho tôi biết, hỡi Charmides, giả sử có ai đó đủ năng lực để giành chiến thắng trong võ đài và nhận lấy vòng nguyệt quế, nhờ đó anh ta sẽ tự mình giành được vinh quang và làm cho vùng đất của tổ tiên rực rỡ hơn ở Hellas, lại từ chối bước vào võ đài—cậu sẽ đánh giá loại người đó là gì?

Rõ ràng là một kẻ ẻo lả và hèn nhát (ông ta đáp).

Socrates. Và nếu một người khác, có khả năng bằng cách cống hiến cho các công việc của nhà nước để tôn vinh thành phố của mình và giành lấy vinh quang cho chính mình, lại co rúm, do dự và lùi bước—chẳng phải anh ta cũng sẽ hợp lý bị coi là một kẻ hèn nhát sao?

Có lẽ thế (ông ta đáp); nhưng tại sao ngài lại đặt những câu hỏi này với tôi?

Bởi vì (Socrates đáp) tôi nghĩ rằng cậu, người có sức mạnh này, lại do dự cống hiến bản thân cho những vấn đề mà với tư cách là một công dân, nếu không vì lý do nào khác, cậu bị buộc phải tham gia.

Charmides. Và ngài đã phát hiện ra sức mạnh này ở tôi ở chỗ nào, mà ngài lại đưa ra một án phạt khắc nghiệt như vậy đối với tôi?

Socrates. Tôi đã phát hiện ra nó khá rõ ràng trong những buổi tụ họp nơi cậu gặp gỡ các chính trị gia thời đó, khi mà tôi quan sát thấy, mỗi lần họ tham khảo ý kiến của cậu về bất kỳ điểm nào, cậu luôn có lời khuyên hay để đưa ra, và khi họ mắc sai lầm, cậu chỉ ngay vào điểm yếu đó lập tức.

Charmides. Thảo luận và lý luận trong riêng tư là một chuyện, thưa Socrates, chiến đấu trong đám đông của hội đồng lại là chuyện khác.

Socrates. Thế mà một người có thể đếm, thì đếm cũng giỏi như nhau trong đám đông hay khi ngồi một mình; và chính người biểu diễn đàn hạc giỏi nhất trong riêng tư mới là kẻ giật giải cành cọ chiến thắng trước công chúng.

Charmides. Nhưng ngài không thấy rằng sự khiêm tốn và rụt rè là những cảm xúc được cấy sâu vào bản tính con người sao? và những điều này hiện diện mạnh mẽ hơn rất nhiều đối với chúng ta trong đám đông so với trong vòng tròn những người thân mật của chúng ta.

Socrates. Vâng, nhưng điều mà tôi quyết tâm dạy cậu là trong khi cậu không cảm thấy sự bẽn lẽn và rụt rè như vậy trước những người khôn ngoan nhất và mạnh mẽ nhất, cậu lại cảm thấy xấu hổ khi mở môi giữa những kẻ yếu đuối và đần độn. Có phải những kẻ làm nghề chà vải trong số đó là những kẻ khiến cậu kinh hoàng, hay những thợ giày, hay thợ mộc, hay thợ đồng, hay thương gia, hay nông dân, hay những kẻ buôn bán ngoài chợ đang trao đổi hàng hóa của họ, và nghĩ ngợi xem làm thế nào để mua thứ này rẻ và bán thứ kia đắt—có phải trước những kẻ này mà cậu xấu hổ, vì những kẻ này là những nguyên tử cá nhân cấu tạo nên Đại hội đồng công cộng? Và xin hỏi, hành vi của cậu khác gì so với một kẻ, khi là bề trên của các vận động viên được huấn luyện, lại run sợ trước một nhóm những kẻ nghiệp dư? Chẳng phải thực tế là cậu, kẻ có thể tranh luận dễ dàng với các chính trị gia hàng đầu trong thành phố, một số trong đó có vẻ coi thường cậu—cậu, với sự vượt trội vô cùng của mình trước các nhà tranh luận dân gian kỳ cựu—lại không dám mở môi vì nỗi kinh hoàng tột độ bị chế nhạo ngay khi đối đầu với một nhóm những kẻ chưa bao giờ trong đời nghĩ đến chính trị, và chắc chắn chưa bao giờ có ý định coi thường cậu sao?

Chà, nhưng ngài sẽ thừa nhận (ông ta đáp) rằng lập luận đúng đắn thường mang lại sự chế nhạo của Đại hội đồng công cộng.

Socrates. Điều đó cũng đúng không kém với những người khác. Và đó chính là điều làm tôi kinh ngạc, rằng cậu, người có thể đương đầu dễ dàng với những kẻ quyền quý này (khi phạm tội chế nhạo), lại tự thuyết phục bản thân rằng cậu không thể đứng vững trước một nhóm thường dân. Bạn hiền của tôi ơi, đừng có mà thiếu hiểu biết về chính mình! đừng rơi vào sai lầm phổ biến nhất đó—sai lầm của những kẻ lao đi điều tra các mối quan tâm của phần còn lại thế giới, và không có thời gian để quay lại và kiểm tra chính mình. Tuy nhiên, đó là một nghĩa vụ mà cậu không được hèn nhát lùi bước; thay vào đó, cậu phải tự gồng mình để chú ý kỹ lưỡng đến chính bản thân mình; và đối với các công việc công cộng, nếu bằng bất kỳ phương tiện nào chúng có thể được cải thiện thông qua cậu, đừng lơ là chúng. Thành công trong lĩnh vực chính trị có nghĩa là không chỉ đại đa số đồng bào của cậu, mà cả bạn bè cá nhân của cậu và cuối cùng là chính cậu không kém phần quan trọng, sẽ thu được lợi ích từ hành động của cậu.

VIII

Có lần khi Aristippus tự đặt mình vào việc tra khảo Socrates, giống như những gì chính anh ta từng trải qua dưới bàn tay của Socrates vào một dịp trước đó, Socrates, với ý định làm lợi cho những người đi cùng mình, đã trả lời ít theo phong cách của một nhà tranh luận bảo vệ chống lại các sự xuyên tạc lập luận của ông, mà giống hơn là của một người bị thuyết phục bởi tầm quan trọng tối cao của hành vi đúng đắn.

Aristippus hỏi ông "nếu ông biết bất cứ điều gì tốt", với ý định trong trường hợp ông tán thành và nêu tên bất kỳ điều tốt cụ thể nào, như đồ ăn hoặc thức uống, hoặc sự giàu có, hoặc sức khỏe, hoặc sức mạnh, hoặc lòng dũng cảm, sẽ chỉ ra rằng điều được nêu đôi khi là tồi tệ. Nhưng ông, biết rằng nếu một điều gì đó làm phiền chúng ta, chúng ta ngay lập tức muốn thứ sẽ chấm dứt sự phiền muộn của mình, đã trả lời chính xác như những gì tốt nhất nên làm.

Socrates. Có phải tôi hiểu cậu đang hỏi tôi xem tôi có biết bất cứ điều gì tốt cho bệnh sốt không?

Không (anh ta đáp), đó không phải là câu hỏi của tôi.

Socrates. Thế thì cho bệnh viêm mắt?

Aristippus. Không, cũng chẳng phải điều đó.

Socrates. Chà thế thì, cho cơn đói?

Aristippus. Không, cũng chẳng phải cho cơn đói.

Chà, nhưng (Socrates đáp) nếu cậu hỏi tôi liệu tôi có biết bất kỳ điều tốt nào tốt cho không có gì cả, tôi không biết cũng chẳng muốn biết.

Và khi Aristippus, quay trở lại cuộc tấn công, hỏi ông "nếu ông biết bất cứ điều gì đẹp".

Ông đáp: Vâng, rất nhiều thứ.

Aristippus. Tất cả chúng có giống nhau không?

Socrates. Ngược lại, chúng thường không giống nhau nhất có thể.

Làm sao (anh ta hỏi) một thứ không giống với cái đẹp lại có thể là đẹp được?

Socrates. Chúa tôi! vì lý do đơn giản là một người chạy đẹp có thể hoàn toàn không giống với một võ sĩ quyền Anh đẹp khác, hoặc một chiếc khiên, vốn là một vũ khí đẹp cho mục đích phòng thủ, hoàn toàn không giống với một cây lao, vốn là một vũ khí đẹp để phóng đi nhanh chóng và chắc chắn.

Aristippus. Câu trả lời của ngài bây giờ cũng chẳng khá hơn khi tôi hỏi ngài có biết điều gì tốt không. Cả hai đều cùng một guộc.

Socrates. Và chúng nên thế chứ. Cậu có tưởng tượng rằng một thứ là tốt và một thứ khác là đẹp không? Cậu không biết rằng tương đối với cùng một tiêu chuẩn, tất cả mọi thứ đồng thời vừa đẹp vừa tốt sao? Trước hết, đức hạnh không phải là một điều tốt tương đối với một tiêu chuẩn và là một điều đẹp tương đối với một tiêu chuẩn khác; và tiếp theo, con người, trên cùng một nguyên tắc và tương đối với cùng một tiêu chuẩn, được gọi là "đẹp và tốt"; và cứ thế khung xương của con người tương đối với cùng các tiêu chuẩn được nhìn thấy là "đẹp và tốt", và nói chung tất cả những thứ có khả năng được sử dụng bởi con người được coi là đồng thời đẹp và tốt tương đối với cùng một tiêu chuẩn—tiêu chuẩn trong từng trường hợp là thứ mà sự vật đó tình cờ hữu ích cho.

Aristippus. Thế thì tôi cho rằng ngay cả một cái giỏ đựng phân cũng là một thứ đẹp sao?

Socrates. Chắc chắn rồi, và một ngọn giáo bằng vàng lại là một thứ xấu xí, nếu đối với các công dụng tương ứng của chúng—cái trước thích ứng tốt và cái sau thích ứng kém.

Aristippus. Ý ngài muốn khẳng định rằng cùng một thứ có thể vừa đẹp vừa xấu xí sao?

Socrates. Vâng, chắc chắn rồi; và theo cùng một biểu hiện, các thứ có thể vừa tốt vừa xấu: chẳng hạn như, cái gì tốt cho cơn đói có thể xấu cho cơn sốt, và cái gì tốt cho cơn sốt lại xấu cho cơn đói; hoặc một lần nữa, cái gì đẹp cho việc vật lộn lại thường xấu xí cho việc chạy; và nói chung mọi thứ đều tốt và đẹp khi được thích ứng tốt cho mục đích trong tầm ngắm, xấu và xấu xí khi được thích ứng kém cho cùng mục đích đó.

Tương tự khi ông nói về nhà cửa, và lập luận rằng "cùng một ngôi nhà phải đồng thời vừa đẹp vừa hữu ích"—tôi không thể không cảm thấy rằng ông đang đưa ra một bài học hay về vấn đề: "một ngôi nhà nên được xây dựng như thế nào". Ông đã điều tra vấn đề như sau:

Socrates. "Cậu có thừa nhận rằng bất kỳ ai có ý định xây một ngôi nhà hoàn hảo sẽ lập kế hoạch làm cho nó vừa dễ chịu vừa hữu ích để sống trong đó càng nhiều càng tốt không?" và điểm đó được thừa nhận, câu hỏi tiếp theo sẽ là:

"Thật dễ chịu khi có một ngôi nhà mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông, phải không?" và mệnh đề này cũng đã đạt được sự đồng thuận, "Bây giờ, giả sử một ngôi nhà có hướng nam, ánh nắng mặt trời vào mùa đông sẽ lọt vào dưới mái hiên, nhưng vào mùa hè, khi mặt trời đi qua một con đường ngay trên đầu chúng ta, mái nhà sẽ mang lại bóng râm dễ chịu, phải không? Nếu vậy, một sự sắp xếp như vậy là đáng mong muốn, phía nam của một ngôi nhà nên được xây cao hơn để đón các tia nắng mặt trời mùa đông, và phía bắc thấp hơn để ngăn những cơn gió lạnh xâm nhập; tóm lại, thật hợp lý khi cho rằng nơi trú ngụ dễ chịu nhất và đẹp nhất sẽ là nơi chủ nhân có thể tìm thấy chốn lui chân dễ chịu nhất vào mọi mùa trong năm, và cất giữ hàng hóa của mình với sự bảo mật lớn nhất."

Các bức tranh và các đường gờ trang trí có xu hướng (ông nói) tước đi của người ta nhiều niềm vui hơn là mang lại.

Nơi thích hợp nhất cho một ngôi đền hoặc một bàn thờ (ông duy trì) là một địa điểm nào đó có thể nhìn thấy từ xa, và không bị dẫm đạp bởi bàn chân con người: vì thật là một điều vui mừng cho người thờ phượng khi ngước mắt lên từ xa và dâng lời cầu nguyện; cũng vui mừng khi bước đi bình yên đến lời cầu nguyện không tì vết.

IX

Lại được ai đó hỏi: lòng dũng cảm có thể được dạy không, hay nó đến từ tự nhiên? ông đáp: Tôi tưởng tượng rằng giống như một cơ thể tự nhiên mạnh mẽ hơn cơ thể khác để đối mặt với những nhọc nhằn, một tâm hồn tự nhiên cũng trở nên cứng cáp hơn tâm hồn khác khi đối mặt với những hiểm nguy. Chắc chắn tôi lưu ý rằng những con người lớn lên dưới cùng một điều kiện luật pháp và phong tục lại khác biệt rất nhiều về sự táo bạo. Dù vậy, niềm tin của tôi là thông qua việc học tập và thực hành, năng khiếu tự nhiên có thể luôn được củng cố hướng tới lòng dũng cảm. Rõ ràng là, ví dụ, người Scythia hay Thracian sẽ không dám cầm khiên và giáo và tranh tài với người Lacedaemon; và cũng hiển nhiên rằng người Lacedaemon sẽ ngập ngừng khi bước vào võ đài chiến trận chống lại người Thracian nếu bị giới hạn trong những chiếc khiên nhẹ và lao của họ, hoặc chống lại người Scythia mà không có loại vũ khí nào quen thuộc hơn cung và tên của họ. Và theo như tôi thấy, nguyên tắc này áp dụng chung: những khác biệt tự nhiên của người này với người khác có thể được bù đắp bởi sự tiến bộ nhân tạo, kết quả của sự chăm sóc và chú ý. Tất cả những điều đó chứng minh rõ ràng rằng thiên nhiên có ban cho chúng ta sự nhạy cảm sắc bén hơn hay cùn mụt hơn đi nữa, bổn phận của tất cả mọi người như nhau là học hỏi và thực hành những thứ mà chúng ta muốn đạt được sự xuất sắc.

Giữa sự khôn ngoan và sự ôn hòa của tâm hồn (tức là sự tiết độ), ông không vạch ra ranh giới phân biệt nào. Liệu một người có khả năng nhận ra những điều đẹp đẽ và tốt đẹp đầy đủ để sống trong đó không? Liệu anh ta có kiến thức về "điều cơ bản và hôi thối" để đề phòng chúng không? Nếu có, Socrates đánh giá anh ta đồng thời là khôn ngoan và lành mạnh trong tâm hồn (hoặc tiết độ).

Và được hỏi thêm liệu "ông có coi những kẻ có kiến thức về hành động đúng đắn, nhưng không áp dụng nó, là khôn ngoan và tự chủ không?"—"Chẳng hơn một chút nào," ông đáp, "so với việc tôi coi họ là kém khôn ngoan và thiếu tiết độ. Mỗi người, tôi quan niệm, đều cố tình chọn lựa điều gì, trong giới hạn mở ra cho anh ta, mà anh ta coi là có lợi nhất cho lợi ích của mình, và hành động tương ứng. Do đó tôi phải duy trì rằng những kẻ hành động ngược lại quy tắc và quanh co thì chẳng khôn ngoan cũng chẳng tự chủ."

Ông nói rằng công lý, hơn nữa, và tất cả đức hạnh khác là sự khôn ngoan. Tức là, những điều công lý, và tất cả những thứ khác được thực hiện với đức hạnh, đều là "đẹp và tốt"; và cả những kẻ biết những điều này sẽ không cố tình chọn bất cứ thứ gì khác thay thế chúng, cũng như kẻ thiếu kiến thức chuyên môn về chúng sẽ không thể làm chúng, nhưng ngay cả khi hắn cố gắng, hắn cũng sẽ bắn trượt mục tiêu và thất bại. Thế nên chỉ có những kẻ khôn ngoan mới có thể thực hiện những điều "đẹp và tốt"; những kẻ kém khôn ngoan không thể, nhưng ngay cả khi họ cố gắng, họ vẫn thất bại. Do đó, vì mọi điều công lý, và nói chung mọi điều "đẹp và tốt", đều được tạo ra với đức hạnh, nên hiển nhiên rằng công lý và mọi đức hạnh khác chính là sự khôn ngoan.

Mặt khác, sự điên rồ (ông duy trì) là đối lập với sự khôn ngoan; không phải ông coi sự ngu dốt đơn thuần là điên rồ, mà ông đặt vấn đề thế này: việc một người thiếu hiểu biết về chính mình, tưởng tượng và cho rằng mình biết những gì mình không biết, là (ông lập luận), nếu không phải là bản thân sự điên rồ, thì cũng là thứ gì đó rất giống nó. Đại đa số con người chắc chắn giữ một ngôn ngữ khác: nếu một người hoàn toàn mù tịt về một vấn đề nào đó mà đại đa số nhân loại không biết, họ không tuyên bố hắn "điên"; nhưng một sự lệch lạc tâm trí tương tự, chỉ cần nó xoay quanh các vấn đề nằm trong phạm vi kiến thức thông thường, họ gọi là điên rồ. Ví dụ, bất kỳ ai tưởng tượng mình quá cao để đi qua dưới một cổng của Bức tường Dài mà không phải cúi đầu, hoặc quá mạnh mẽ để cố gắng nhấc bổng một ngôi nhà, hoặc cố gắng làm bất kỳ điều bất khả thi hiển nhiên nào khác, là một kẻ điên theo họ; nhưng theo nghĩa phổ biến thì hắn không điên, nếu sự lệch lạc của hắn bị giới hạn trong các vấn đề nhỏ nhặt. Trên thực tế, giống như ham muốn mạnh mẽ được gọi bằng cái tên đam mê trong ngôn ngữ phổ biến, sự lệch lạc tinh thần trên một quy mô lớn được gọi là điên rồ.

Trả lời cho câu hỏi: sự ghen tị là gì? ông phát hiện ra nó là một loại đau đớn nhất định; chắc chắn không phải là nỗi buồn cảm nhận trước những bất hạnh của một người bạn hay vận may tốt của kẻ thù—đó không phải là sự ghen tị; mà, như ông nói, "sự ghen tị chỉ được cảm nhận bởi những kẻ cảm thấy khó chịu trước những thành công của bạn bè họ." Và khi ai đó bày tỏ sự kinh ngạc rằng bất kỳ người bạn nào có thiện chí với người khác lại có thể cảm thấy đau đớn trước hành động tốt đẹp của người đó, ông đã nhắc nhở anh ta về một xu hướng phổ biến ở con người: khi bất kỳ ai đang gặp vận rỗi, sự đồng cảm của họ bị chạm đến, họ lao đến cứu trợ những kẻ bất hạnh; nhưng khi vận may mỉm cười với kẻ khác, họ cách này hay cách khác lại cảm thấy đau đớn. "Tôi không nói," ông thêm vào, "điều này có thể xảy ra với một người chu đáo; nhưng đó không phải là một điều kiện bất thường của một tâm trí ngốc nghếch."

Trả lời cho câu hỏi: thời gian rảnh rỗi là gì? Tôi phát hiện ra (ông nói) rằng hầu hết mọi người đều làm điều gì đó: chẳng hạn, kẻ chơi súc sắc, con bạc, kẻ hề, làm điều gì đó, nhưng những kẻ này có thời gian rảnh rỗi; họ có thể, nếu muốn, quay lại và làm điều gì đó tốt hơn; nhưng không ai có thời gian rảnh rỗi để quay từ điều tốt hơn sang điều tệ hơn, và nếu hắn quay đi như thế, khi hắn không có thời gian rảnh rỗi, hắn chỉ làm tệ đi trong việc đó mà thôi.

(Để chuyển sang một định nghĩa khác.) Họ không phải là vua hay nhà cai trị (ông nói) những kẻ chỉ cầm quyền trượng đơn thuần, hoặc được chọn bởi những kẻ từ ngoài đường phố vào, hoặc được bổ nhiệm bằng cách bốc thăm, hoặc bước vào chức vụ bằng bạo lực hoặc bằng gian lận; mà là những người có kiến thức chuyên môn về cách cai trị. Do đó, sau khi giành được sự thừa nhận rằng chức năng của một nhà cai trị là ban hành những gì nên làm, và của những kẻ bị cai trị là vâng lời, ông tiếp tục chỉ ra bằng các ví dụ rằng trên một con tàu, người cai trị hoặc thuyền trưởng là người có kiến thức chuyên môn, mà với tư cách là một chuyên gia, chính chủ tàu và tất cả những người khác trên tàu phải vâng lời. Tương tự như vậy, trong vấn đề nông nghiệp, chủ sở hữu điền trang; trong bệnh tật, bệnh nhân; trong rèn luyện thể chất cơ thể, vận động viên thanh thiếu niên trải qua một khóa học; và nói chung, mọi người trực tiếp liên quan đến bất kỳ vấn đề nào cần sự chú ý và chăm sóc sẽ tự mình chú ý đến vấn đề này, nếu anh ta nghĩ mình có kiến thức chuyên môn; hoặc, nếu anh ta nghi ngờ khoa học của chính mình, sẽ háo hức vâng lời bất kỳ chuyên gia nào có mặt tại chỗ, hoặc thậm chí sẽ cử người đi gọi một người từ xa tới. Sự hướng dẫn của chuyên gia này, anh ta sẽ tuân theo và làm những gì mình phải làm theo lệnh của ông ta.

Và do đó, trong nghệ thuật quay len, ông thích chỉ ra rằng phụ nữ là những nhà cai trị của đàn ông—và tại sao? bởi vì họ có kiến thức về nghệ thuật đó, và đàn ông thì không.

Và nếu bất kỳ ai nêu lên sự phản đối rằng một bạo chúa có quyền năng không vâng lời lời khuyên tốt và chính đáng, ông sẽ vặn lại: "Xin thưa, làm sao hắn có lựa chọn không vâng lời, xét đến hình phạt treo lơ lửng trên đầu kẻ không vâng lời những lời của sự khôn ngoan? vì bất kể vấn đề gì mà hắn không vâng lời lời khuyên tốt, hắn sẽ rơi vào sai lầm, tôi cho là thế, và rơi vào sai lầm, sẽ bị trừng phạt." Và đối với gợi ý rằng bạo chúa có thể, nếu thích, cắt đầu của kẻ khôn ngoan, câu trả lời của ông là: "Cậu có nghĩ rằng kẻ tiêu diệt đồng minh tốt nhất của mình sẽ đi mà không bị trừng phạt, hay gánh chịu một tổn thất tầm thường và thoáng qua không? Liệu hắn có nhiều khả năng đảm bảo sự cứu rỗi của mình theo cách đó không, cậu nghĩ thế, hay tự chuốc lấy sự hủy diệt nhanh chóng của chính mình?"

Khi ai đó hỏi ông: "Ngược lại, ông coi theo đuổi hoặc kinh doanh nào là tốt nhất cho một người?" ông đáp: "Hành động thành công"; và đến câu hỏi thứ hai: "Vậy ông có coi vận may tốt là một mục tiêu phải theo đuổi không?"—"Ngược lại," ông đáp, "đối với bản thân tôi, tôi coi vận may và hành động là đối lập hoàn toàn. Chẳng hạn, thành công trong một khóa học hành động đáng mơ ước nào đó mà không tìm cách làm điều đó, tôi coi là vận may tốt; nhưng làm một điều gì đó tốt nhờ việc học tập và thực hành, điều đó theo tín ngưỡng của tôi là hành động thành công, và những ai biến điều này thành công việc nghiêm túc trong đời mình dường như làm điều tốt."

Họ đồng thời là những kẻ tốt nhất và thân thiết nhất trong mắt Chúa (ông tiếp tục nói) những kẻ chẳng hạn trong nông nghiệp làm tốt các công việc làm ruộng, hoặc trong nghệ thuật chữa bệnh tất cả những gì thuộc về chữa bệnh, hoặc trong nghệ thuật nhà nước các công việc của nhà nước; trong khi một người không làm gì tốt—cũng chẳng tốt trong bất cứ việc gì—thì (ông thêm vào) chẳng giỏi giang gì cũng chẳng thân thiết với Chúa.

X

Nhưng quả thực, nếu sự tình cờ đưa ông vào cuộc trò chuyện với bất kỳ ai sở hữu một nghệ thuật, và sử dụng nó cho các mục đích kinh doanh hàng ngày, ông không bao giờ quên việc tỏ ra hữu ích cho loại người này. Chẳng hạn, bước một lần vào xưởng vẽ của họa sĩ Parrhasius, và bắt chuyện với ông ta—

Tôi cho rằng, thưa Parrhasius (ông nói), hội họa có thể được định nghĩa là "một sự tái hiện các đối tượng hữu hình", phải không? Tức là, bằng phương tiện màu sắc và bảng màu, các anh họa sĩ tái hiện và tái tạo càng sát càng tốt những thăng trầm, ánh sáng và bóng tối, bề mặt cứng và mềm, thô ráp và nhẵn nhụi, sự tươi trẻ của tuổi thanh xuân và những nếp nhăn của tuổi già, phải không?

Anh ta đáp: Ngài đúng rồi, sự việc là thế.

Socrates. Hơn nữa, trong việc khắc họa các hình mẫu lý tưởng của cái đẹp, thấy rằng không dễ để bắt gặp bất kỳ con người nào hoàn toàn không có tì vết, các anh nhặt nhạnh từ nhiều mô hình những nét đẹp nhất của mỗi người, và nhờ đó làm cho các hình tượng của mình trông hoàn toàn đẹp đẽ?

Parrhasius. Vâng, đó là cách chúng tôi làm.

Socrates. Chà, nhưng hãy dừng lại (Socrates tiếp tục); các anh có giả vờ tái hiện với sự hoàn hảo tương tự những tâm trạng đặc trưng của tâm hồn, sự quyến rũ và ngọt ngào say đắm của nó, với những giếng sâu thẳm của tình yêu, cường độ của niềm khát khao, điểm bùng cháy của đam mê không? hay tất cả những điều này hoàn toàn không thể được miêu tả?

Không (anh ta đáp), làm thế nào một tâm trạng có thể không phải là thứ không thể bắt chước được, thưa Socrates, khi nó không sở hữu tỷ lệ tuyến tính cũng như màu sắc, hay bất kỳ phẩm chất nào trong số những phẩm chất ngài vừa nêu; khi, tóm lại, nó thậm chí không thể nhìn thấy được?

Socrates. Chà, nhưng cái nhìn nhân hậu của tình yêu, cái liếc giận dữ của sự căm thù hướng vào ai đó, có tìm thấy biểu hiện ở con người không, phải không?

Parrhasius. Không nghi ngờ gì nữa, chúng có chứ.

Socrates. Thế thì cái nhìn này, cái liếc này, ít nhất có thể được bắt chước trong đôi mắt, phải không?

Chắc chắn rồi (anh ta đáp).

Socrates. Và sự lo lắng và sự giải tỏa tâm trí do vận may tốt hay xấu của những người chúng ta yêu thương có mang cùng một biểu hiện không?

Bằng bất cứ giá nào không (anh ta đáp); trước suy nghĩ về điều tốt chúng ta rạng ngời, trước điều xấu một đám mây treo lơ lửng trên trán.

Socrates. Thế thì ở đây một lần nữa là những cái nhìn mà nó có thể tái hiện được?

Parrhasius. Hoàn toàn là thế.

Socrates. Hơn nữa, giống như qua một khe hở hay vết nứt nào đó, xuyên qua nét mặt của một con người, qua chính tư thế cơ thể của anh ta khi anh ta đứng hoặc di chuyển, một thoáng vẻ cao thượng và tự do, hoặc một lần nữa của điều gì đó thấp hèn và đê tiện trong anh ta—sự bình lặng của sự tự chủ và sự khôn ngoan, hay sự ngạo mạn của sự xấc láo và thô tục?

Anh ta đáp: Ngài nói đúng.

Socrates. Thế thì những điều này cũng có thể được bắt chước chứ?

Không nghi ngờ gì nữa (anh ta nói).

Socrates. Và theo ngài, loại khuôn mặt nào dễ nhìn hơn—khuôn mặt in hằn những đặc điểm của một khuynh hướng đẹp đẽ, tốt đẹp và đáng yêu, hay khuôn mặt mang dấu ấn của những gì xấu xí, tồi tệ và đáng ghét?

Parrhasius. Không còn nghi ngờ gì nữa, thưa Socrates, có một sự khác biệt rất lớn giữa hai loại đó.

Vào một dịp khác, ông bước vào xưởng của nhà điêu khắc Cleiton, và trong cuộc trò chuyện với ông ta đã nói:

Anh có một phòng trưng bày những người đẹp ở đây, thưa Cleiton, những người chạy, và những đô vật, và võ sĩ quyền Anh, và võ sĩ pancration—điều đó tôi thấy và biết; nhưng anh truyền cái chạm kỳ diệu của sự sống vào các sáng tạo của mình như thế nào, thứ hơn hết thảy mọi thứ quyến rũ tâm hồn của người chiêm ngưỡng thông qua giác quan thị giác của anh ấy?

Khi Cleiton đứng lúng túng, và không trả lời ngay lập tức, Socrates nói thêm: Có phải bằng cách mô phỏng chặt chẽ các hình dạng của các sinh vật sống mà anh thành công trong việc truyền cái chạm sự sống đó vào các bức tượng của mình không?

Không nghi ngờ gì nữa (anh ta đáp).

Socrates. Chẳng phải bằng cách sao chép một cách trung thành các sự co cơ khác nhau của cơ thể tuân theo trò chơi cử chỉ và thăng bằng, sự nhăn nheo của da thịt và sự dang rộng của các chi, sự căng thẳng và sự thả lỏng, mà anh thành công trong việc làm cho các bức tượng của mình giống như những con người thực sự—làm cho chúng "thở" như người ta thường nói sao?

Cleiton. Không còn nghi ngờ gì nữa.

Socrates. Và việc bắt chước trung thành các tình cảm khác nhau của cơ thể khi tham gia vào bất kỳ hành động nào có mang lại một niềm vui đặc biệt cho người chiêm ngưỡng không?

Cleiton. Tôi phải nói là có chứ.

Socrates. Thế thì những lời đe dọa trong đôi mắt của các chiến binh tham gia chiến trận nên được sao chép cẩn thận, hoặc một lần nữa anh nên bắt chước diện mạo của một kẻ chinh phục rạng rỡ với thành công?

Cleiton. Trên hết mọi thứ.

Socrates. Dường như nhà điêu khắc được kêu gọi để kết hợp vào hình mẫu lý tưởng của mình cả những hoạt động và năng lượng của tâm hồn nữa?

Đến thăm Pistias, nhà làm giáp ngực, khi nghệ nhân đó cho ông xem một số mẫu sản phẩm tinh tế của mình, Socrates kêu lên:

Hỡi Hera! một phát minh xinh xắn làm sao, thưa Pistias, bằng cách đó anh xoay sở để áo giáp che kín những bộ phận cần được bảo vệ của con người, đồng thời để cho cánh tay và bàn tay được tự do cử động... nhưng nói cho tôi nghe, Pistias (ông nói thêm), tại sao anh lại đòi giá cao hơn cho những chiếc áo giáp này nếu chúng không dày dặn hơn hoặc được làm bằng vật liệu đắt tiền hơn những chiếc khác?

Bởi vì, thưa Socrates (anh ta đáp), của tôi có tỷ lệ cân đối tinh tế hơn nhiều.

Socrates. Tỷ lệ cân đối! Thế thì anh làm thế nào để khách hàng thấy rõ chất lượng này nhằm biện minh cho mức giá cao hơn—bằng thước đo hay trọng lượng? Vì tôi cho rằng anh không thể làm tất cả chúng hoàn toàn bằng nhau và theo một mẫu—nếu anh làm cho chúng vừa vặn, như tất nhiên là anh làm?

Vừa vặn thật đấy! điều đó tôi làm một cách rõ ràng nhất (anh ta đáp), hãy tin lời tôi đi: chẳng có ích gì ở một chiếc áo giáp mà không có điều đó.

Nhưng thế thì bản thân cơ thể của người mặc (Socrates hỏi) có người cân đối tốt và người kém cân đối không?

Chắc chắn là vậy rồi (anh ta đáp).

Socrates. Thế thì anh quản lý thế nào để làm cho chiếc áo giáp cân đối tốt nếu nó phải vừa vặn với một cơ thể kém cân đối?

Pistias. Đến một mức độ chính xác tương tự như cách tôi làm cho nó vừa vặn. Cái gì vừa vặn thì cân đối tốt.

Socrates. Dường như anh sử dụng thuật ngữ "cân đối tốt" không theo nghĩa tuyệt đối, mà là để tham chiếu đến người mặc, giống như anh có thể mô tả một chiếc khiên là cân đối tốt với cá nhân phù hợp với nó; và cứ thế với một chiếc áo choàng quân sự, và cứ thế với phần còn lại của các thứ, trong thuật ngữ của anh? Nhưng có lẽ có một lợi thế đáng kể khác trong sự "vừa vặn" này?

Pistias. Xin hãy hướng dẫn tôi, thưa Socrates, nếu ngài có một ý tưởng.

Socrates. Một chiếc áo giáp vừa vặn ít gây khó chịu bởi trọng lượng của nó hơn là chiếc không vừa vặn, vì chiếc sau hoặc phải kéo lê từ vai với trọng lượng chết hoặc đè nặng lên một bộ phận nào đó của cơ thể, và do đó nó trở nên phiền hà và khó chịu; nhưng chiếc vừa vặn, có trọng lượng được phân phối một phần dọc theo xương đòn và bả vai, một phần qua vai và ngực, và một phần qua lưng và bụng, có cảm giác giống như một lớp da tự nhiên thứ hai hơn là một gánh nặng thêm để mang vác.

Pistias. Ngài đã gọi tên chính xác chất lượng mang lại cho công việc của tôi giá trị đặc biệt của nó, theo tôi nghĩ; tuy nhiên, tôi buộc phải nói rằng có những khách hàng tìm kiếm thứ gì đó khác trong một chiếc áo giáp—họ phải có chúng được trang trí hoặc dát vàng.

Dù vậy (Socrates đáp), nếu cuối cùng họ mua phải một sản phẩm kém vừa vặn, họ chỉ trở thành chủ sở hữu của một thứ phiền toái được chạm trổ kỳ công và dát vàng, theo như tôi thấy. Nhưng (ông nói thêm), vì cơ thể không bao giờ ở một vị trí cố định, mà lúc thì cong, lúc thì vươn thẳng—làm sao một chiếc áo giáp được mô hình chính xác có thể vừa vặn được?

Pistias. Nó không thể vừa vặn chút nào cả.

Ý anh là (Socrates tiếp tục) rằng không phải chiếc áo giáp được mô hình chính xác mới vừa vặn, mà là chiếc không gây khó chịu cho người mặc khi sử dụng?

Pistias. Đúng thế, thưa Socrates, ngài đã chạm đúng điểm rồi. Tôi thấy ngài hiểu vấn đề một cách cực kỳ chính xác.

XI

Có một lần trong thành phố có một người phụ nữ xinh đẹp tên là Theodote. Cô không chỉ xinh đẹp, mà còn sẵn sàng kết giao với bất kỳ kẻ cầu hôn nào có thể giành được sự sủng ái của cô. Bây giờ tình cờ có ai đó trong số những người có mặt nhắc đến cô, nói rằng vẻ đẹp của cô vượt quá sự mô tả. "Cô ấy xinh đẹp đến nỗi," anh ta nói thêm, "các họa sĩ đổ xô đến để vẽ chân dung cô, cho những người đó, trong giới hạn của sự trang nhã, cô trưng bày những kỳ quan của vẻ đẹp của mình." "Thế thì không còn cách nào khác là đi và gặp cô ấy," Socrates đáp, "vì việc hiểu qua lời đồn những gì vượt quá mô tả rõ ràng là bất khả thi." Rồi kẻ đã giới thiệu vấn đề liền đáp: "Hãy mau chóng đi theo tôi"; và cứ thế họ lên đường tìm kiếm Theodote. Họ tìm thấy cô đang "tạo dáng" cho một họa sĩ nào đó; và họ đứng lại làm khán giả. Chẳng mấy chốc họa sĩ đã ngừng việc của mình; nhân cơ hội đó Socrates lên tiếng:

"Các vị có nghĩ rằng chúng ta nên cảm ơn Theodote vì đã trưng bày vẻ đẹp của cô ấy cho chúng ta, hay cô ấy cảm ơn chúng ta vì đã đến chiêm ngưỡng cô ấy?... Có vẻ như, phải không, nếu việc triển lãm các nét quyến rũ của cô ấy mang lại lợi nhuận nhiều hơn cho cô ấy, món nợ thuộc về phía cô ấy; nhưng nếu cảnh tượng vẻ đẹp của cô ấy mang lại lợi ích lớn hơn cho chúng ta, thì chúng ta là con nợ của cô ấy."

Ai đó đáp rằng "đó là một tuyên bố công bằng về trường hợp này."

Thế thì (ông tiếp tục), đối với cô ấy, lời khen ngợi chúng ta dành cho cô ấy là một khoản lợi nhuận trước mắt; và chẳng mấy chốc, khi chúng ta truyền bá danh tiếng của cô ấy rộng rãi, cô ấy sẽ còn được lợi ích hơn nữa; nhưng đối với bản thân chúng ta, hiệu ứng ngay lập tức đối với chúng ta là một khao khát mạnh mẽ muốn chạm vào những gì chúng ta đã thấy; chẳng mấy chốc nữa, chúng ta cũng sẽ ra đi với một vết châm bên trong, và khi chúng ta đã đi hẳn, chúng ta sẽ bị thiêu đốt bởi niềm khao khát. Do đó có vẻ như chúng ta nên làm ơn cho cô ấy và cô ấy chấp nhận sự triều cống của chúng ta.

Nhân cơ hội đó Theodote: Ồ trời ơi! nếu sự việc là thế, chính tôi mới là con nợ của các ngài vì cảnh tượng này.

Tại điểm này, thấy rằng bản thân người phụ nữ ăn mặc đắt tiền, và cô ấy còn có cả mẹ của mình đi cùng, người có trang phục và phong cách hầu hạ vượt quá mức bình thường, chưa kể đến những nữ tì—nhiều và đẹp để nhìn, những kẻ không hề trình diện một vẻ ngoài tiêu tụy; trong khi về mọi mặt, toàn bộ ngôi nhà được trang hoàng lộng lẫy—Socrates đặt câu hỏi:

Xin hãy nói cho tôi biết, thưa Theodote, cô có một điền trang ở nông thôn chứ?

Theodote. Tôi không đời nào có.

Socrates. Thế thì có lẽ cô sở hữu một ngôi nhà và doanh thu lớn cùng với nó?

Theodote. Không, cũng chẳng có nhà.

Socrates. Cô không phải là một nhà tuyển dụng lao động quy mô lớn chứ?

Theodote. Không, cũng chẳng phải nhà tuyển dụng lao động.

Socrates. Từ nguồn nào, thế thì, cô có được phương tiện sinh sống của mình?

Theodote. Bạn bè của tôi là cuộc sống và gia tài của tôi, khi họ quan tâm đến việc đối xử tử tế với tôi.

Socrates. Có trời đất quỷ thần ơi, thưa Theodote, một tài sản rất tuyệt vời thực sự, và đáng sở hữu hơn rất nhiều so với một bầy cừu hay dê hay gia súc. Một bầy bạn bè!... Nhưng (ông nói thêm) cô có phó mặc cho vận may việc một người bạn sà xuống tay cô giống như một con ruồi một cách ngẫu nhiên không, hay cô dùng bất kỳ mưu chước nào của riêng mình để thu hút anh ta?

Theodote. Và làm thế nào tôi có thể tình cờ nghĩ ra bất kỳ mưu chước nào để thu hút anh ta được?

Socrates. Chúa tôi! tự nhiên hơn bất kỳ con nhện nào nhiều. Cô biết cách chúng bắt giữ những sinh vật mà chúng sống nhờ chứ; bằng cách dệt những chiếc mạng mỏng manh, phải không? và khốn cho con ruồi nào ngã vào lưới của chúng! Chúng ăn thịt nó.

Theodote. Thế thì ngài khuyên tôi dệt cho mình một loại lưới nào đó sao?

Socrates. Chà, chắc chắn là cô không cho rằng mình sẽ giăng bẫy thứ con mồi cao quý nhất trong số tất cả các loài—cụ thể là một kẻ si tình—theo một cách vô mưu như thế chứ? Cô không thấy (nói về một loại con mồi kém cao quý hơn nhiều) cần có bao nhiêu mưu chước để tóm được một con thỏ sao? Các sinh vật đi lang thang tìm thức ăn vào ban đêm; do đó thợ săn phải trang bị cho mình chó săn đêm. Vào lúc rạng sáng chúng chạy nhanh nhất có thể. Do đó anh ta phải có một bầy chó khác để đánh hơi và phát hiện ra chúng đi về hướng nào từ bãi cỏ đến chỗ ẩn nấp của chúng; và vì chúng chạy nhanh đến mức chạy vụt đi khuất tầm mắt trong chốc lát, anh ta lại phải được trang bị những con chó chạy nhanh khác để theo dấu chân chúng và bắt kịp chúng; và vì một số trong chúng thậm chí sẽ qua mặt cả những con này, cuối cùng anh ta phải dựng lên những chiếc lưới trên các lối mòn tại các điểm thoát thân, để chúng rơi vào mắt lưới và bị bắt.

Theodote. Và bằng mưu chước tương tự nào ngài muốn tôi bắt những kẻ si tình của mình?

Socrates. Này nhé! thế còn nếu thay vì một con chó, cô có thể kiếm được một người đàn ông lùng sục tìm kiếm kẻ si tình giàu có của cô và phát hiện ra hang ổ của hắn, và sau đó tìm được hắn, sẽ âm mưu và lên kế hoạch ném hắn vào lưới của cô thì sao?

Theodote. Không, tôi có loại lưới nào chứ?

Socrates. Cô có một cái, và đó là một tấm lưới khép kín, tôi dám chắc; cụ thể là, chính cơ thể của cô; và bên trong nó ngự trị một tâm hồn dạy cho cô bằng cái nhìn nào để làm vừa lòng và bằng những lời nào để cổ vũ; làm thế nào, cũng với những nụ cười, cô chào đón sự tận tụy chân thành, nhưng loại bỏ mọi kẻ lẳng lơ khỏi sự hiện diện của mình. Nó bảo cô rằng cô phải đến thăm người mình yêu khi ốm đau với sự quan tâm, và khi anh ta làm được điều gì cao cả, cô phải vui mừng lớn với anh ta; và với kẻ say mê cô, cô phải hiến dâng bản thân với trái tim và tâm hồn. Bí mật của tình yêu chân thành tôi chắc chắn cô biết: không chỉ yêu một cách mềm mại, mà là tận tụy. Và điều này tôi cũng chắc chắn: cô có thể thuyết phục những kẻ si tình về sự say mê của cô dành cho họ không phải bằng những lời đầu môi, mà bằng những hành động yêu thương.

Theodote. Không, có trời đất quỷ thần ơi, tôi chẳng có bất kỳ mưu chước nào trong số này.

Socrates. Thế mà nó tạo nên tất cả sự khác biệt liệu cô có tiếp cận con người theo một cách tự nhiên và chân thật không, vì chắc chắn không phải bằng vũ lực mà cô có thể bắt giữ hoặc giữ chân một người bạn. Lòng tốt và niềm vui là những phương tiện duy nhất để bắt giữ con người hoang dã đáng sợ này và giữ cho hắn chung thủy.

Theodote. Ngài nói đúng.

Socrates. Trước hết cô phải đưa ra những yêu cầu chỉ từ người có thiện chí của mình mà anh ta có thể ban phước mà không hối tiếc; và bước tiếp theo cô phải đền đáp, phân phát các ân huệ của mình với một sự tiết kiệm tương tự. Như vậy cô sẽ tạo ra những người bạn tốt nhất có tình yêu kéo dài lâu nhất và sự hào phóng của họ không biết hạn hẹp là gì. Và đối với các ân huệ của mình, cô sẽ giành được bạn bè tốt nhất nếu cô phù hợp sự ban phát của mình với sự nghèo túng của họ; vì, hãy đánh dấu lời tôi, những món ăn ngọt ngào nhất được dâng lên một người trước khi anh ta muốn chúng có xu hướng trở nhạt nhẽo, hoặc đối với người đã chán ngấy, thậm chí còn buồn nôn; nhưng hãy tạo ra cơn đói, và ngay cả những thứ thô kệch hơn cũng có vẻ ngọt ngào như mật.

Theodote. Thế thì làm thế nào tôi tạo ra cơn đói này trong trái tim của những người bạn của mình?

Socrates. Trước hết cô không được dâng hoặc đưa ra gợi ý về những món ăn ngon của mình cho những cảm thèm chán ngấy cho đến khi sự chán ngấy chấm dứt và sự đói khát kêu cầu sự bố thí. Ngay cả khi đó cô cũng chỉ đưa ra một gợi ý mờ nhạt cho nhu cầu của họ, với sự trò chuyện khiêm tốn—giống như một người muốn ban một ơn huệ... và kìa! tầm nhìn phai nhạt và cô ấy biến mất—cho đến chính khoảnh khắc tột cùng của cơn đói; vì những món quà giống nhau lúc đó có một giá trị chưa từng biết trước thời điểm của khát khao tối cao.

Rồi Theodote thốt lên: Ồ tại sao, thưa Socrates, tại sao ngài không ở bên cạnh tôi (giống như người hỗ trợ của thợ săn) để giúp tôi bắt bạn bè và những kẻ si tình?

Socrates. Ta sẽ làm thế nếu chỉ cần cô quyến rũ và chiến thắng ta.

Theodote. Làm thế nào tôi quyến rũ và chiến thắng ngài?

Socrates. Hãy tìm kiếm và cô sẽ tìm thấy phương tiện, nếu cô thực sự cần ta.

Theodote. Thế thì hãy bước vào đây và thăm tôi thường xuyên.

Và Socrates, đùa cợt lém lỉnh về sự thiếu bận rộn kinh doanh của chính mình, đáp: Không, thưa Theodote, thời gian rảnh rỗi không phải là mặt hàng ta giao dịch nhiều. Ta có hàng trăm công việc của riêng mình, riêng tư hoặc công cộng, để chiếm lấy thời gian; và rồi có những người tình yêu của ta, những người bạn thân thiết của ta, những kẻ không chịu để ta rời đi ngày hay đêm, vì mãi mãi học hỏi để học các bùa yêu và câu chú từ đôi môi của ta.

Theodote. Tại sao, ngài thực sự sành sỏi về những điều đó sao, thưa Socrates?

Socrates. Tất nhiên, hoặc nếu không thì làm sao, cậu tưởng tượng rằng Apollodorus ở đây và Antisthenes không bao giờ rời bỏ tôi; hoặc tại sao Cebes và Simmias lại lặn lội từ Thebes đến để ở lại với tôi? Hãy chắc chắn rằng những điều này không thể xảy ra mà không có các bùa yêu và câu chú và bánh xe phép thuật đa dạng.

Theodote. Tôi ước ngài cho tôi mượn bánh xe phép thuật của ngài, thế thì, và tôi sẽ quay nó trước tiên cho ngài.

Socrates. A! nhưng ta không muốn bị kéo về phía cô. Ta muốn cô đến với ta.

Theodote. Thế thì tôi sẽ đến. Chỉ là, ngài có "ở nhà" đối với tôi không?

Socrates. Vâng, ta sẽ chào đón cô, trừ khi một kẻ nào đó còn đáng yêu hơn giữ ta bận rộn, và ta buộc phải "không có nhà".

XII

Thấy một trong những người đi cùng ông, một thanh niên, nhưng có cơ thể yếu ớt, tên là Epigenes, ông đã hướng lời tới anh ta.

Socrates. Cậu không có diện mạo thể thao của một thanh niên đang tập luyện, hỡi Epigenes.

Và anh ta đáp: Điều đó có thể lắm, thấy rằng tôi là một kẻ nghiệp dư chứ không tập luyện.

Socrates. Ít là một kẻ nghiệp dư, tôi cho là thế, như bất kỳ ai từng bước vào võ đài Olympia, trừ khi cậu chuẩn bị coi nhẹ cuộc chiến sinh tử chống lại kẻ thù công cộng mà người Athens sẽ tổ chức khi ngày đó đến. Thế mà không ít người, do một thói quen cơ thể tồi tệ, hoặc bỏ mạng hoàn toàn trong những hiểm nguy của chiến tranh, hoặc được cứu một cách hèn nhát. Nhiều người vì chính nguyên nhân đó mà bị bắt làm tù binh, và bị bắt thì phải, nếu hoàn cảnh bắt buộc, chịu đựng những nỗi đau của nô lệ trong phần đời còn lại; hoặc, sau khi rơi vào hoàn cảnh bi thảm, khi họ đã trả giá đến đồng xu cuối cùng của tất cả, hoặc có lẽ hơn cả giá trị của tất cả những gì họ sở hữu, phải lê lết một sự tồn tại khốn khổ thiếu thốn những thứ tối cần thiết cho đến khi cái chết giải thoát họ. Nhiều người cũng là những kẻ giành được tiếng tăm xấu xa qua sự suy yếu của cơ thể, bị coi là đóng vai trò hèn nhát. Có thể nào cậu khinh miệt những hình phạt này được gắn liền với một thói quen xấu? Cậu nghĩ mình có thể nhẹ nhàng chịu đựng chúng sao? Nhẹ nhàng hơn nhiều, tôi tưởng tượng, không, thậm chí dễ chịu khi so sánh, là những nhọc nhằn mà kẻ tuân thủ đúng đắn một điều kiện cơ thể lành mạnh sẽ trải qua. Hay cậu duy trì rằng thói quen xấu thì lành mạnh hơn, và nói chung hữu ích hơn thói quen tốt? Cậu có khinh miệt những phước lành chảy ra từ trạng thái lành mạnh không? Thế mà hoàn toàn trái ngược với những gì giáng xuống điều tồi tệ lại đi kèm với điều kiện âm thanh. Chẳng phải sự âm thanh đó ngụ ý đồng thời sự khỏe mạnh và sức mạnh sao? Nhiều người không có bùa hộ mệnh nào khác ngoài điều này đã vượt qua an toàn thử thách của chiến tranh; bước đi, không kém phần trang nhã, qua tất cả những nỗi kinh hoàng của nó mà không hề hấn gì. Nhiều người không có sự hỗ trợ nào khác ngoài điều này đã đến giải cứu bạn bè, hoặc đứng ra làm ân nhân cho tổ quốc của họ; nhờ đó họ được coi là xứng đáng với lòng biết ơn, và đạt được một danh tiếng lớn lao và nhận được phần thưởng là những vinh quang cao nhất của Nhà nước; người mà cũng được dành cho một cuộc hành trình hạnh phúc và tươi sáng hơn qua những gì còn lại của cuộc đời họ, và khi chết đi họ để lại cho con cái di sản là một điểm khởi đầu công bằng hơn trong cuộc đua đời.

Bởi vì thành phố chúng ta không thực hành huấn luyện quân sự trước công chúng, đó không phải là lý do để lơ là nó trong riêng tư, mà đúng hơn là lý do để biến nó thành mối quan tâm hàng đầu. Vì hãy tin chắc rằng không có cuộc thi đấu nào loại nào, hay bất kỳ giao dịch nào, trong đó cậu sẽ gặp bất lợi vì được chuẩn bị tốt về cơ thể; và trên thực tế không có gì con người làm mà cơ thể không phải là một sự trợ giúp. Trong mọi yêu cầu, do đó, có thể đặt lên cơ thể, tốt hơn nhiều là nó nên ở trong tình trạng tốt nhất; vì, ngay cả khi cậu có thể tưởng tượng các yêu cầu đặt lên cơ thể là nhỏ nhất—trong hành vi suy luận—ai mà không biết những cú vấp ngã khủng khiếp được thực hiện thông qua việc không khỏe mạnh? Chỉ cần nói rằng sự hay quên, và sự chán nản, và sự bực bội, và sự điên rồ nhân cơ hội của sự không khỏe mạnh để ghé thăm các năng lực trí tuệ một cách dữ dội đến mức trục xuất toàn bộ kiến thức ra khỏi bộ não.

Nhưng kẻ có cơ thể sung sức lại có sự đảm bảo lớn lao. Anh ta không gặp rủi ro nào trong việc gánh chịu bất kỳ thảm họa nào như vậy thông qua việc không khỏe mạnh ít nhất; thay vào đó, anh ta có kỳ vọng rằng một thói quen tốt phải mang lại những hậu quả trái ngược với những hậu quả của một thói quen xấu... và chắc chắn đối với mục đích này không có gì một người có tỉnh táo mà không chịu đựng... Thật là một điều đê tiện cho một người già đi trong sự lơ là bản thân bất cẩn trước khi anh ta ngước mắt lên và thấy mình được tạo ra để trở thành con người như thế nào, trong sự hoàn hảo đầy đủ của sức mạnh và vẻ đẹp cơ thể. Nhưng những vinh quang này bị tước đi đối với kẻ phạm tội lơ là bản thân, vì chúng không có thói quen bùng cháy lên một cách vô cớ.

XIII

Có lần khi ai đó đang giận dữ cuồng nộ vì anh ta đã chào một người qua đường và lời chào không được đáp lại, Socrates nói: "Thật đủ để khiến người ta cười! Nếu cậu gặp một người trong một tình trạng tơi tả của cơ thể, cậu sẽ không nổi cơn thịnh nộ; nhưng bởi vì cậu vấp phải một tâm hồn nghèo nàn có vẻ thô lỗ một chút, cậu lại cảm thấy khó chịu."

Trước lời phàn nàn của một người khác rằng anh ta không ăn uống với sự vui thú, ông nói: "Acumenus có một toa thuốc hay cho điều đó." Và khi người kia hỏi: "Và điều đó có thể là gì?" "Ngừng ăn," ông nói. "Trên cơ sở của sự vui thú, sự tiết kiệm và sức khỏe, việc tuyệt thực hoàn toàn có nhiều điểm ưu ái."

Và khi ai đó khác than thở rằng "nước uống trong nhà anh ta ấm," ông trả lời: "Thế thì khi cậu muốn tắm nước ấm cậu sẽ không phải chờ đợi."

Người kia. Nhưng cho các mục đích tắm rửa thì nó lạnh.

Socrates. Cậu có thấy mấy người hầu của cậu có vẻ phiền lòng khi uống nó hoặc rửa bằng nó không?

Người kia. Hoàn toàn ngược lại; đó là một điều kỳ diệu liên tục đối với tôi khi họ sử dụng nó một cách mãn nguyện cho cả hai mục đích.

Socrates. Cái nào nóng hơn đối với vị giác—nước trong nhà cậu hay suối nước nóng trong đền thờ Asclepius?

Người kia. Nước trong đền thờ Asclepius.

Socrates. Và cái nào lạnh hơn để tắm—của cậu hay suối nước lạnh trong hang động Amphiaraus?

Người kia. Nước trong hang động Amphiaraus.

Socrates. Thế thì xin hãy quan sát: nếu cậu không cẩn thận, họ sẽ xếp cậu vào loại khó tính hơn cả một người hầu hay một bệnh nhân.

Một người đàn ông đã trừng phạt nặng nề người nô lệ hầu hạ mình, và khi Socrates hỏi: "Tại sao anh lại nổi giận dữ như thế với người hầu của chính mình?" đã biện minh cho bản thân trên cơ sở rằng "gã đó là một kẻ lười biếng, ham ăn, vô tích sự, vô dụng—thích tiền hơn thích làm việc." Tới điều này Socrates: "Anh đã bao giờ nghĩ đến việc xem xét trong trường hợp đó ai là kẻ đáng bị đánh đòn hơn—ông chủ hay người hầu?"

Khi ai đó đang e sợ chuyến hành trình đến Olympia, "Tại sao cậu lại sợ khoảng cách dài?" ông hỏi. "Ở đây ở nhà cậu dành gần như toàn bộ ngày của mình để đi dạo. Chà, trên con đường đến Olympia cậu sẽ đi dạo và ăn sáng, rồi cậu sẽ đi dạo nữa và ăn tối, và đi ngủ. Cậu không thấy, nếu cậu lấy và chắp nối lại độ dài đi dạo của năm hoặc sáu ngày, và kéo dài chúng ra thành một dòng dài, nó sẽ sớm vươn từ Athens đến Olympia sao? Tuy nhiên, tôi khuyên cậu nên xuất phát sớm hơn một ngày thay vì trễ một ngày. Bị buộc phải kéo dài hành trình trong ngày vượt quá một mức độ hợp lý có thể là một nỗi phiền toái; nhưng việc đi thêm một ngày hành trình vượt quá mức cần thiết là sự thư giãn thuần túy. Hãy mau chóng xuất phát, tôi nói thế, chứ không phải trong lúc đang trên đường."

Khi ai đó khác nhận xét "anh ta hoàn toàn kiệt sức sau một chuyến đi dài," Socrates hỏi anh ta: "Anh có mang theo hành lý nào không?"

"Tôi không," kẻ phàn nàn đáp; "chỉ có áo choàng của tôi thôi."

Socrates. Anh đi một mình, hay người hầu của anh đi cùng?

Anh ta. Vâng, tôi có người hầu của tôi.

Socrates. Tay không, hay anh ta có thứ gì để mang?

Anh ta. Tất nhiên; mang thảm của tôi và hành lý khác.

Socrates. Và anh ta đã vượt qua chuyến đi như thế nào?

Anh ta. Khá hơn tôi nhiều, tôi đoán thế.

Socrates. Chà, nhưng bây giờ giả sử anh phải mang hành lý của cậu ta, tình trạng của anh sẽ trông như thế nào?

Anh ta. Đủ thảm hại, tôi có thể nói với ngài; hoặc đúng hơn, tôi không thể mang nổi nó.

Socrates. Thật là một lời thú nhận! Thật lạ lùng khi có khả năng chịu đựng ít nhọc nhằn hơn một cậu bé nô lệ nghèo! Điều đó nghe có giống như sự hoàn hảo của việc huấn luyện thể thao không?

XIV

Vào dịp một bữa tối chung nơi một số người tự trình diện với nguồn cung cấp đồ ăn nhỏ, và những người khác với nguồn cung cấp lớn, Socrates sẽ bảo những người hầu ném nguồn cung cấp nhỏ vào kho dự trữ chung, hoặc cách khác là giúp mỗi người trong bữa tiệc một phần chia khắp nơi. Do đó những người cung cấp thực phẩm lớn cảm thấy xấu hổ trong trường hợp một là không chia sẻ vào kho chung, và trong trường hợp kia là không ném nguồn cung cấp của họ vào. Theo đó, nguồn cung cấp lớn đi vào kho chung. Và bây giờ, không khá hơn những người đóng góp nhỏ, họ sớm ngừng cung cấp các món ăn đắt tiền.

Tại một bữa tiệc tối, một thành viên của công ty, như Socrates tình cờ lưu ý, đã đặt phần thức ăn nhạt nhẽo sang một bên và đang cống hiến hết mình cho một số món ngon. Một cuộc thảo luận đang diễn ra về tên gọi và định nghĩa, và các ứng dụng đúng đắn của các thuật ngữ cho các sự vật. Nhân cơ hội đó Socrates, kêu gọi sự chú ý của công ty: "Chúng ta có thể giải thích tại sao chúng ta gọi một người là 'kẻ ăn uống cầu kỳ' không? Hành động cụ thể mà thuật ngữ áp dụng là gì?—vì mọi người đều thêm một món ngon nào đó vào thức ăn của mình khi có thể kiếm được. Nhưng chúng ta vẫn chưa chạm đúng định nghĩa, tôi nghĩ. Chúng ta có được gọi là những kẻ ăn cầu kỳ vì chúng ta thích bánh mì phết bơ không?"

Không! hầu như không! (một thành viên của công ty đáp).

Socrates. Chà, nhưng bây giờ giả sử một người tự giới hạn mình chỉ ăn thịt nai hoặc món ngon khác mà không có bất kỳ thức ăn nhạt nhẽo nào cả, không phải là vấn đề huấn luyện, mà vì niềm vui của nó: một người như thế đã kiếm được danh hiệu chưa? "Phần còn lại của thế giới sẽ có cơ hội kém cỏi chống lại anh ta," ai đó đáp. "Hoặc," một người khác chen vào, "thế còn nếu các món ngon anh ta ngấu nghiến vượt quá mọi tỷ lệ với phần còn lại của bữa ăn—thế nào về anh ta?"

Socrates. Dù sao đi nữa anh ta đã thiết lập một danh hiệu rất hợp lý cho danh xưng này, và khi phần còn lại của thế giới cầu nguyện thiên đàng cho một mùa vụ tốt: "Ngô và dầu của chúng ta hãy gia tăng!", anh ta có thể hợp lý thốt lên, "Nồi thịt của tôi hãy nhân lên!"

Tại lời trêu chọc cuối cùng này, chàng thanh niên, cảm thấy rằng cuộc trò chuyện hướng hơi nghiêng về phía mình, không hề từ bỏ các món ăn mặn của mình, mà tự hào phóng lấy một miếng bánh mì. Socrates hoàn toàn quan sát thấy, và thêm vào: Hãy để mắt đến người bạn của chúng ta đằng kia, những người khác cạnh anh ta, và xem xét sự công bằng giữa miếng bánh mì và món sốt.

Lần khác, thấy một trong những người có mặt chỉ sử dụng một miếng bánh mì để thử nghiệm vài món ăn mặn, ông nhận xét: Có thể có một phong cách nấu ăn nào đó ngất ngây hơn, hoặc tàn sát hơn đối với chính các món ngon, hơn là phương pháp bán buôn này khi dùng quá nhiều món cùng nhau?—tại sao, chúa tôi, hai mươi loại gia vị khác nhau trong một cú vung! Trước hết anh ta pha trộn thực sự nhiều nguyên liệu hơn chính đầu bếp quy định, điều đó là xa hoa; và thứ hai, anh ta có sự táo bạo để pha trộn những gì đầu bếp coi là không tương hợp, nhờ đó nếu các đầu bếp đúng trong phương pháp của họ thì anh ta sai trong phương pháp của mình, và do đó là kẻ hủy diệt nghệ thuật của họ. Bây giờ chẳng phải thật nực cười khi trước tiên đi tìm những bậc thầy vĩ đại nhất để nấu ăn cho chúng ta, và rồi không có chút quyền hạn nào đối với kỹ năng của họ lại đi lấy và thay đổi quy trình của họ sao? Nhưng có một điều tồi tệ hơn đang chờ đợi kẻ táo bạo tự quen với việc ăn một tá món cùng một lúc: khi chỉ có một vài món được dọn ra, ra khỏi thói quen thuần túy anh ta sẽ cảm thấy mình nửa đói, trong khi người láng giềng của anh ta, quen với việc gửi miếng bánh mì của mình xuống bằng sự trợ giúp của một món sốt duy nhất, sẽ tiệc tùng vui vẻ, dù các món ăn có ít ỏi đến đâu đi nữa.

Ông có câu nói rằng euokheisthai, để "làm cho bữa tiệc tốt," trong tiếng Attic là một từ đồng nghĩa với "ăn," và hậu tố eu ("tốt" thuộc tính) hàm ý việc ăn những thứ không làm phiền tâm hồn hay cơ thể, và không ở xa để tìm hoặc khó tìm. Thế nên việc "làm tiệc tốt" trong từ vựng của ông áp dụng cho một phong cách sống khiêm tốn và ngăn nắp.