Thật dễ nảy sinh ý định kết luận bằng những phỏng đoán về tương lai của tiểu thuyết: liệu nó sẽ mang tính hiện thực hơn hay kém đi, liệu nó có bị điện ảnh bức tử hay không, v.v. Những phỏng đoán ấy, dù mang giọng điệu ủ rũ hay hào hứng, luôn ra vẻ cao sang, và là một cách rất tiện lợi để tỏ ra uyên bác hoặc gây ấn tượng. Nhưng chúng ta không có quyền ngậm mâu thuẫn đó. Chúng ta đã từ chối để bản thân bị kìm hãm bởi quá khứ, vậy nên chúng ta cũng không được phép vụ lợi từ tương lai. Chúng ta đã hình dung các nhà tiểu thuyết của hai thế kỷ qua đều đang cùng viết trong một căn phòng, chịu chung những cung bậc cảm xúc và đưa những biến cố ngẫu nhiên của thời đại họ vào lò lửa sáng tạo; và dù kết quả của chúng ta có ra sao đi nữa, phương pháp của chúng ta vẫn rất vững vàng — vững vàng đối với một tập hợp những kẻ mang danh giả học thuật như chúng ta. Song chúng ta cũng phải hình dung các nhà tiểu thuyết của hai thế kỷ tiếp theo đang cùng viết trong căn phòng đó. Sự biến đổi trong đề tài của họ sẽ vô cùng to lớn; nhưng bản thân họ thì không thay đổi. Chúng ta có thể thuần hóa nguyên tử, có thể đặt chân lên mặt trăng, có thể xóa bỏ hoặc đẩy mạnh chiến tranh, đời sống tinh thần của loài vật có thể được thấu hiểu; nhưng tất cả những điều đó chỉ là vụn vặt, chúng thuộc về lịch sử chứ không phải nghệ thuật. Lịch sử tiến hóa, nghệ thuật đứng yên. Nhà tiểu thuyết của tương lai sẽ phải cho tất cả mọi sự kiện mới đi qua cơ chế cũ kỹ nhưng biến hóa khôn lường của tâm trí sáng tạo.
Tuy nhiên, có một câu hỏi chạm đến đề tài của chúng ta, và chỉ một nhà tâm lý học mới có thể trả lời. Nhưng hãy cứ đặt ra nó. Liệu bản thân quá trình sáng tạo có thay đổi không? Liệu tấm gương có được tráng một lớp thủy ngân mới không? Nói cách khác, bản chất con người có thể thay đổi được chăng? Chúng ta hãy suy xét khả năng này trong chốc lát — chúng ta hoàn toàn có quyền được thư giãn chừng ấy.
Thật thú vị khi lắng nghe những người cao tuổi bàn về chủ đề này. Đôi khi, một người lớn tuổi quả quyết nói: "Bản chất con người thời nào cũng vậy thôi. Con người nguyên thủy trong hang đá vẫn ẩn sâu trong mỗi chúng ta. Nền văn minh ư — phừ! chỉ là một lớp vec-ni mỏng manh thôi. Anh không thể thay đổi sự thật được đâu." Ông ta nói năng như vậy khi đang cảm thấy sung túc và mãn nguyện. Khi cảm thấy chán nản, lo lắng trước thế hệ trẻ, hoặc khi bày tỏ nỗi niềm cảm sầu về họ với lý do rằng họ sẽ thành công trong cuộc đời trong khi bản thân ông ta đã thất bại, thì ông ta lại quay sang quan điểm ngược lại và nói một cách đầy vẻ huyền bí: "Bản chất con người không còn như trước nữa. Tôi đã chứng kiến những thay đổi căn bản trong chính thời đại của mình. Các anh phải đối mặt với sự thật." Và ông ta cứ tiếp tục như thế ngày này qua ngày khác, khi thì đối mặt với sự thật, khi thì chối bỏ việc thay đổi nó.
Tất cả những gì tôi làm chỉ là nêu lên một khả năng. Nếu bản chất con người thực sự thay đổi, đó sẽ là vì các cá nhân tìm cách nhìn nhận bản thân theo một lối đi mới. Hết nơi này đến nơi khác, con người — chỉ một số rất ít người, nhưng một vài nhà tiểu thuyết nằm trong số đó — đang cố gắng làm điều này. Mọi thiết chế và quyền lợi gắn liền đều chống lại một cuộc tìm kiếm như vậy: tôn giáo có tổ chức, nhà nước, gia đình dưới khía cạnh kinh tế, chẳng có gì để thu lợi từ đó cả, và chỉ khi những sự cấm đoán bên ngoài suy yếu thì công cuộc ấy mới có thể tiến triển: lịch sử tạo điều kiện cho nó đến mức độ đó. Có lẽ những kẻ dấn thân tìm kiếm sẽ thất bại, có lẽ công cụ của sự chiêm nghiệm không tài nào tự chiêm nghiệm chính nó, có lẽ nếu điều đó khả thi thì nó đồng nghĩa với dấu chấm hết cho văn học tưởng tượng — mà nếu tôi hiểu đúng ý ông, đó chính là quan điểm của nhà nghiên cứu sắc sảo ấy, ông I. A. Richards. Dù sao đi nữa — hướng đi ấy ẩn chứa sự chuyển động và thậm chí cả sự bùng nổ đối với tiểu thuyết, bởi vì nếu nhà tiểu thuyết nhìn nhận bản thân khác đi, anh ta sẽ nhìn nhận các nhân vật của mình khác đi, và một hệ thống chiếu sáng mới sẽ thành hình.
Tôi không biết những nhận định trên đang ngả về triết học nào hay những luồng triết học kình địch nào, nhưng khi nhìn lại những mảnh kiến thức của chính mình và ngó vào tận sâu thẳm tâm can, tôi nhận thấy hai chuyển động của tâm trí con người: một luồng lũ lụt vĩ đại đầy mệt mỏi được gọi là lịch sử, và một chuyển động né tránh rụt rè đi ngang như loài cua. Cả hai chuyển động này đều đã bị bỏ quên trong các bài giảng này: lịch sử thì chỉ cuốn con người trôi đi, nó chẳng khác nào một cỗ tàu đầy hành khách; còn chuyển động kiểu con cua thì quá chậm chạp và thận trọng để có thể nhận thấy trong khoảng thời gian ngắn ngủi vỏn vẹn hai thế kỷ của chúng ta. Thế nên, ngay từ khi bắt đầu, chúng ta đã mặc nhiên coi như một tiên đề rằng bản chất con người là bất biến, và rằng nó liên tiếp tạo ra những tác phẩm tự sự bằng văn xuôi — mà khi đạt độ dài từ 50.000 từ trở lên, những tác phẩm ấy được gọi là tiểu thuyết. Nếu chúng ta có đủ quyền năng hoặc sự cho phép để phóng tầm nhìn rộng hơn, để bao quát toàn bộ hoạt động của con người và tiền nhân, có lẽ chúng ta sẽ không đưa ra kết luận như thế này; chuyển động ngang như cua, sự dịch chuyển của những hành khách trên tàu, khi ấy có thể sẽ hiện rõ, và cụm từ "sự phát triển của tiểu thuyết" có lẽ sẽ không còn là một cái nhãn mác giả học thuật hay một thứ tiểu tiết mang tính kỹ thuật nữa, mà sẽ trở nên quan trọng, bởi vì nó ngụ ý cho sự phát triển của cả nhân loại.
