NHÂN VẬT THAM GIA ĐỐI THOẠI: Meno, Socrates, Một nô bộc của Meno (Cậu bé), Anytus.

MENO: Thưa Socrates, ngài có thể cho tôi biết chăng, đức hạnh là nhờ dạy dỗ mà có, hay do rèn luyện mà thành; hoặc giả không do dạy dỗ cũng chẳng do rèn luyện, thì liệu đó là bản tính tự nhiên của con người, hay bắt nguồn từ một lẽ nào khác?

SOCRATES: Hỡi Meno, xưa kia người Thessalia trong mắt các dân tộc Hellas chỉ nổi tiếng nhờ giàu sang và thuật cưỡi ngựa; nhưng nay, nếu ta không lầm, họ cũng lừng danh chẳng kém về đường trí tuệ, đặc biệt là tại Larisa, quê hương của Aristippus bạn người. Ơn ấy thảy đều thuộc về Gorgias; bởi khi ông đặt chân tới đó, bậc hào hoa của dòng họ Aleuadae—trong đó có kẻ ái mộ người là Aristippus—cùng các vị thủ lĩnh khác của xứ Thessalia, đều say mê trí tuệ của ông. Ông đã rèn cho các người thói quen đối đáp bằng một phong thái đường bệ, bạo dạn, vốn chỉ xứng hợp với những bậc am tường, và đó cũng chính là cái cách mà chính ông ứng đối với muôn khách tìm đến; bất cứ người Hellas nào muốn hỏi điều chi, ông đều sẵn lòng giải đáp. Ngược lại, số phận của chúng ta mới trớ trêu làm sao hỡi Meno thân mến! Nơi Athens này, thứ phẩm vật ấy lại đang khan hiếm lạ lùng, dường như toàn bộ trí tuệ đã rời bỏ chúng ta để dời sang xứ sở của các người. Ta dám chắc rằng nếu người đem câu hỏi đức hạnh là do bẩm sinh hay tập thành ra hỏi bất kỳ ai nơi thành Athens, họ hẳn sẽ cười thẳng vào mặt người mà rằng: "Hỡi vị khách lạ, người đánh giá ta quá cao rồi đó, nếu người ngỡ rằng ta đủ sức trả lời câu hỏi ấy. Bởi ngay cả đức hạnh rốt cuộc là gì ta còn chẳng biết, huống chi là biết xem nó có do dạy dỗ mà nên hay chăng." Và chính ta đây, hỡi Meno, sống giữa chốn nghèo nàn này, bản thân cũng bần hàn chẳng kém chi ai; ta đành thẹn thùng thú nhận rằng mình hoàn toàn mịt mờ về đức hạnh; một khi đã không biết "nó là cái gì", thì làm sao ta thấu suốt được "nó có tính chất ra sao"? Nếu ta hoàn toàn chẳng biết chút gì về Meno, liệu ta có thể phán xét chàng tuấn tú hay xấu xí, phú quý sang giàu hay bần hàn hạ tiện chăng? Người nghĩ ta làm nổi điều đó chăng?

MENO: Hẳn là không rồi. Nhưng ngài nói thật đấy ư, Socrates, rằng ngài quả thực chẳng biết đức hạnh là gì? Chẳng lẽ tôi phải mang lời thuật này về lại Thessaly sao?

SOCRATES: Không chỉ có thế đâu, người bạn trẻ của ta, người cứ việc nói thêm rằng theo nhận định của ta, ta cũng chưa từng thấy có ai khác biết rõ điều đó cả.

MENO: Vậy ra ngài chưa từng gặp Gorgias thuở ông còn ở Athens ư?

SOCRATES: Ta có gặp chứ.

MENO: Và ngài không nghĩ rằng ông ấy biết sao?

SOCRATES: Trí nhớ của ta vốn chẳng tốt lành gì, Meno à, nên giờ đây ta không thể nói rõ hồi ấy ta nghĩ gì về ông. Ta dám cuộc là ông ấy biết, và người cũng nhớ rõ những lời ông từng dạy: vậy xin người hãy nhắc lại cho ta hay; hoặc giả nếu muốn, hãy bộc bạch quan điểm của chính người; bởi ta đồ rằng bụng dạ người và ông ấy hẳn có nhiều nét tương đồng.

MENO: Đúng là như vậy.

SOCRATES: Vậy thì vì ông ấy không có mặt ở đây, ta hãy gác ông sang một bên, người hãy nói cho ta rõ: Nhờ thần linh soi xét, Meno ơi, hãy rộng lòng bảo cho ta hay theo lời người thì đức hạnh rốt cuộc là gì? Bởi ta sẽ lấy làm hoan hỉ vô cùng nếu thấy mình bấy lâu lầm lẫn, và thấy người cùng Gorgias thực sự nắm giữ được tri thức này; dẫu cho ban nãy ta vừa khẳng định chưa từng gặp ai biết đến nó.

MENO: Trả lời câu hỏi của ngài nào có khó khăn chi, hỡi Socrates. Trước hết hãy bàn về đức hạnh của một người đàn ông—chàng phải biết cách quản trị quốc gia, và trong việc trị quốc, chàng phải làm lợi cho bạn bè và trừng phạt kẻ thù; chàng cũng phải hết sức cẩn trọng để bản thân không chịu tổn hại. Còn đức hạnh của người đàn bà, nếu ngài muốn hay, cũng thật dễ bề miêu tả: bổn phận của nàng là trông nom việc nhà, giữ gìn tài sản trong tổ ấm, và thuận phục tùng chồng. Mỗi lứa tuổi, mỗi cảnh đời, trẻ hay già, nam hay nữ, nô lệ hay tự do, đều có một đức hạnh riêng biệt: đức hạnh hằng hà sa số, và chẳng hề thiếu định nghĩa về chúng; bởi đức hạnh gắn liền với hành vi và độ tuổi của mỗi chúng ta trong từng việc ta làm. Về thói xấu xa tội lỗi, thưa Socrates, người ta cũng có thể nói tương tự như vậy.

SOCRATES: Ta may mắn làm sao hỡi Meno! Ta chỉ xin người một đức hạnh duy nhất, thế mà người lại hào phóng ban cho ta cả một bầy đức hạnh đang nằm trong tay người. Giờ ta hãy mượn tiếp cái hình ảnh đàn ong ấy mà hỏi người rằng: Bản chất của con ong là gì? Giả sử người đáp ong có muôn ngàn giống khác nhau, rồi ta vặn lại: Nhưng loài ong có phải vì mang nhiều giống loài dị biệt mà khác nhau ở phương diện con ong hay chăng; hay chúng khác nhau là nhờ các đặc tính khác, chẳng hạn như vẻ đẹp, tầm vóc, hoặc hình thù? Người sẽ đáp lại ta thế nào?

MENO: Tôi sẽ đáp rằng xét trên phương diện con ong, chúng chẳng hề khác biệt nhau.

SOCRATES: Và nếu ta hỏi tiếp: Đó chính là điều ta muốn tường tận đấy hỡi Meno; hãy chỉ cho ta thấy đâu là phẩm tính mà chúng không hề khác biệt, trái lại thảy đều như nhau;—liệu người có trả lời nổi chăng?

MENO: Tôi trả lời được chứ.

SOCRATES: Đức hạnh cũng vậy thôi, dẫu có nhiều và dị biệt đến nhường nào, chúng thảy đều mang một bản tính chung khiến chúng trở thành đức hạnh; và phàm ai muốn giải đáp câu hỏi "Đức hạnh là gì?" thì nên chăm chú nhìn vào bản tính chung ấy: Người có hiểu ý ta chăng?

MENO: Tôi bắt đầu hiểu rồi; nhưng thực lòng tôi vẫn chưa nắm bắt được câu hỏi thấu đáo như tôi hằng mong muốn.

SOCRATES: Khi người bảo rằng có đức hạnh riêng của người đàn ông, của người đàn bà, của đứa trẻ, và vân vân, thì điều đó chỉ đúng với đức hạnh, hay người cũng sẽ nói tương tự về sức khỏe, vóc dáng, và sức mạnh? Hay bản chất của sức khỏe luôn luôn là một, bất kể ở nơi đàn ông hay đàn bà?

MENO: Tôi cho rằng sức khỏe ở cả đàn ông lẫn đàn bà đều như nhau.

SOCRATES: Thế vóc dáng và sức mạnh há chẳng phải cũng thế sao? Nếu một người đàn bà khỏe mạnh, nàng khỏe mạnh là nhờ cùng một hình thái và cùng một sức mạnh tồn tại trong nàng hệt như ở người đàn ông. Ý ta muốn nói sức mạnh, xét ở tư cách là sức mạnh, thì dù ở đàn ông hay đàn bà cũng đều là một. Liệu có điểm nào khác biệt chăng?

MENO: Tôi nghĩ là không.

SOCRATES: Vậy thì đức hạnh, xét ở tư cách là đức hạnh, há chẳng phải sẽ đồng nhất, dẫu ở nơi con trẻ hay người trưởng thành, ở đàn bà hay ở đàn ông?

MENO: Tôi không sao dứt bỏ được cảm nghĩ rằng trường hợp này dường như khác với những ví dụ kia, thưa Socrates.

SOCRATES: Nhưng cớ sao lại khác? Chẳng phải ban nãy người vừa bảo rằng đức hạnh của đàn ông là quản trị quốc gia, còn đức hạnh của đàn bà là quán xuyến việc nhà đó ư?

MENO: Đúng là tôi có nói vậy.

SOCRATES: Thế việc nhà, quốc gia hay bất cứ thứ gì có thể được quản trị chu toàn nếu thiếu đi sự chừng mực và đức công chính hay chăng?

MENO: Chắc chắn là không thể rồi.

SOCRATES: Vậy thì những ai quản trị một quốc gia hay một gia đình một cách chừng mực và công chính, há chẳng phải là đang quản trị bằng sự chừng mực và đức công chính đó sao?

MENO: Dĩ nhiên là thế.

SOCRATES: Vậy thì cả đàn ông lẫn đàn bà, nếu muốn trở thành những con người tốt lành, ắt phải cùng sở hữu những đức hạnh chung là sự chừng mực và đức công chính?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Thế một chàng trai trẻ hay một bậc cao niên có thể nên người tốt lành được chăng, nếu họ buông tuồng và bất công?

MENO: Họ chẳng thể nào tốt được.

SOCRATES: Họ ắt phải chừng mực và công chính chứ?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Vậy thì mọi người đều trở nên tốt lành theo cùng một cách, và nhờ cùng chia sẻ những đức hạnh giống nhau?

MENO: Suy luận ra thì đúng là như vậy.

SOCRATES: Và chắc chắn họ chẳng thể nào tốt lành theo cùng một cách, trừ phi đức hạnh của họ vốn là một?

MENO: Đúng thế.

SOCRATES: Giờ đây, khi sự đồng nhất của mọi đức hạnh đã được sáng tỏ, người hãy gắng nhớ lại xem người và Gorgias định nghĩa đức hạnh là gì.

MENO: Ngài muốn có một định nghĩa chung cho tất cả ư?

SOCRATES: Đó chính là điều ta đang tìm kiếm.

MENO: Nếu ngài muốn có một định nghĩa bao hàm tất cả, thì tôi chẳng biết nói gì hơn ngoài việc: đức hạnh chính là năng lực cai trị loài người.

SOCRATES: Nhưng liệu định nghĩa ấy có bao quát được toàn bộ đức hạnh chăng? Đức hạnh ở một đứa trẻ và một kẻ nô lệ có giống nhau chăng hỡi Meno? Liệu đứa con có thể cai trị cha mình, hay kẻ nô lệ có thể cai trị chủ nhân; và một kẻ đã đứng lên cai trị thì liệu có còn là nô lệ nữa hay không?

MENO: Tôi nghĩ là không, thưa Socrates.

SOCRATES: Hẳn là không rồi; nói thế thật phi lý quá chừng. Thêm một điều nữa hỡi người bạn lịch thiệp; theo lời người, đức hạnh là "năng lực cai trị"; nhưng người há không nói thêm là "cai trị một cách công chính chứ không phải bất công" sao?

MENO: Thưa Socrates, tôi đồng ý với điều đó; bởi công chính chính là đức hạnh.

SOCRATES: Người nói là "đức hạnh" hay "một đức hạnh", hỡi Meno?

MENO: Ý ngài là sao?

SOCRATES: Ý ta cũng như khi nói về bất cứ điều chi khác; chẳng hạn như hình tròn là "một hình" chứ không chỉ đơn thuần là "hình", và ta dùng cách nói này là bởi vì còn có những hình thù khác nữa.

MENO: Rất đúng; và đó cũng chính là điều tôi đang muốn nói về đức hạnh—rằng ngoài công chính ra, còn có những đức hạnh khác nữa.

SOCRATES: Đó là những đức hạnh nào? Hãy gọi tên chúng ra cho ta hay, cũng như ta sẽ gọi tên các hình thể khác nếu người cất lời hỏi ta vậy.

MENO: Dũng cảm, chừng mực, khôn ngoan và đại lượng thảy đều là đức hạnh; và còn vô số đức hạnh khác nữa.

SOCRATES: Phải rồi, hỡi Meno; thế là chúng ta lại rơi vào tình cảnh cũ: đi tìm một đức hạnh duy nhất, ta lại tìm ra muôn vàn đức hạnh, dẫu không theo cách như trước; song chúng ta vẫn chưa thể tìm thấy một đức hạnh chung bao trùm lên tất cả.

MENO: Kìa Socrates, ngay cả lúc này tôi vẫn chưa thể dõi theo ngài trong nỗ lực tìm kiếm một ý niệm chung về đức hạnh như ở các sự vật khác.

SOCRATES: Chẳng có gì lạ cả; nhưng ta sẽ cố gắng tiếp cận gần hơn nếu có thể, vì người biết rằng vạn vật đều có một ý niệm chung mà. Giả sử bây giờ có ai đó hỏi người câu mà ban nãy ta vừa hỏi: Này Meno, họ sẽ nói, hình là gì? Và nếu người đáp là "hình tròn", người ấy sẽ dùng lối nói của ta mà cật vấn xem người cho hình tròn là "hình" hay là "một hình"; hẳn người sẽ đáp là "một hình".

MENO: Chắc chắn rồi.

SOCRATES: Và lý do là vì còn có những hình khác nữa, phải chăng?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Và nếu người ấy hỏi tiếp, còn có những hình nào khác nữa? hẳn người sẽ kể ra cho họ nghe.

MENO: Tôi sẽ kể chứ.

SOCRATES: Và nếu người ấy cũng hỏi tương tự màu sắc là gì, rồi người đáp là màu trắng, và kẻ hỏi vặn lại: Người cho màu trắng là màu sắc hay là một màu sắc? thì hẳn người sẽ đáp: Là một màu sắc, bởi ngoài nó ra còn có những sắc màu khác nữa.

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và nếu người ấy bảo: Hãy nói cho ta biết những màu ấy là gì?—hẳn người sẽ kể cho họ những màu khác, vốn cũng là màu sắc chẳng kém gì màu trắng.

MENO: Phải.

SOCRATES: Và giả sử người ấy lại truy xét vấn đề theo cách của ta, hẳn người ấy sẽ nói: Chốc chốc ta lại sa vào những thứ riêng lẻ, nhưng đó chẳng phải điều ta muốn; vậy hãy nói cho ta hay, một khi người gọi chúng bằng một danh xưng chung, và bảo rằng tất cả chúng đều là hình, dẫu cho chúng có đối lập nhau, thì cái bản tính chung mà người gọi là hình—vốn bao hàm cả đường thẳng lẫn đường cong, và chẳng thiên lệch bên nào hơn bên nào—rốt cuộc là gì? Đó há chẳng phải là lối người sẽ đối đáp sao?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và khi nói như thế, người đâu có ý bảo đường cong thì có tính hình hơn đường thẳng, hay đường thẳng thì có tính hình hơn đường cong?

MENO: Tuyệt đối không.

SOCRATES: Người chỉ muốn khẳng định rằng hình cong chẳng phải là hình nhiều hơn hình thẳng, và hình thẳng cũng chẳng phải là hình nhiều hơn hình cong?

MENO: Rất đúng.

SOCRATES: Vậy thì ta gán danh xưng "hình" cho cái gì đây? Hãy thử trả lời xem. Giả như khi có kẻ hỏi người câu ấy về hình thù hay màu sắc, mà người lại đáp rằng: Này anh bạn, ta chẳng hiểu anh muốn gì, cũng chẳng rõ anh đang nói chi; thì người ấy hẳn sẽ kinh ngạc mà bảo: Chẳng lẽ anh không hiểu rằng ta đang tìm kiếm "điểm chung ở muôn loài" sao? Và rồi người ấy có thể diễn đạt lại câu hỏi theo cách khác: Này Meno, người ấy sẽ hỏi, cái "điểm chung ở muôn loài" mà anh gọi là hình, vốn bao hàm chẳng những hình cong, hình thẳng mà là tất cả các hình, rốt cuộc là chi? Liệu người có trả lời nổi câu hỏi ấy chăng hỡi Meno? Ta muốn người thử sức xem; nỗ lực ấy sẽ là một bước tập dượt tuyệt hảo để hướng tới câu trả lời về đức hạnh.

MENO: Tôi thích ngài trả lời hơn, thưa Socrates.

SOCRATES: Ta phải chiều lòng người ư?

MENO: Xin ngài cứ làm vậy đi.

SOCRATES: Và rồi người sẽ kể cho ta nghe về đức hạnh chứ?

MENO: Tôi sẽ kể.

SOCRATES: Vậy thì ta phải dốc hết sức mình rồi, bởi trước mắt có cả một phần thưởng đang chờ đón.

MENO: Chắc chắn là vậy.

SOCRATES: Được thôi, ta sẽ thử giải thích cho người hay hình là gì nhé. Người nghĩ sao về câu trả lời này?—Hình là thứ duy nhất luôn luôn đi liền với màu sắc. Liệu người có lấy làm hài lòng chăng, như ta dám chắc mình cũng sẽ thỏa dạ nếu người ban cho ta một định nghĩa tương tự về đức hạnh?

MENO: Nhưng Socrates ơi, câu trả lời ấy giản đơn quá đỗi.

SOCRATES: Sao lại giản đơn?

MENO: Bởi vì theo lời ngài, hình là thứ luôn luôn đi liền với màu sắc.

(SOCRATES: Cứ cho là vậy đi.)

MENO: Nhưng ngộ nhỡ có kẻ bảo rằng họ chẳng biết màu sắc là cái thớ gì, cũng mịt mù hệt như đối với hình thù vậy—thì ngài sẽ đối đáp với họ ra sao?

SOCRATES: Ta sẽ nói cho người ấy sự thật. Và nếu đó là một triết gia thuộc hạng hiếu biện và thích tranh cãi, ta sẽ bảo hắn: Đây là lời đáp của ta, và nếu ta sai, phần việc của ngươi là nắm lấy luận cứ mà bác bỏ ta. Nhưng nếu đôi bên là bằng hữu, và đang đàm đạo thân tình như người với ta lúc này, ta sẽ đáp lại bằng một giọng điệu hòa nhã hơn, đậm chất biện chứng hơn; nghĩa là, ta không chỉ nói ra sự thật, mà còn phải viện dẫn những tiền đề mà chính người được hỏi sẵn lòng thừa nhận. Và đó chính là cách ta sẽ gắng gỏi tiếp cận người. Hẳn người sẽ công nhận rằng có một thứ gọi là điểm kết thúc, hay điểm tận cùng, hoặc giới hạn chứ?—những từ ngữ này ta đều dùng với cùng một nghĩa, dẫu ta biết Prodicus có thể vạch ra ranh giới rạch ròi giữa chúng: song ta tin chắc người vẫn thường nói một vật đã tới chỗ kết thúc hay tận cùng—điều ta nói chỉ có thế thôi—chẳng có chi là khúc mắc quá cả.

MENO: Vâng, tôi vẫn nói thế; và tôi tin mình hiểu được ý ngài.

SOCRATES: Và người cũng từng nói về mặt phẳng cũng như khối đặc, chẳng hạn như trong hình học chứ?

MENO: Phải.

SOCRATES: Vậy thì lúc này người đã đủ sức hiểu được định nghĩa của ta về hình rồi đấy. Ta định nghĩa hình chính là nơi khối đặc chấm dứt; hay nói vắn tắt hơn, hình là giới hạn của khối đặc.

MENO: Thế còn màu sắc thì sao hỡi Socrates?

SOCRATES: Người thật quá quắt đấy hỡi Meno, cứ đi hành hạ một ông già khốn khổ bắt phải trả lời, trong khi bản thân người lại chẳng chịu nhọc công nhớ xem định nghĩa của Gorgias về đức hạnh là gì.

MENO: Chừng nào ngài trả lời xong điều tôi hỏi, tôi sẽ nói cho ngài hay, thưa Socrates.

SOCRATES: Một kẻ bị bịt mắt chỉ cần nghe người nói năng thôi cũng đủ biết người là một trang tuấn tú và hãy còn lắm kẻ si tình theo đuổi.

MENO: Cớ sao ngài lại nghĩ vậy?

SOCRATES: Vì sao ư, vì người toàn mở miệng bằng những lời mệnh lệnh: hệt như muôn bậc giai nhân thuở xuân thì, người thật là độc đoán; vả chăng ta đồ rằng người đã nhìn thấu điểm yếu của ta là xiêu lòng trước cái đẹp, nên để chiều ý người, ta đành phải trả lời thôi.

MENO: Xin ngài cứ nói cho.

SOCRATES: Người có muốn ta trả lời theo phong cách của Gorgias, vốn quen thuộc với người chăng?

MENO: Thế thì còn gì bằng.

SOCRATES: Chẳng phải ông ấy, người, và Empedocles đều cho rằng vạn vật tồn tại đều có những luồng phát xạ tiết ra sao?

MENO: Chắc chắn rồi.

SOCRATES: Và có những lỗ thông để các luồng phát xạ ấy đi vào và xuyên qua?

MENO: Hoàn toàn đúng.

SOCRATES: Lại có những luồng phát xạ vừa vặn với các lỗ thông, trong khi một số khác lại quá nhỏ hoặc quá lớn?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và thị giác cũng là một thứ có thật chứ?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Giờ đây, như lời Pindar từng nói, "hãy thấu suốt ý ta":—màu sắc chính là luồng phát xạ từ hình thể, tương xứng với thị giác và cảm thụ được qua giác quan.

MENO: Thưa Socrates, với tôi đó quả là một câu trả lời tuyệt diệu.

SOCRATES: Phải rồi, âu cũng bởi đó là câu trả lời mà người đã quen tai bấy lâu nay: và cái trí sắc sảo của người hẳn đã nhận ra rằng ta hoàn toàn có thể dùng cách ấy để giải thích bản chất của âm thanh, mùi hương, cùng muôn vàn hiện tượng tương tự khác.

MENO: Rất đúng.

SOCRATES: Câu trả lời ấy, hỡi Meno, mang cái vẻ uy nghiêm đúng khuôn phép, thành thử người thấy ưng bụng hơn hẳn lời giải thích kia về hình thù.

MENO: Đúng thế thật.

SOCRATES: Ấy thế mà, hỡi người con của Alexidemus, ta không sao ngăn mình nghĩ rằng câu trả lời trước mới thực là hay hơn; và ta dám chắc người cũng sẽ đồng tình như vậy, giá như người chịu nán lại để được thụ giáo các bí nhiệm, chứ không vội vã ra đi trước ngày hành lễ như lời người nói hôm qua.

MENO: Tôi sẽ ở lại chứ, thưa Socrates, nếu ngài chịu ban cho tôi thêm nhiều câu trả lời như thế.

SOCRATES: Vậy thì vì chính bản thân ta cũng như vì người, ta sẽ dốc hết sức mình; song ta e rằng mình chẳng thể cho người thêm nhiều câu hay đến thế đâu: và giờ đây, đến lượt người phải giữ trọn lời hứa, nói cho ta hay đức hạnh xét trong tính phổ quát là gì; chớ có biến số ít thành số nhiều, như lời đùa cợt của thiên hạ về những kẻ làm vỡ đồ đạc, mà hãy trao vào tay ta một đức hạnh nguyên vẹn, lành lặn, chứ đừng vỡ vụn ra thành trăm mảnh: ta đã trao cho người cái khuôn mẫu rồi đấy.

MENO: Vậy thì, thưa Socrates, theo như tôi hiểu, đức hạnh là khi một kẻ khao khát những điều cao thượng và có đủ năng lực để tự đoạt lấy những điều ấy cho mình; đúng như lời nhà thơ từng vịnh, và tôi cũng xin lặp lại—

"Đức hạnh là ước ao điều cao thượng, và nắm giữ quyền năng đoạt lấy chúng."

SOCRATES: Và kẻ khao khát điều cao thượng há chẳng phải cũng khao khát điều tốt lành sao?

MENO: Chắc chắn rồi.

SOCRATES: Vậy ra có những kẻ khao khát điều xấu xa, lại có những kẻ khao khát điều tốt lành ư? Há chẳng phải muôn người trên đời, hỡi người bạn quý, đều ước ao điều tốt lành hay sao?

MENO: Tôi nghĩ là không.

SOCRATES: Có những kẻ khao khát điều xấu xa ư?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Ý người là họ lầm tưởng những điều xấu xa mà họ khao khát là tốt lành; hay họ biết rõ chúng là xấu xa mà vẫn cứ ước ao?

MENO: Tôi nghĩ là có cả hai hạng người ấy.

SOCRATES: Và người thực sự hình dung nổi chăng, hỡi Meno, rằng có kẻ biết rõ điều xấu xa là xấu xa mà vẫn cứ khát khao nó?

MENO: Tôi tin chắc là có chứ.

SOCRATES: Và khao khát nghĩa là muốn sở hữu?

MENO: Phải, là muốn sở hữu.

SOCRATES: Thế kẻ ấy có nghĩ rằng điều xấu xa sẽ đem lại điều tốt lành cho kẻ sở hữu nó chăng, hay hắn biết rõ nó sẽ làm hại mình?

MENO: Có những kẻ ngỡ rằng điều xấu xa sẽ đem lại điều tốt lành cho họ, lại có những kẻ biết tỏng nó sẽ mang họa đến cho mình.

SOCRATES: Và theo ý người, những kẻ ngỡ rằng nó đem lại điều tốt lành có biết rõ chúng là xấu xa chăng?

MENO: Chắc chắn là không rồi.

SOCRATES: Há chẳng rõ ràng là những kẻ u mê về bản chất của sự vật thì đâu có khao khát điều xấu xa; họ khao khát thứ mà họ ngỡ là tốt lành, dẫu trên thực tế chúng là điều xấu xa; và nếu họ lầm lẫn mà coi điều xấu là điều tốt, thì thực chất điều họ khao khát vẫn là những điều tốt lành đó sao?

MENO: Vâng, xét như thế thì đúng vậy.

SOCRATES: Vậy thì những kẻ mà theo lời người nói là khao khát điều xấu xa và nghĩ rằng điều xấu xa gây hại cho kẻ nắm giữ nó, họ có biết mình sẽ bị tổn hại chăng?

MENO: Hẳn họ phải biết chứ.

SOCRATES: Và họ há chẳng phải nghĩ rằng những kẻ chịu tổn hại sẽ chuốc lấy khốn khổ tương xứng với mối hại đã giáng xuống đầu họ sao?

MENO: Làm sao khác được cơ chứ?

SOCRATES: Nhưng những kẻ khốn khổ há chẳng phải là những kẻ bất hạnh sao?

MENO: Hẳn là vậy rồi.

SOCRATES: Và có ai trên đời lại muốn mình trở nên khốn khổ và bất hạnh chăng?

MENO: Tôi cho là không, thưa Socrates.

SOCRATES: Nhưng nếu không một ai muốn mình khốn khổ, thì cũng chẳng có ai trên đời khao khát điều xấu xa cả, hỡi Meno; bởi khốn khổ là gì nếu không phải là sự khát khao và chiếm hữu điều xấu xa?

MENO: Dường như đúng là như vậy, thưa Socrates, và tôi thừa nhận rằng chẳng ai ước ao điều xấu xa cả.

SOCRATES: Ấy thế mà, chẳng phải ban nãy người vừa bảo rằng đức hạnh là ước ao và có năng lực đoạt lấy điều tốt lành sao?

MENO: Phải, tôi có nói thế.

SOCRATES: Nhưng nếu đã khẳng định điều này, thì lòng ước ao điều tốt lành vốn là mẫu số chung của vạn người, và xét ở phương diện ấy thì người này chẳng hơn gì người khác?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và nếu người này không hơn người khác ở lòng ước ao điều tốt, thì kẻ ấy ắt phải hơn người ở cái năng lực đoạt lấy điều tốt ấy?

MENO: Hoàn toàn đúng.

SOCRATES: Vậy thì theo định nghĩa của người, đức hạnh dường như chính là năng lực đoạt lấy điều tốt lành?

MENO: Tôi hoàn toàn tán thành cách ngài nhìn nhận vấn đề lúc này, thưa Socrates.

SOCRATES: Vậy ta hãy xem lời người nói có đúng đắn dưới một góc nhìn khác hay không; bởi rất có thể người nói đúng:—Người khẳng định đức hạnh là năng lực đoạt lấy những điều tốt lành?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Và những điều tốt lành mà người ngụ ý có phải là sức khỏe, của cải, việc sở hữu vàng bạc, cùng chức tước và danh vọng trong triều đình—đó có phải là những thứ người gọi là điều tốt lành chăng?

MENO: Phải, tôi bao hàm tất cả những thứ đó.

SOCRATES: Vậy thì, theo lời Meno, người bạn truyền đời của bậc Đại vương Ba Tư, đức hạnh chính là năng lực kiếm tìm vàng bạc; và người có muốn thêm vào rằng những thứ ấy phải được thâu đoạt một cách ngoan đạo, công chính, hay người coi điều đó chẳng có nghĩa lý gì? Và bất kỳ cách thức thu đoạt nào, dẫu có bất công và gian trá, cũng đều được coi là đức hạnh sao?

MENO: Đó đâu phải đức hạnh, thưa Socrates, đó là thói xấu xa đê tiện chứ.

SOCRATES: Vậy thì sự công chính, chừng mực, hay thánh thiện, hoặc một phần nào đó của đức hạnh, dường như phải đi liền với hành vi thâu đoạt ấy; và nếu thiếu vắng chúng thì việc đơn thuần chiếm đoạt điều tốt lành đâu thể coi là đức hạnh được.

MENO: Kìa, thiếu những điều ấy thì sao gọi là đức hạnh cho được?

SOCRATES: Và việc không màng thâu đoạt vàng bạc một cách bất chính cho bản thân hay cho kẻ khác, hay nói cách khác là sự khước từ chúng, há chẳng phải cũng là đức hạnh ngang bằng như thế sao?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Vậy thì việc thu đoạt những của cải ấy đâu có tính đức hạnh hơn việc không thu đoạt hay thiếu thốn chúng; mà hễ việc gì đi liền với công chính và ngay thẳng mới là đức hạnh, còn những gì thiếu vắng đức công chính đều là thói xấu xa.

MENO: Theo nhận định của tôi, sự thể không thể nào khác được.

SOCRATES: Và chẳng phải ban nãy chúng ta vừa nói rằng công chính, chừng mực, cùng những điều tương tự, mỗi thứ đều là một phần của đức hạnh sao?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Thế thì, Meno ơi, người đang trêu ngươi ta đấy ư?

MENO: Sao ngài lại nói thế, Socrates?

SOCRATES: Sao ư, bởi vì ta đã xin người trao vào tay ta một đức hạnh vẹn toàn, không sứt mẻ, và ta đã đưa ra khuôn mẫu để người dựa vào đó mà đặt câu trả lời; thế mà người đã vội quên ngay, rồi bảo ta rằng đức hạnh là năng lực đoạt lấy điều tốt lành một cách công chính, hay cùng với sự công chính; mà sự công chính thì chính người đã thừa nhận nó chỉ là một phần của đức hạnh.

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Vậy thì từ chính những lời người thừa nhận, suy ra đức hạnh là làm bất cứ điều chi cùng với một phần của đức hạnh; bởi công chính và những điều tương tự đều được người gọi là những phần của đức hạnh mà.

MENO: Thế thì đã sao nào?

SOCRATES: Sao ư! Kìa, há chẳng phải ta đã yêu cầu người nói cho ta hay bản chất của đức hạnh như một tổng thể toàn vẹn sao? Thế mà người còn cách xa cái đích ấy lắm; người lại đi tuyên bố rằng mọi hành vi được thực hiện cùng với một phần của đức hạnh đều là đức hạnh; cứ như thể người đã nói cho ta biết rồi và ta hẳn phải tường tận toàn bộ đức hạnh là gì, dẫu cho nó đã bị băm vụn thành từng mảnh nhỏ. Và bởi thế, hỡi Meno thân mến, ta e rằng mình đành phải quay lại từ đầu và lặp lại chính câu hỏi cũ: Đức hạnh là gì? vì nếu không, ta chỉ có thể kết luận rằng mọi hành động làm cùng một phần của đức hạnh đều là đức hạnh; nói rằng mọi hành động làm bằng sự công chính là đức hạnh thì còn có nghĩa nào khác nữa đâu? Há ta chẳng nên hỏi lại câu ấy sao; bởi có ai không biết đức hạnh trọn vẹn là gì mà lại có thể thấu suốt được một phần của đức hạnh?

MENO: Không; tôi đâu dám bảo là người đó biết.

SOCRATES: Người có nhớ chăng, trong ví dụ về hình thể, chúng ta đã bác bỏ bất kỳ câu trả lời nào dùng đến những khái niệm chưa được làm sáng tỏ hoặc chưa được đôi bên thừa nhận?

MENO: Có chứ, thưa Socrates; và chúng ta làm vậy là hoàn toàn xác đáng.

SOCRATES: Vậy thì, người bạn của ta ơi, chớ có ngỡ rằng chúng ta có thể giải thích cho bất kỳ ai về bản chất của toàn bộ đức hạnh thông qua một phần chưa được tỏ tường của nó, hay giải thích bất cứ điều chi theo cái cung cách ấy; làm thế ta sẽ chỉ chuốc lấy việc phải hỏi đi hỏi lại câu hỏi cũ: Đức hạnh là gì? Ta nói thế có đúng chăng?

MENO: Tôi tin là ngài có lý.

SOCRATES: Vậy hãy bắt đầu lại từ đầu, và đáp cho ta hay: Theo người và người bạn Gorgias của người, định nghĩa về đức hạnh là gì?

MENO: Hỡi Socrates, trước khi quen ngài, tôi thường nghe người ta kháo nhau rằng ngài lúc nào cũng tự hoài nghi bản thân và gieo rắc mối hoài nghi cho kẻ khác; và giờ đây ngài đang bủa phép phù chú lên tôi, khiến tôi như bị mê hoặc, bị bỏ bùa, đến mức đầu óc hoàn toàn bế tắc. Và nếu tôi được phép mạo muội ví von bông đùa đôi chút, thì cả diện mạo lẫn uy lực ngài áp đảo lên người khác nom chẳng khác nào con cá đuối điện dẹt mình, hễ ai tới gần chạm vào nó là bị tê liệt ngay đứ đừ, hệt như ngài vừa làm tôi tê liệt lúc này vậy. Bởi tâm can và đầu lưỡi của tôi quả thực đã tê dại đi rồi, tôi chẳng biết phải đối đáp với ngài ra sao nữa; dẫu cho trước đây tôi đã từng thao thao bất tuyệt muôn vàn bài diễn thuyết về đức hạnh trước mặt bao người—mà toàn là những lời hùng hồn tuyệt hảo, theo như tôi tự phụ—thế mà ngay lúc này, tôi thậm chí chẳng thể thốt nên lời đức hạnh là gì. Và tôi nghĩ ngài thật chí lý khi không chịu đi xa hay rời khỏi quê nhà, bởi nếu ở xứ khác mà ngài cũng hành xử như ở Athens này, người ta hẳn đã tống ngài vào ngục thất như một tên phù thủy ma thuật rồi.

SOCRATES: Người thật là ranh mãnh, Meno à, suýt chút nữa thì người bẫy được ta rồi đó.

MENO: Ý ngài là sao, thưa Socrates?

SOCRATES: Ta biết thừa vì sao người lại đặt ra cái hình ảnh so sánh ấy về ta.

MENO: Vì sao cơ chứ?

SOCRATES: Là để ta cũng phải đặt một hình ảnh so sánh đáp lại người chứ sao. Vì ta thừa biết mọi chàng trai trẻ tuấn tú đều thích được thiên hạ ví von bằng những hình ảnh mỹ miều—họ có quyền tự phụ như thế mà—nhưng ta sẽ chẳng đáp lễ đâu. Còn về việc ta giống cá đuối, nếu con cá đuối bản thân nó cũng tê liệt hệt như cái cách nó làm tê liệt kẻ khác, thì ta quả đúng là cá đuối thật, bằng không thì chẳng phải; bởi ta khiến người khác bối rối không phải vì bản thân ta sáng tỏ, mà chính vì bản thân ta cũng đang rối bời khôn xiết. Giờ đây ta hoàn toàn chẳng biết đức hạnh là gì, còn người thì nom cũng chung một cảnh ngộ, dẫu có lẽ trước khi chạm phải ta thì người từng biết đấy. Tuy nhiên, ta chẳng ngại ngần chi việc cùng người bắt tay vào cuộc truy tầm này đâu.

MENO: Nhưng làm sao ngài có thể truy tìm, thưa Socrates, một thứ mà ngài hoàn toàn chẳng biết? Ngài sẽ đặt ra đối tượng nào để mà tra cứu? Và nếu ngài có tình cờ tìm thấy thứ mình cần, làm sao ngài biết chắc đó chính là điều mà mình chưa từng hay biết?

SOCRATES: Ta hiểu ý người muốn nói rồi, Meno à; nhưng người hãy nhìn xem người đang khơi mào cho một cuộc tranh cãi phiền toái nhường nào. Người lập luận rằng con người ta chẳng thể tra cứu về điều mình đã biết, mà cũng chẳng thể tra cứu về điều mình chưa biết; bởi nếu đã biết rồi thì cần gì phải tra cứu nữa; còn nếu chưa biết thì lại chẳng thể tra cứu; vì ngay cả đối tượng mình cần tra cứu là gì họ còn chẳng rõ.

MENO: Thế nào, Socrates, lập luận ấy há chẳng chặt chẽ hay sao?

SOCRATES: Ta nghĩ là không.

MENO: Sao lại không?

SOCRATES: Ta sẽ nói cho người hay vì sao: Ta từng được nghe từ những bậc hiền triết, cả nam lẫn nữ, những người đàm đạo về cõi thiêng liêng rằng—

MENO: Họ đã nói những gì?

SOCRATES: Họ nói về một chân lý vinh hiển, theo như ta cảm nhận.

MENO: Chân lý ấy ra sao? Và họ là những ai?

SOCRATES: Một số là các tư tế và nữ tư tế, những người đã dày công học hỏi để có thể biện giải rành rọt về chức nghiệp thiêng liêng của mình; lại có cả những thi nhân, những bậc cất lời nhờ nguồn linh cảm thần linh, như Pindar và bao đấng thi hào khác được thần linh soi sáng. Họ bảo rằng—người hãy lắng nghe kỹ xem lời họ nói có đúng hay chăng—họ bảo rằng linh hồn con người là bất tử, có lúc nó đi đến hồi kết, gọi là cái chết, có lúc nó lại tái sinh, nhưng chẳng bao giờ bị hủy diệt. Và bài học luân lý rút ra là, con người phải luôn sống trong sự thánh thiện vẹn toàn. "Bởi vào năm thứ chín, Persephone sẽ đưa linh hồn của những kẻ đã đền xong tội lỗi ngàn xưa từ chốn u minh trở lại với ánh dương trần thế, và chính họ sẽ hóa thành những bậc minh quân, những trang hào kiệt dũng mãnh và tột bậc khôn ngoan, được muôn đời sau tôn xưng là những bậc anh hùng hiển thánh." Vậy nên linh hồn, bởi vốn bất tử, lại từng trải qua muôn kiếp tái sinh và đã chứng kiến mọi sự trên cõi đời này cũng như dưới cõi âm ty, nên nó thấu suốt vạn vật; chẳng có gì đáng ngạc nhiên khi nó có thể hồi tưởng lại tất thảy những gì nó từng biết về đức hạnh, cũng như về mọi sự khác; bởi toàn thể tự nhiên vốn cùng một cội nguồn ràng buộc, và linh hồn đã học hỏi được tất thảy mọi điều; nên chẳng có gì ngăn trở nó khơi gợi lại, hay như người đời vẫn gọi là "học tập", từ một mảnh ký ức duy nhất để nhớ lại toàn bộ những điều còn lại, miễn là con người ta kiên trì và không nản lòng thoái chí; vì âu mọi sự tra cứu và học hỏi chẳng qua chỉ là sự hồi tưởng mà thôi. Bởi thế, chúng ta chớ nên bận lòng lắng nghe cái lập luận ngụy biện về sự bất khả của việc tra cứu: bởi nó chỉ khiến chúng ta đâm ra lười biếng, thứ luận điệu ấy chỉ êm tai lũ người trễ nải; trái lại, lời dạy kia sẽ giục giã chúng ta thêm phần hăng hái và ham học hỏi. Đặt trọn niềm tin vào điều ấy, ta sẵn lòng cùng người truy tìm bản chất của đức hạnh.

MENO: Vâng, thưa Socrates; nhưng ý ngài là sao khi bảo rằng chúng ta không hề học hỏi, và thứ ta gọi là học thực chất chỉ là một quá trình hồi tưởng? Ngài có thể dạy cho tôi hiểu cơ sự ấy ra sao chăng?

SOCRATES: Ban nãy ta vừa bảo người là kẻ ranh mãnh quả không sai, Meno à, giờ người lại hỏi liệu ta có thể "dạy" người được chăng, trong khi ta vừa khẳng định chẳng có sự dạy dỗ nào hết mà chỉ có sự hồi tưởng; người tính dồn ta vào thế tự mâu thuẫn đó chăng.

MENO: Thưa Socrates, tôi thề là mình chẳng hề có bụng dạ ấy đâu. Tôi buột miệng hỏi thế chỉ vì thói quen thôi; nhưng nếu ngài có thể chứng minh cho tôi thấy lời ngài nói là thật, tôi tha thiết mong ngài làm cho.

SOCRATES: Việc này chẳng dễ dàng đâu, nhưng ta sẽ gắng hết sức để làm vừa lòng người. Người hãy gọi một trong số đám gia nhân đông đảo của người lại đây, để ta làm mẫu thị phạm trên người đó.

MENO: Được thôi. Lại đây nào, chú bé.

SOCRATES: Cậu bé này là người Hy Lạp, và nói được tiếng Hy Lạp chứ?

MENO: Vâng, đúng thế; nó sinh ra ngay trong nhà tôi mà.

SOCRATES: Giờ người hãy chú ý lắng nghe những câu hỏi ta đặt ra cho nó, rồi quan sát xem nó học được từ ta hay chỉ đang tự mình nhớ lại.

MENO: Tôi sẽ chú ý.

SOCRATES: Nói cho ta hay, hỡi cậu bé, con có biết một hình như thế này là hình vuông chăng?

CẬU BÉ: Dạ biết ạ.

SOCRATES: Và con biết rằng một hình vuông thì có bốn cạnh này bằng nhau chứ?

CẬU BÉ: Dạ chắc chắn rồi ạ.

SOCRATES: Và những đường ta vừa vạch qua chính giữa hình vuông này cũng bằng nhau, phải không?

CẬU BÉ: Dạ phải.

SOCRATES: Một hình vuông thì có thể to nhỏ tùy ý, đúng chăng?

CẬU BÉ: Dạ đúng ạ.

SOCRATES: Và nếu một cạnh của hình này dài hai bộ, cạnh kia cũng dài hai bộ, thì toàn bộ diện tích sẽ là bao nhiêu? Để ta giải thích nhé: nếu một chiều dài hai bộ, còn chiều kia chỉ dài một bộ, thì toàn bộ diện tích sẽ là hai bộ lấy một lần, đúng không?

CẬU BÉ: Dạ phải.

SOCRATES: Nhưng vì cạnh này cũng dài hai bộ, nên nó sẽ là hai lần hai bộ chứ?

CẬU BÉ: Dạ đúng thế ạ.

SOCRATES: Vậy hình vuông này có diện tích là hai lần hai bộ?

CẬU BÉ: Dạ vâng.

SOCRATES: Thế hai lần hai bộ là mấy? Con đếm thử rồi nói ta hay.

CẬU BÉ: Dạ là bốn, thưa ngài Socrates.

SOCRATES: Và liệu có thể có một hình vuông khác lớn gấp đôi hình này, và cũng có các cạnh bằng nhau như thế chăng?

CẬU BÉ: Dạ có chứ ạ.

SOCRATES: Và hình đó sẽ có diện tích bao nhiêu bộ?

CẬU BÉ: Dạ tám bộ ạ.

SOCRATES: Giờ con hãy thử nói cho ta hay chiều dài của cạnh tạo nên hình vuông gấp đôi ấy: cạnh này dài hai bộ—vậy cạnh kia sẽ dài bao nhiêu?

CẬU BÉ: Rõ ràng là nó sẽ gấp đôi, thưa ngài Socrates.

SOCRATES: Người có thấy chăng, hỡi Meno, ta đâu có dạy thằng bé điều gì, ta chỉ đặt câu hỏi cho nó thôi; và giờ đây nó đinh ninh rằng mình biết cạnh phải dài bao nhiêu mới tạo ra được một hình có diện tích tám bộ vuông; đúng không nào?

MENO: Đúng thế.

SOCRATES: Và nó có thực sự biết chăng?

MENO: Chắc chắn là không rồi.

SOCRATES: Nó chỉ đoán mò rằng vì diện tích gấp đôi nên cạnh cũng phải gấp đôi.

MENO: Thật đúng vậy.

SOCRATES: Giờ người hãy quan sát xem nó hồi tưởng lại từng bước theo trật tự mạch lạc ra sao. (Nói với Cậu bé:) Nói cho ta nghe, cậu bé, con vẫn khẳng định rằng diện tích gấp đôi thì sinh ra từ cạnh gấp đôi ư? Nhớ rằng ta không nói về hình chữ nhật, mà là một hình có mọi phía đều bằng nhau, và rộng gấp đôi hình này—tức là rộng tám bộ; và ta muốn biết con có còn cho rằng một hình vuông gấp đôi sẽ sinh ra từ một cạnh gấp đôi chăng?

CẬU BÉ: Dạ có ạ.

SOCRATES: Nhưng đường thẳng này há chẳng phải tăng gấp đôi nếu ta nối thêm một đoạn y như thế vào đây sao?

CẬU BÉ: Dạ chắc chắn rồi ạ.

SOCRATES: Và bốn cạnh như thế sẽ tạo nên một diện tích chứa tám bộ ư?

CẬU BÉ: Dạ phải.

SOCRATES: Ta hãy vẽ thử một hình như thế nhé: Con có cho rằng đây là hình rộng tám bộ chăng?

CẬU BÉ: Dạ vâng.

SOCRATES: Và trong hình này, há chẳng phải có bốn phần chia, mỗi phần đều bằng với cái hình bốn bộ ban nãy sao?

CẬU BÉ: Dạ đúng ạ.

SOCRATES: Và đó há chẳng phải là bốn lần bốn sao?

CẬU BÉ: Dạ chắc chắn rồi ạ.

SOCRATES: Mà bốn lần thì đâu phải là gấp đôi?

CẬU BÉ: Dạ không phải ạ.

SOCRATES: Chứ là gấp mấy?

CẬU BÉ: Dạ gấp bốn lần ạ.

SOCRATES: Vậy thì cạnh gấp đôi, hỡi cậu bé, lại cho ra một diện tích không phải gấp đôi, mà là gấp bốn lần cơ đấy.

CẬU BÉ: Dạ đúng thế ạ.

SOCRATES: Bốn lần bốn là mười sáu—phải không nào?

CẬU BÉ: Dạ phải.

SOCRATES: Vậy cạnh nào sẽ cho con diện tích tám bộ, khi mà cạnh này lại cho ra tận mười sáu bộ;—con thấy chưa?

CẬU BÉ: Dạ thấy rồi ạ.

SOCRATES: Và diện tích bốn bộ thì được tạo nên từ cái nửa cạnh này, đúng không?

CẬU BÉ: Dạ đúng ạ.

SOCRATES: Tốt lắm; thế diện tích tám bộ há chẳng phải gấp đôi hình này, và bằng một nửa hình kia sao?

CẬU BÉ: Dạ chắc chắn rồi ạ.

SOCRATES: Vậy thì diện tích ấy ắt phải được tạo nên từ một cạnh dài hơn cạnh này, nhưng lại ngắn hơn cạnh kia?

CẬU BÉ: Dạ vâng; con nghĩ thế ạ.

SOCRATES: Giỏi lắm; ta rất thích nghe con nói thật điều mình nghĩ. Giờ nói ta nghe, chẳng phải cạnh này dài hai bộ, còn cạnh kia dài bốn bộ sao?

CẬU BÉ: Dạ phải.

SOCRATES: Vậy cạnh tạo nên hình tám bộ ắt phải dài hơn cạnh hai bộ này, và ngắn hơn cạnh bốn bộ kia?

CẬU BÉ: Dạ phải thế ạ.

SOCRATES: Thử xem con có thể nói cho ta hay nó dài bao nhiêu chăng.

CẬU BÉ: Dạ ba bộ ạ.

SOCRATES: Vậy nếu ta thêm một nửa vào cạnh hai bộ này, thì nó sẽ thành cạnh ba bộ. Đây là hai và kia là một; ở phía bên kia, đây cũng là hai và kia là một: và điều đó tạo nên cái hình mà con vừa nói, đúng chăng?

CẬU BÉ: Dạ phải.

SOCRATES: Nhưng nếu chiều này dài ba bộ và chiều kia cũng ba bộ, thì toàn bộ diện tích sẽ là ba lần ba bộ chứ?

CẬU BÉ: Dạ hiển nhiên rồi ạ.

SOCRATES: Mà ba lần ba bộ là mấy?

CẬU BÉ: Dạ là chín ạ.

SOCRATES: Thế gấp đôi của bốn là mấy?

CẬU BÉ: Dạ là tám.

SOCRATES: Vậy hình tám bộ đâu thể tạo nên từ cạnh ba bộ được?

CẬU BÉ: Dạ không được ạ.

SOCRATES: Chứ từ cạnh nào?—nói cho ta rành rọt xem; và nếu con không muốn tính toán, hãy thử chỉ cho ta thấy cạnh ấy trên hình.

CẬU BÉ: Thưa ngài Socrates, quả thực con chịu không biết ạ.

SOCRATES: Người thấy chăng hỡi Meno, nó đã tiến bộ dường nào trong năng lực hồi tưởng? Thoạt đầu nó đâu có biết, và giờ đây nó cũng vẫn chưa biết cạnh của hình tám bộ vuông là bao nhiêu: nhưng thuở ban đầu nó cứ đinh ninh là mình biết, và đáp lời một cách tự tin như thể nó biết tỏng, chẳng gặp chút vướng mắc nào; giờ đây nó đã thấy vướng mắc, và nó chẳng biết mà cũng chẳng còn ảo tưởng là mình biết nữa.

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Há chẳng phải nó đã khá hơn khi nhận biết được sự vô tri của mình sao?

MENO: Tôi nghĩ là đúng như thế.

SOCRATES: Nếu chúng ta khiến nó hoài nghi, và giáng cho nó một "cú giật của cá đuối", thì liệu ta có làm hại nó chút nào chăng?

MENO: Tôi nghĩ là không hề.

SOCRATES: Rõ ràng là chúng ta đã giúp nó ít nhiều trên con đường khám phá chân lý; và giờ đây nó sẽ nóng lòng muốn khắc phục nỗi vô tri của mình, trong khi trước đó nó sẵn lòng ba hoa với cả bàn dân thiên hạ hết lần này đến lần khác rằng diện tích gấp đôi ắt phải có cạnh gấp đôi.

MENO: Đúng thế thật.

SOCRATES: Nhưng người có nghĩ rằng nó sẽ chịu cất công tìm hiểu hay học hỏi điều mà nó ngỡ là mình đã biết—dẫu thực chất nó hoàn toàn mù tịt—trừ phi nó rơi vào cảnh bối rối trước ý nghĩ rằng mình chẳng biết, và khát khao muốn biết hay chăng?

MENO: Tôi nghĩ là không bao giờ, thưa Socrates.

SOCRATES: Vậy thì cái chạm của con cá đuối đã mang lại điều tốt lành cho nó chứ?

MENO: Tôi tin là vậy.

SOCRATES: Giờ hãy xem bước phát triển tiếp theo này. Ta sẽ chỉ hỏi nó thôi chứ không hề dạy dỗ, và nó sẽ cùng ta san sẻ cuộc truy tầm này: người hãy dõi mắt trông chừng xem có bắt quả tang ta giảng giải hay mách nước điều chi cho nó chăng, hay ta chỉ khơi gợi ý nghĩ từ chính nó. Nói ta nghe, cậu bé, đây há chẳng phải là hình vuông bốn bộ mà ta vừa vẽ sao?

CẬU BÉ: Dạ phải ạ.

SOCRATES: Giờ ta vẽ thêm một hình vuông nữa bằng đúng hình trước nhé?

CẬU BÉ: Dạ vâng.

SOCRATES: Và một hình thứ ba, bằng với hai hình kia?

CẬU BÉ: Dạ vâng.

SOCRATES: Giờ ta lấp đầy cái góc còn trống này nhé?

CẬU BÉ: Dạ tốt lắm ạ.

SOCRATES: Vậy ở đây ta có bốn diện tích bằng nhau, đúng không?

CẬU BÉ: Dạ phải.

SOCRATES: Và khoảng không gian lớn này gấp mấy lần hình nhỏ ban đầu?

CẬU BÉ: Dạ gấp bốn lần ạ.

SOCRATES: Nhưng đáng lẽ nó chỉ được gấp đôi thôi, như con còn nhớ chứ.

CẬU BÉ: Dạ đúng thế ạ.

SOCRATES: Và đường thẳng này, nối từ góc này sang góc kia, há chẳng phải chia đôi mỗi hình vuông nhỏ ấy sao?

CẬU BÉ: Dạ phải.

SOCRATES: Và ở đây chẳng phải có bốn đường bằng nhau bao bọc lấy khoảng không gian này sao?

CẬU BÉ: Dạ đúng là có ạ.

SOCRATES: Nhìn kỹ xem diện tích bên trong này rộng bao nhiêu.

CẬU BÉ: Dạ con chưa hiểu ạ.

SOCRATES: Chẳng phải mỗi đường vạch bên trong đã cắt đi một nửa của bốn hình vuông đó sao?

CẬU BÉ: Dạ phải.

SOCRATES: Và có bao nhiêu nửa khoảng không gian ấy bên trong hình này?

CẬU BÉ: Dạ bốn nửa ạ.

SOCRATES: Và có bao nhiêu nửa trong hình vuông ban đầu kia?

CẬU BÉ: Dạ hai nửa ạ.

SOCRATES: Thế bốn thì gấp mấy lần hai?

CẬU BÉ: Dạ gấp hai lần ạ.

SOCRATES: Và khoảng không gian này rộng bao nhiêu bộ?

CẬU BÉ: Dạ tám bộ ạ.

SOCRATES: Và con có được hình này từ cạnh nào?

CẬU BÉ: Dạ từ cạnh này ạ.

SOCRATES: Tức là từ đường vạch nối từ góc này sang góc kia của hình bốn bộ ban đầu?

CẬU BÉ: Dạ phải ạ.

SOCRATES: Và đó chính là đường mà các bậc thông thái gọi là đường chéo. Và nếu đó là tên gọi chuẩn xác của nó, thì con, hỡi nô bộc của Meno, đã sẵn lòng khẳng định rằng diện tích gấp đôi chính là hình vuông dựng trên đường chéo, phải chăng?

CẬU BÉ: Dạ chắc chắn là thế rồi, thưa ngài Socrates.

SOCRATES: Người nghĩ sao về nó hỡi Meno? Há chẳng phải tất cả những câu trả lời ấy đều được thốt ra từ chính cái đầu của nó sao?

MENO: Đúng vậy, thảy đều từ chính nó mà ra.

SOCRATES: Ấy thế mà, như chúng ta vừa bảo lúc nãy, nó đâu có biết?

MENO: Thật đúng thế.

SOCRATES: Nhưng những ý niệm ấy vẫn hằng nằm sẵn bên trong nó—há chẳng phải vậy sao?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Vậy thì kẻ không biết vẫn có thể cất giữ những ý niệm đúng đắn về điều mà mình chưa biết?

MENO: Nó có thật.

SOCRATES: Và hiện thời những ý niệm ấy mới chỉ vừa được khuấy động bên trong nó, như trong một giấc mơ; nhưng nếu nó liên tục được hỏi những câu như thế, dưới nhiều hình thức khác nhau, thì cuối cùng nó sẽ hiểu tường tận chẳng kém chi ai, đúng không?

MENO: Tôi dám chắc là vậy.

SOCRATES: Chẳng cần ai dạy dỗ, nó sẽ tự mình tìm lại tri thức cho chính mình, nếu ta chỉ cần đặt câu hỏi cho nó?

MENO: Phải.

SOCRATES: Và việc tự mình khơi lại tri thức sẵn có bên trong chính là sự hồi tưởng, đúng chăng?

MENO: Rất đúng.

SOCRATES: Và tri thức mà giờ đây nó nắm giữ, há chẳng phải hoặc do nó mới thu nhận, hoặc nó đã hằng sở hữu từ trước sao?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Nhưng nếu nó hằng sở hữu tri thức ấy, hẳn nó phải luôn luôn biết từ trước; còn nếu nó mới thu nhận tri thức ấy, thì nó đâu thể thu nhận trong kiếp sống này, trừ phi có ai đó từng dạy nó hình học; bởi người ta hoàn toàn có thể khiến nó làm điều tương tự với toàn bộ môn hình học và mọi ngành tri thức khác. Thế đã từng có ai dạy nó những điều này chưa? Người ắt phải rõ về nó nhất chứ, nếu như người bảo nó sinh ra và lớn lên ngay trong nhà người.

MENO: Và tôi đoan chắc rằng chưa từng có ai dạy nó cả.

SOCRATES: Ấy thế mà nó lại nắm giữ được tri thức ấy?

MENO: Thưa Socrates, sự thật ấy chẳng thể nào chối cãi được.

SOCRATES: Nhưng nếu nó không thu nhận tri thức ấy trong kiếp sống này, thì ắt hẳn nó phải từng nắm giữ và học hỏi nó vào một thời điểm khác chứ?

MENO: Rõ ràng là phải thế rồi.

SOCRATES: Thời điểm ấy ắt phải là lúc nó chưa làm một con người?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Và nếu những tư tưởng chân xác luôn luôn hiện hữu bên trong nó, cả vào lúc nó đã làm người lẫn khi chưa làm người, những thứ chỉ cần được đánh thức thành tri thức bằng cách gặng hỏi, thì linh hồn nó ắt hẳn phải luôn sở hữu tri thức này từ trước muôn đời, bởi nó luôn luôn hoặc đã là người hoặc chưa làm người?

MENO: Rõ ràng là như thế.

SOCRATES: Và nếu chân lý của vạn vật luôn luôn tồn tại trong linh hồn, thì linh hồn ắt phải bất tử. Cho nên hãy vững lòng lên, và gắng mà hồi tưởng lại những gì người chưa biết, hay đúng hơn là những gì người chưa nhớ ra.

MENO: Chẳng hiểu sao tôi lại thấy rất thích những lời ngài vừa nói.

SOCRATES: Và ta đây, hỡi Meno, cũng thích những lời ta vừa nói. Có vài điều ta thốt ra mà bản thân ta chưa hoàn toàn dám đoan chắc. Nhưng điều chắc chắn là chúng ta sẽ trở nên tốt hơn, can trường hơn và bớt phần bất lực hơn nếu ta tin rằng mình phải kiếm tìm tri thức, so với việc đắm chìm trong cái ảo tưởng lười nhác rằng có những điều không thể nào biết và chẳng ích gì khi nhọc công tìm kiếm những gì ta chưa tường;—đó là một tín niệm mà ta sẵn lòng đem cả lời nói lẫn hành động ra chiến đấu đến cùng, bằng trọn vẹn sức lực của mình.

MENO: Ở điểm này, thưa Socrates, lời lẽ của ngài lại tỏ ra vô cùng xuất sắc.

SOCRATES: Vậy thì, một khi đôi bên đã đồng thuận rằng con người ta nên tra cứu về điều mình chưa biết, liệu người và ta có thể chung sức gắng công truy tìm bản chất của đức hạnh chăng?

MENO: Hết sức sẵn lòng, thưa Socrates. Ấy thế nhưng tôi vẫn muốn quay trở lại câu hỏi ban đầu hơn: Liệu khi tìm cách thủ đắc đức hạnh, chúng ta nên coi nó là thứ do dạy dỗ mà nên, hay là một ân huệ của tạo hóa bẩm sinh, hoặc giả nó đến với con người bằng một con đường nào khác?

SOCRATES: Giá như ta sai khiến được người cũng như sai khiến được chính bản thân mình, hỡi Meno, ta sẽ chẳng đời nào tra cứu xem đức hạnh là do dạy dỗ mà có hay chăng, chừng nào chúng ta chưa làm sáng tỏ trước tiên xem "nó là cái gì". Nhưng vì người chỉ chăm chăm sai khiến ta—kẻ đang làm nô lệ cho người, mà chẳng bao giờ chịu ước thúc chính bản thân mình,—người coi đó mới là tự do mà lại, nên ta đành phải nhượng bộ người thôi, bởi người quả là kẻ không sao cưỡng nổi. Và do đó, giờ đây ta đành phải đi tra cứu những thuộc tính của một thứ mà ngay cả bản chất của nó ta còn chưa rõ. Dẫu vậy, liệu người có thể hạ mình một chút, mà cho phép vấn đề "Liệu đức hạnh là do dạy dỗ, hay do con đường nào khác" được biện luận dựa trên một giả thuyết chăng? Hệt như nhà hình học, khi được hỏi liệu một tam giác nào đó có thể nội tiếp trong một đường tròn nhất định hay không, hẳn sẽ đáp rằng: "Hiện thời tôi chưa thể nói cho ngài hay; nhưng tôi xin đưa ra một giả thuyết có thể giúp chúng ta đi tới kết luận: Nếu hình thể ấy có đặc tính sao cho khi kéo dài một cạnh cho trước của nó, diện tích của tam giác bị thiếu hụt một khoảng tương ứng với phần được kéo dài, thì một hệ quả sẽ xảy ra, còn nếu điều này bất khả thi thì một hệ quả khác sẽ tới; bởi thế tôi muốn đặt ra một giả thuyết trước khi nói cho ngài biết liệu tam giác này có nội tiếp được trong đường tròn hay chăng":—đó là một giả thuyết hình học. Và chúng ta cũng vậy, một khi chưa biết rõ bản chất và thuộc tính của đức hạnh, ta đành phải gặng hỏi xem liệu đức hạnh có được dạy dỗ hay chăng dưới một giả thuyết: như thể là, nếu đức hạnh thuộc về một chủng loại thiện ích tinh thần nào đó, thì liệu nó có được dạy dỗ hay không? Ta hãy đặt giả thuyết đầu tiên là đức hạnh có phải hay không phải là tri thức,—trong trường hợp đó liệu nó có thể dạy dỗ được chăng? hay như ta vừa nói ban nãy, có thể "hồi tưởng" được chăng? Bởi tranh cãi về tên gọi cũng chẳng ích gì. Nhưng liệu đức hạnh có được dạy dỗ hay chăng? hay đúng hơn, há chẳng phải ai nấy đều thấy rằng chỉ có tri thức mới dạy được sao?

MENO: Tôi đồng ý.

SOCRATES: Vậy nếu đức hạnh là tri thức, ắt đức hạnh có thể dạy được?

MENO: Chắc chắn rồi.

SOCRATES: Thế là ta đã giải quyết mau lẹ câu hỏi này: nếu đức hạnh mang bản tính ấy thì nó dạy được; bằng không thì chẳng thể nào?

MENO: Dĩ nhiên.

SOCRATES: Câu hỏi kế tiếp là, liệu đức hạnh là tri thức hay thuộc về một chủng loại khác?

MENO: Vâng, dường như đó là câu hỏi nối tiếp theo trật tự.

SOCRATES: Há chẳng phải chúng ta đều bảo đức hạnh là một điều tốt lành sao?—Đây là một giả thuyết không thể gạt bỏ.

MENO: Chắc chắn là vậy.

SOCRATES: Giờ đây, nếu có bất kỳ điều tốt lành nào tách biệt khỏi tri thức, thì đức hạnh có thể chính là điều tốt lành ấy; nhưng nếu tri thức bao trùm mọi điều tốt lành, thì chúng ta hẳn sẽ đúng đắn khi cho rằng đức hạnh chính là tri thức?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và đức hạnh làm cho chúng ta trở nên tốt lành?

MENO: Phải.

SOCRATES: Và nếu chúng ta tốt lành, thì chúng ta hữu ích; bởi muôn điều tốt lành đều hữu ích?

MENO: Đúng thế.

SOCRATES: Vậy thì đức hạnh là hữu ích?

MENO: Đó là suy luận tất yếu duy nhất.

SOCRATES: Giờ ta hãy xem đâu là những thứ mang lại lợi ích cho chúng ta. Sức khỏe và sức mạnh, vẻ đẹp và sự giàu sang—những thứ ấy, và những điều tương tự, ta đều gọi là hữu ích, phải chăng?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Ấy thế mà những thứ ấy đôi khi cũng có thể làm hại chúng ta: người có nghĩ vậy chăng?

MENO: Có chứ.

SOCRATES: Và đâu là nguyên tắc dẫn đường khiến chúng trở nên hữu ích hay ngược lại? Há chẳng phải chúng hữu ích khi được dùng đúng đắn, và độc hại khi không được dùng đúng đắn sao?

MENO: Chắc chắn rồi.

SOCRATES: Tiếp theo, ta hãy xét đến những thiện ích của linh hồn: đó là sự chừng mực, công chính, can trường, sự nhạy bén, trí nhớ, lòng đại lượng, và những phẩm tính tương tự?

MENO: Hẳn nhiên rồi.

SOCRATES: Và những thứ nào trong số này không phải là tri thức mà thuộc về một dạng khác, thì đôi khi mang lại lợi ích, đôi khi lại gây tổn hại; chẳng hạn như lòng can trường thiếu đi sự thận trọng, vốn chỉ là một thói liều lĩnh mù quáng? Khi một kẻ không có lương tri, hắn sẽ bị lòng can trường làm hại, nhưng khi hắn có lương tri, nó lại mang lại lợi ích cho hắn?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và điều tương tự cũng đúng với sự chừng mực cùng sự nhạy bén; bất cứ điều chi được học hỏi hay thực hiện bằng lương tri đều hữu ích, nhưng khi làm mà thiếu lương tri thì lại hóa tai hại?

MENO: Rất đúng.

SOCRATES: Và nói chung, mọi điều mà linh hồn toan tính hay nhẫn nại gánh chịu, khi đặt dưới sự dẫn dắt của trí tuệ, đều kết thúc trong hạnh phúc; nhưng khi chịu sự dẫn dắt của dại khờ, thì lại đưa tới điều ngược lại?

MENO: Dường như đúng là như vậy.

SOCRATES: Vậy nếu đức hạnh là một phẩm tính của linh hồn, và được thừa nhận là hữu ích, thì nó ắt phải là trí tuệ hay sự cẩn trọng khôn ngoan, bởi tự thân các phẩm tính của linh hồn chẳng hề hữu ích hay tai hại, mà chúng chỉ trở nên hữu ích hay tai hại khi được thêm vào trí tuệ hay sự điên rồ; và bởi thế, nếu đức hạnh là hữu ích, thì đức hạnh ắt phải là một dạng trí tuệ hay sự khôn ngoan?

MENO: Tôi hoàn toàn đồng ý.

SOCRATES: Và những thiện ích khác, như của cải và những thứ tương tự, vốn ban nãy ta vừa bảo có lúc tốt có lúc xấu, há chẳng phải chúng cũng trở nên hữu ích hay tai hại tùy thuộc vào việc linh hồn dẫn dắt và sử dụng chúng đúng đắn hay sai lầm; hệt như những thứ thuộc về bản thân linh hồn sẽ hưởng lợi khi có trí tuệ dẫn đường và chịu tổn hại bởi sự dại khờ đó sao?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và một linh hồn khôn ngoan sẽ dẫn dắt chúng đúng đắn, còn một linh hồn dại dột sẽ dẫn dắt sai lầm.

MENO: Phải.

SOCRATES: Và điều này há chẳng phải đúng phổ quát cho toàn thể bản tính con người sao? Mọi sự vật khác đều phụ thuộc vào linh hồn, và những điều thuộc về chính linh hồn lại phụ thuộc vào trí tuệ, nếu muốn chúng trở nên tốt lành; và như thế trí tuệ được suy ra là thứ mang lại lợi ích—mà đức hạnh, như ta hằng nói, vốn là hữu ích?

MENO: Chắc chắn rồi.

SOCRATES: Và do đó chúng ta đi tới kết luận rằng đức hạnh, hoặc toàn bộ hoặc một phần, chính là trí tuệ?

MENO: Tôi thấy những lời ngài nói, thưa Socrates, hết sức chân xác.

SOCRATES: Nhưng nếu điều này là đúng, thì người tốt đâu phải do bản tính tự nhiên mà tốt?

MENO: Tôi nghĩ là không phải.

SOCRATES: Bởi nếu đúng là bẩm sinh, thì hẳn giữa chúng ta đã có những bậc phân định tính cách tài ba, những người có thể nhận diện được các bậc vĩ nhân tương lai ngay từ thuở lọt lòng; và theo lời mách bảo của họ, ta hẳn đã nhận nuôi những đứa trẻ ấy, rồi khi đón được chúng về, ta sẽ gìn giữ chúng nơi thành trì kiên cố tránh xa mọi điều tổn hại, và đóng dấu niêm phong lên chúng còn cẩn trọng hơn cả vàng mười, để chẳng một ai có thể làm hư hỏng chúng; ngõ hầu khi khôn lớn, chúng sẽ trở nên hữu ích cho xã tắc non sông?

MENO: Vâng, thưa Socrates, làm vậy hẳn là con đường đúng đắn nhất.

SOCRATES: Nhưng nếu người tốt không phải do bản tính tự nhiên sinh ra đã tốt, thì liệu họ có trở nên tốt lành nhờ được dạy dỗ chăng?

MENO: Dường như chẳng còn lối thoát nào khác, thưa Socrates. Dựa trên giả định rằng đức hạnh là tri thức, thì không còn hồ nghi gì nữa, đức hạnh ắt có thể dạy được.

SOCRATES: Phải, quả thế; nhưng ngộ nhỡ cái giả định ấy lại sai lầm thì sao?

MENO: Vừa rồi tôi thực sự cứ đinh ninh là chúng ta đã đúng.

SOCRATES: Phải rồi, hỡi Meno; nhưng một nguyên lý nếu thực sự có giá trị vững vàng thì nó phải đứng vững chẳng những ở lúc này, mà phải mãi mãi về sau.

MENO: Thế nào; cớ sao lòng ngài lại ngập ngừng chẳng chịu tin rằng tri thức chính là đức hạnh?

SOCRATES: Ta sẽ thử nói cho người hay vì sao, hỡi Meno. Ta không hề rút lại khẳng định rằng nếu đức hạnh là tri thức thì nó có thể dạy được; nhưng ta e mình có lý do xác đáng để hồ nghi xem liệu đức hạnh có phải là tri thức hay chăng: bởi người hãy ngẫm xem và nói cho ta hay, liệu đức hạnh, và không chỉ đức hạnh mà bất cứ thứ gì được đem ra dạy dỗ, há chẳng phải đều cần có thầy dạy và học trò sao?

MENO: Chắc chắn là phải có chứ.

SOCRATES: Và ngược lại, một bộ môn nghệ thuật mà chẳng hề có thầy dạy lẫn đệ tử tồn tại, há chẳng phải có thể suy đoán là không thể dạy được hay sao?

MENO: Đúng vậy; nhưng ngài nghĩ là không có những bậc thầy dạy đức hạnh sao?

SOCRATES: Ta quả thực đã nhiều lần gặng hỏi xem có ai chăng, và đã cất công nhọc nhằn tìm kiếm họ, song chưa từng thành công; và bao người đã trợ lực cho ta trong cuộc tìm kiếm ấy, toàn là những kẻ mà ta ngỡ là tường tận nhất. May mắn thay, ngay lúc cần kíp này, chúng ta lại có Anytus ngồi ngay bên cạnh, chính là người mà ta nên cất lời thăm hỏi; vậy ta hãy thỉnh giáo ông ấy thôi. Trước hết, ông ấy là con trai của một người cha giàu có và thông tuệ, Anthemion, người gầy dựng sản nghiệp không phải nhờ may rủi hay quà biếu xén như Ismenias xứ Thebes (kẻ mới đây tự làm cho mình giàu nứt đố đổ vách chẳng kém gì Polycrates), mà bằng chính tài năng và sự cần lao của mình; một người đàn ông mực thước, khiêm nhường, chẳng hề xấc xược, ngạo mạn hay quấy quả ai; hơn thế nữa, người con trai này của ông đã được thụ hưởng một nền giáo dục tuyệt hảo, như dân thành Athens vẫn hằng tin tưởng, bởi họ đã tin cậy bầu ông vào những trọng trách cao nhất. Và đây chính là mẫu người mà người có nhiều khả năng học hỏi được xem liệu có thầy dạy đức hạnh nào chăng, và họ là những ai. Xin ngài Anytus, hãy giúp ta cùng người bạn Meno của ngài giải đáp câu hỏi này: Ai là những người thầy ấy? Xin hãy xét vấn đề như sau: Nếu chúng ta muốn Meno trở thành một danh y giỏi giang, chúng ta nên gửi chàng đến cho ai? Há chẳng phải ta nên gửi chàng đến các bậc lương y sao?

ANYTUS: Chắc chắn rồi.

SOCRATES: Hoặc nếu chúng ta muốn chàng trở thành một người thợ đóng giày lành nghề, há chẳng phải ta nên gửi chàng đến những người thợ đóng giày?

ANYTUS: Đúng vậy.

SOCRATES: Và các ngành nghề khác cũng thế chăng?

ANYTUS: Phải.

SOCRATES: Xin phiền ngài trả lời thêm một câu nữa. Khi ta bảo rằng ta làm đúng khi gửi chàng đến các lương y nếu muốn chàng thành thầy thuốc, có phải ý ta muốn nói rằng ta làm đúng khi gửi chàng đến những kẻ hành nghề chuyên nghiệp, thay vì những kẻ ngoại đạo; và gửi đến những kẻ đòi tiền công dạy nghề, những kẻ công khai tuyên bố sẽ truyền thụ cho bất kỳ ai muốn đến học? Và nếu đó là lý do của ta, thì há chẳng phải ta làm vậy là hoàn toàn xác đáng sao?

ANYTUS: Đúng vậy.

SOCRATES: Và điều tương tự há chẳng thể áp dụng cho việc thổi sáo, cùng muôn vàn nghệ thuật khác? Một kẻ muốn đào tạo người khác thành nhạc công thổi sáo, liệu có từ chối gửi hắn đến những kẻ công khai nhận dạy để lấy tiền, rồi lại đi quấy quả những kẻ khác bắt họ truyền dạy, trong khi những kẻ này chẳng hề xưng danh là thầy và chưa từng có lấy một mống đệ tử trong cái môn mà hắn muốn người kia thụ giáo—hành xử như thế há chẳng phải là tột đỉnh của sự dại dột sao?

ANYTUS: Đúng vậy, thề có Zeus chứng giám, và đó còn là sự ngu muội tột cùng nữa.

SOCRATES: Rất tốt. Và giờ đây ngài đã ở vào vị thế có thể chỉ giáo cho ta về người bạn Meno này. Chàng vừa bảo với ta, hỡi Anytus, rằng chàng khát khao đạt tới thứ trí tuệ và đức hạnh mà nhờ đó người ta có thể quản trị giang sơn hay tề gia nội trợ, biết hiếu kính phụ mẫu, và biết cách khi nào nên đón tiếp, khi nào nên tiễn đưa đồng bào cùng khách lạ, đúng như tư cách một người tốt lành nên làm. Giờ đây, chàng nên tìm đến ai để có thể học hỏi đức hạnh ấy? Há lập luận ban nãy chẳng ngụ ý rành rành rằng chúng ta nên gửi chàng đến những kẻ công khai đoan chắc rằng họ là thầy dạy chung của toàn cõi Hellas, sẵn sàng truyền dạy cho bất kỳ ai muốn học với một mức giá định sẵn sao?

ANYTUS: Ngài muốn ám chỉ ai thế, thưa Socrates?

SOCRATES: Ngài hẳn biết rõ chứ, Anytus, đó chính là những kẻ mà thiên hạ vẫn gọi là các ngụy biện gia (Sophist)?

ANYTUS: Thề có Heracles, xin ngài dừng lại đi hỡi Socrates! Tôi chỉ cầu mong chẳng có bạn bè, thân quyến hay người quen nào của tôi, dẫu là dân bản xứ hay khách tha hương, lại rồ dại đến mức để mặc mình bị lũ người ấy làm cho tha hóa; bởi chúng đích thị là mầm tai họa rõ rành và là nguồn gốc bại hoại đối với bất kỳ ai dính líu đến chúng.

SOCRATES: Sao cơ, Anytus? Trong số muôn người tự xưng là biết cách làm lợi cho thiên hạ, ngài muốn bảo rằng đây là những kẻ duy nhất chẳng những không mang lại điều chi tốt đẹp, mà còn làm bại hoại một cách trắng trợn những ai được phó thác cho họ, rồi để đáp lại cái tai họa ấy, họ còn trơ tráo ngửa tay đòi tiền ư? Thực tình ta chẳng thể tin nổi lời ngài; bởi ta biết có một người duy nhất là Protagoras, kẻ đã kiếm được nhiều tiền của từ cái nghề của mình hơn cả Pheidias lẫy lừng—người đã tạc nên những tuyệt tác huy hoàng đến thế—hay mười nhà điêu khắc khác gộp lại. Làm sao có chuyện đó được? Một kẻ sửa giày cũ hay vá áo rách, nếu chữa giày sửa áo tệ hại hơn cả lúc nhận về, thì chẳng thể giấu giếm nổi quá ba mươi ngày mà không bị phát giác, và hẳn sẽ chết đói sớm thôi; thế mà trong suốt hơn bốn mươi năm ròng, Protagoras đã làm bại hoại toàn cõi Hellas, đuổi các môn đồ rời khỏi tay mình trong tình trạng tệ hại hơn lúc họ đến nương nhờ, vậy mà ông ta chẳng hề bị lật tẩy. Bởi nếu ta không lầm, ông ta thọ chừng bảy mươi tuổi khi tạ thế, trong đó bốn mươi năm dành trọn cho nghề nghiệp của mình; và trong suốt ngần ấy thời gian, ông ta luôn giữ được danh tiếng lẫy lừng cho đến tận ngày nay: và không chỉ Protagoras, mà còn biết bao kẻ khác cũng được thiên hạ ngợi ca; có kẻ sống trước ông ta, lại có kẻ hiện vẫn còn đang tại thế. Giờ đây, khi ngài bảo họ lừa phỉnh và làm tha hóa giới trẻ, thì phải chăng họ cố tình làm bại hoại hay vô tình làm vậy? Lẽ nào những kẻ từng được muôn người coi là thông tuệ nhất cõi Hellas lại mất trí cả lũ sao?

ANYTUS: Mất trí ư! Không đâu, thưa Socrates; chính những gã trai trẻ dâng tiền cho họ mới là lũ mất trí, và thân nhân cùng những người giám hộ đã phó thác đám thanh niên cho bọn họ lại càng mất trí hơn nữa, và điên rồ nhất chính là các thành bang đã dung túng cho chúng bén mảng bước vào, thay vì tống khứ chúng đi, bất kể là người bản xứ hay kẻ tha hương.

SOCRATES: Có ngụy biện gia nào từng xúc phạm ngài chăng, hỡi Anytus? Điều gì khiến ngài phẫn nộ với họ đến thế?

ANYTUS: Tuyệt đối không, cả tôi lẫn bất kỳ ai thuộc dòng tộc tôi chưa từng, và tôi cũng chẳng đời nào cho phép họ, có chút dây dưa nào với lũ người ấy.

SOCRATES: Vậy là ngài hoàn toàn chẳng quen biết gì họ cả?

ANYTUS: Và tôi cũng chẳng mảy may có ước muốn quen biết làm chi.

SOCRATES: Vậy thì, người bạn quý của ta ơi, làm sao ngài có thể phân định được một điều là tốt hay xấu khi mà bản thân ngài hoàn toàn mù tịt về nó?

ANYTUS: Quá rõ ràng rồi; tôi dám chắc mình thừa biết hạng người ấy ra sao, dẫu tôi có quen biết chúng hay không.

SOCRATES: Ngài hẳn phải là một thầy bói thần thông rồi, Anytus à, bởi dựa vào chính lời ngài nói, ta thực sự chẳng hiểu nổi làm sao ngài lại thấu tỏ về họ khi ngài chưa từng quen biết họ. Nhưng ta đâu có gặng hỏi ngài xem ai là những kẻ sẽ làm Meno tha hóa (cứ cho bọn họ là các ngụy biện gia đi, nếu ngài muốn); ta chỉ xin ngài chỉ cho chàng hay nơi thành đô vĩ đại này, có ai đủ sức truyền dạy để chàng trở nên xuất chúng trong những đức hạnh mà ta vừa miêu tả ban nãy. Chàng vốn là bằng hữu của gia tộc ngài, và ngài sẽ ban cho chàng một đặc ân đấy.

ANYTUS: Cớ sao ngài không tự mình chỉ cho cậu ấy?

SOCRATES: Ta đã nói cho chàng hay những kẻ mà ta ngỡ là thầy dạy của môn này rồi; nhưng ta lại được nghe ngài bảo rằng ta đã lầm to, và ta dám chắc ngài có lý. Giờ đây ta mong ngài, về phần mình, hãy chỉ cho ta biết chàng nên tìm đến ai trong số những người Athens này. Ngài sẽ xướng tên ai đây?

ANYTUS: Việc gì phải nêu đích danh từng cá nhân? Bất kỳ một quý ông Athens lịch thiệp nào, ngẫu nhiên chọn ra trên phố, nếu cậu ta chịu chú tâm noi theo, cũng sẽ đem lại nhiều điều tốt đẹp cho cậu ta hơn đứt lũ ngụy biện gia kia.

SOCRATES: Và những quý ông ấy tự nhiên mà trưởng thành nên thế ư; và chẳng cần ai dạy dỗ, họ vẫn đủ sức truyền dạy cho người khác cái điều mà bản thân họ chưa từng được học sao?

ANYTUS: Tôi trộm nghĩ họ đã học hỏi từ thế hệ tiền bối đi trước. Chẳng lẽ thành bang này bấy lâu nay thiếu vắng những con người tốt lành sao?

SOCRATES: Có chứ, chắc chắn rồi, Anytus à; nơi thành Athens này luôn có và hiện vẫn có rất nhiều chính khách lỗi lạc. Nhưng câu hỏi đặt ra là liệu họ có đồng thời là những người thầy giỏi giang truyền dạy chính đức hạnh của mình hay chăng;—vấn đề chúng ta đang bàn luận không phải là vùng đất này có hay từng có những con người tốt lành hay không, mà là liệu đức hạnh có thể đem ra dạy dỗ được chăng. Giờ đây, có phải ý chúng ta muốn nói rằng những người tốt lành ở thời đại chúng ta cũng như ở các thời đại trước đều biết cách truyền thụ cho kẻ khác cái đức hạnh mà bản thân họ sở hữu; hay đức hạnh là thứ không tài nào truyền đạt hay chia sẻ từ người này sang người khác được? Đó chính là câu hỏi mà ta và Meno bấy lâu tranh luận. Ngài hãy nhìn nhận vấn đề theo cách của chính ngài xem: Há ngài chẳng thừa nhận rằng Themistocles là một con người tốt lành sao?

ANYTUS: Chắc chắn rồi; chẳng có ai tốt hơn ông ấy.

SOCRATES: Và nếu trên đời từng có ai là một người thầy giỏi giang, thì ông ấy ắt phải là một người thầy giỏi trong việc truyền dạy chính đức hạnh của mình chứ?

ANYTUS: Vâng, chắc chắn là thế,—nếu ông ấy muốn làm vậy.

SOCRATES: Nhưng lẽ nào ông ấy lại không muốn? Dù sao đi nữa, hẳn ông phải mong ước con trai mình trở thành một trang trượng phu tốt lành và lịch thiệp; ông đâu thể ganh ghét với con mình, hay cố tình giữ rịt lấy đức hạnh của mình mà không truyền thụ cho con. Há ngài chưa từng nghe kể rằng ông đã rèn giũa con trai mình là Cleophantus trở thành một kỵ sĩ cự phách; dạy chàng đứng thẳng trên lưng ngựa phóng lao, và làm được muôn điều kỳ diệu khác; phàm thứ gì có thể học được từ các bậc thầy, chàng đều được trui rèn thuần thục đó sao? Ngài há chưa từng nghe các bậc trưởng lão kể lại chuyện đó ư?

ANYTUS: Tôi có nghe chứ.

SOCRATES: Vậy thì chẳng ai có thể bảo rằng con trai ông thiếu thốn tài năng, phải chăng?

ANYTUS: Rất có thể là không.

SOCRATES: Nhưng có ai, già hay trẻ, từng nói trước tai ngài rằng Cleophantus, con trai của Themistocles, là một con người khôn ngoan hay tốt lành như cha chàng chưa?

ANYTUS: Quả thực tôi chưa từng nghe ai nói thế bao giờ.

SOCRATES: Và nếu đức hạnh có thể dạy dỗ được, liệu người cha Themistocles có cất công rèn dạy con mình những ngón nghề thứ yếu ấy, để rồi mặc kệ núm ruột của mình—như ngài hẳn còn nhớ đó chính là con trai ông—chẳng hơn gì những kẻ láng giềng tầm thường trong chính những phẩm tính mà bản thân ông vốn xuất chúng tuyệt luân?

ANYTUS: Quả thực, quả thực tôi nghĩ là không thể có chuyện đó.

SOCRATES: Đó là một người thầy về đức hạnh mà ngài thừa nhận là nằm trong số những vĩ nhân bậc nhất của quá khứ. Ta hãy lấy một người khác,—Aristides, con trai của Lysimachus: ngài há chẳng công nhận ông ấy là một người tốt lành sao?

ANYTUS: Chắc chắn là tôi công nhận rồi.

SOCRATES: Và chẳng phải ông ấy cũng dạy dỗ con trai Lysimachus của mình chu đáo hơn bất kỳ người Athens nào khác trong tất cả những gì có thể nhờ cậy các bậc danh sư sao? Nhưng kết quả ra sao? Chàng ta có hơn gì những kẻ phàm phu tục tử khác chăng? Chàng ta là chỗ quen biết của ngài đấy, và ngài thấy chàng ta ra sao rồi đấy. Lại còn Pericles nữa, con người tráng lệ trong trí tuệ; và ông ấy, như ngài biết, có hai người con trai là Paralus và Xanthippus.

ANYTUS: Tôi biết họ.

SOCRATES: Và ngài cũng biết rằng ông đã dạy họ trở thành những kỵ sĩ vô song, cho họ rèn luyện âm nhạc, thể dục và đủ mọi môn nghệ thuật—ở những phương diện ấy họ ngang hàng với những kẻ cừ khôi nhất—vậy lẽ nào ông lại chẳng màng biến họ thành những con người tốt lành? Không đời nào, hẳn ông phải khao khát điều đó chứ. Nhưng đức hạnh, như ta ngờ vực, vốn chẳng thể nào dạy dỗ được. Và để ngài khỏi ngỡ rằng những người thầy bất lực ấy chỉ là hạng tầm thường nơi thành Athens và số lượng chẳng được bao nhiêu, xin hãy nhớ lại xem Thucydides cũng có hai người con trai là Melesias và Stephanus, những người mà ngoài việc được thụ hưởng một nền giáo dục tuyệt hảo về mọi mặt, ông còn cho rèn luyện môn đô vật, và họ từng là những đô vật cừ khôi nhất thành Athens: một người ông phó thác cho Xanthias, còn người kia cho Eudorus, những kẻ nức tiếng là đô vật lừng danh nhất thời bấy giờ. Ngài có nhớ họ chăng?

ANYTUS: Tôi có nghe danh họ.

SOCRATES: Giờ đây, liệu có chút hồ nghi nào rằng Thucydides, người đã dạy dỗ con cái những thứ đòi hỏi phải tốn kém tiền của, lại chẳng chịu dạy chúng nên người tốt lành—thứ vốn chẳng tốn của ông một đồng xu cắc bạc, nếu như đức hạnh thực sự dạy được? Ngài sẽ cãi rằng ông ấy là kẻ bần tiện, chẳng có nhiều bè bạn nơi thành Athens và các xứ đồng minh ư? Đâu phải thế, ông ấy xuất thân từ một dòng dõi quyền quý, là một nhân vật có thế lực lớn tại Athens và trên toàn cõi Hellas, và nếu đức hạnh có thể dạy được, hẳn ông đã tìm ra một người Athens hay một ngoại kiều nào đó đủ sức biến các con ông thành những người tốt lành, nếu bản thân ông không thể dứt ra khỏi những mối lo toan việc nước. Một lần nữa, ta ngờ rằng, hỡi người bạn Anytus, đức hạnh không phải là thứ có thể đem ra dạy dỗ?

ANYTUS: Socrates à, tôi thấy ngài quá đỗi sẵn giọng nói xấu người khác: và nếu ngài chịu nghe lời khuyên của tôi, tôi khuyên ngài nên cẩn trọng giữ mồm giữ miệng. Có lẽ chẳng có thành bang nào mà việc làm hại người khác lại không dễ hơn làm điều tốt lành cho họ, và điều đó chắc chắn đúng tại chốn Athens này, như tôi tin là ngài cũng thừa biết.

SOCRATES: Ôi Meno, ta e rằng Anytus đang nổi trận lôi đình rồi. Và ông ấy nổi giận cũng phải thôi, bởi trước hết, ông ấy nghĩ rằng ta đang bôi nhọ những quý ông lịch thiệp kia; và thứ hai, ông ấy tự coi mình cũng là một trong số họ. Nhưng một ngày nào đó ông ấy sẽ hiểu thế nào là bôi nhọ, và nếu ngày ấy đến, ông ấy sẽ tha thứ cho ta thôi. Giờ ta hãy quay lại với người, hỡi Meno; bởi ta đồ rằng nơi xứ sở của người hẳn cũng có những trang lịch thiệp chứ?

MENO: Chắc chắn là có rồi.

SOCRATES: Và họ có sẵn lòng dạy dỗ giới trẻ chăng? Họ có xưng danh là thầy dạy không? Và họ có đồng thuận rằng đức hạnh là thứ dạy được chăng?

MENO: Tuyệt đối không, Socrates à, họ chẳng hề đồng thuận chút nào; ngài có thể nghe lúc này họ bảo đức hạnh dạy được, nhưng lúc khác lại nói ngược lại hoàn toàn.

SOCRATES: Liệu ta có thể gọi những kẻ không thừa nhận khả năng tồn tại trong chức nghiệp của chính mình là những người thầy được chăng?

MENO: Tôi nghĩ là không, thưa Socrates.

SOCRATES: Thế người nghĩ sao về đám ngụy biện gia kia, những kẻ duy nhất tự xưng là giáo sư giảng dạy? Liệu họ có vẻ là những người thầy dạy đức hạnh đối với người chăng?

MENO: Tôi thường lấy làm kinh ngạc, thưa Socrates, khi chưa từng nghe Gorgias hứa hẹn dạy dỗ đức hạnh bao giờ: và mỗi khi nghe kẻ khác hứa hươu hứa vượn như thế, ông chỉ cười nhạo họ; ông chỉ chủ trương rằng con người ta cần được dạy thuật hùng biện mà thôi.

SOCRATES: Vậy ra người không nghĩ các ngụy biện gia là những người thầy sao?

MENO: Tôi chẳng thể nói cho ngài hay được, Socrates à; hệt như muôn người trên cõi đời này, tôi cũng đầy mối hoài nghi, lúc thì tôi nghĩ họ là thầy, lúc lại nghĩ họ chẳng phải.

SOCRATES: Và người có hay rằng không chỉ riêng người cùng các chính khách khác hoài nghi việc đức hạnh có dạy được hay chăng, mà ngay cả thi nhân Theognis cũng nói y như vậy?

MENO: Ông ấy nói điều đó ở đâu?

SOCRATES: Trong những vần thơ ai ca này:

"Hãy ăn uống và ngồi chung với các bậc quyền uy, và làm cho mình vừa lòng họ; bởi từ kẻ tốt lành ngươi sẽ học được điều tốt lành, nhưng nếu giao du với kẻ xấu xa, ngươi sẽ đánh mất cả chút trí tuệ mà mình đang có."

Người có thấy ở đây dường như ông ngụ ý rằng đức hạnh có thể dạy được chăng?

MENO: Rõ ràng là thế.

SOCRATES: Nhưng trong những câu thơ khác, ông lại đổi giọng mà rằng:

"Nếu sự thông hiểu có thể được tạo ra và cấy vào lòng người, thì những kẻ" (đủ tài năng làm được chiến tích ấy) "hẳn đã gặt hái được những phần thưởng vô cùng hậu hĩnh."

Và lại viết:—

"Chẳng bao giờ một đứa con hư lại sinh ra từ một người cha tốt, bởi nó hẳn đã lắng nghe tiếng nói của lời răn dạy; song chẳng bài học nào có thể biến một kẻ xấu xa thành một người tốt lành."

Và điều này, như người thấy đấy, hoàn toàn mâu thuẫn với câu thơ trước.

MENO: Rõ mười mươi.

SOCRATES: Liệu có ngành nghề nào khác mà những kẻ xưng danh giáo sư chẳng những bị coi là không dạy nổi người khác, mà bản thân họ còn u mê, dốt nát ngay trong chính cái tri thức mà họ tự xưng là truyền dạy chăng? hay có lĩnh vực nào mà ngay cả những "quý ông" được công nhận lúc thì bảo "thứ này dạy được", lúc lại nói ngược lại hay chăng? Liệu người có thể gọi những kẻ mang đầu óc hỗn loạn nhường ấy là thầy giáo theo bất kỳ ý nghĩa chân chính nào chăng?

MENO: Tôi ắt phải nói là, tuyệt đối không thể.

SOCRATES: Nhưng nếu cả các ngụy biện gia lẫn các bậc quý ông đều không phải là thầy dạy, thì rõ ràng chẳng còn người thầy nào khác nữa, đúng chăng?

MENO: Đúng thế.

SOCRATES: Và một khi không có thầy dạy, thì cũng chẳng có đệ tử môn sinh?

MENO: Hoàn toàn nhất trí.

SOCRATES: Và chúng ta đã thừa nhận rằng một thứ chẳng thể dạy được nếu nó không có thầy dạy lẫn đệ tử?

MENO: Chúng ta đã thừa nhận.

SOCRATES: Mà những người thầy dạy đức hạnh thì chẳng thể tìm thấy ở bất cứ đâu?

MENO: Đâu có ai.

SOCRATES: Và nếu không có người dạy, thì cũng chẳng có người học?

MENO: Điều đó, tôi nghĩ là đúng.

SOCRATES: Vậy thì đức hạnh không thể dạy được?

MENO: Hẳn là không, nếu quan điểm của chúng ta là đúng đắn. Nhưng tôi không thể tin nổi, thưa Socrates, rằng trên đời lại chẳng có lấy một con người tốt lành: Và nếu quả có họ, thì họ từ đâu mà nên?

SOCRATES: Ta e rằng, Meno à, người và ta đều là những kẻ chẳng ra gì, và Gorgias đã dạy dỗ người tệ hại hệt như Prodicus từng dạy dỗ ta vậy. Chắc chắn chúng ta sẽ phải tự trông cậy vào chính mình, và cố tìm lấy một ai đó đủ sức giúp cải thiện bản thân theo cách này hay cách khác. Ta nói vậy là bởi ta nhận thấy trong cuộc thảo luận vừa rồi, chẳng ai trong chúng ta nhận ra rằng con người ta hoàn toàn có thể hành động đúng đắn và tốt lành dưới một sự dẫn dắt khác ngoài tri thức;—và thực vậy, nếu chối bỏ điều này, thì chẳng làm sao thấy được cớ gì lại có những con người tốt lành trên đời.

MENO: Ngài muốn nói sao, thưa Socrates?

SOCRATES: Ý ta là những con người tốt lành thì ắt phải hữu ích hoặc mang lại lợi ích. Há chúng ta chẳng đúng đắn khi thừa nhận điều này sao? Nó ắt phải thế chứ.

MENO: Vâng.

SOCRATES: Và khi giả định rằng họ chỉ hữu ích nếu họ là những người dẫn đường chân chính cho hành động của chúng ta—ở điểm đó chúng ta cũng đúng chứ?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Nhưng khi chúng ta bảo rằng một người không thể là kẻ dẫn đường tốt trừ phi hắn có tri thức, thì ở chỗ này chúng ta đã sai lầm.

MENO: Ý ngài là sao khi dùng từ "đúng đắn"?

SOCRATES: Ta sẽ giải thích nhé. Nếu một người biết đường đi tới Larisa, hay bất kỳ nơi nào khác, và đích thân đi tới đó rồi dẫn đường cho kẻ khác tới nơi, thì há chẳng phải hắn là một kẻ dẫn đường đúng đắn và tài ba sao?

MENO: Chắc chắn rồi.

SOCRATES: Và một kẻ mang ý kiến đúng đắn về con đường, dẫu bản thân chưa từng đặt chân đến và không thực sự biết rõ, cũng có thể là một kẻ dẫn đường tốt, há chẳng phải vậy sao?

MENO: Dĩ nhiên.

SOCRATES: Và chừng nào kẻ ấy còn giữ ý kiến chân xác về điều mà người kia biết rõ, thì chừng nào hắn nghĩ đúng sự thật, hắn cũng sẽ là một kẻ dẫn đường giỏi giang chẳng kém chi kẻ biết rõ sự thật?

MENO: Hoàn toàn đúng.

SOCRATES: Vậy thì ý kiến chân xác cũng là một kim chỉ nam cho hành động đúng đắn chẳng kém gì tri thức; và đó chính là điểm mà chúng ta đã bỏ sót trong cuộc suy ngẫm về bản chất của đức hạnh, khi ta bảo rằng chỉ có tri thức mới là kẻ dẫn đường cho hành động đúng đắn; trong khi thực ra còn có cả ý kiến đúng đắn nữa.

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Vậy thì ý kiến đúng đắn đâu có kém phần hữu ích so với tri thức?

MENO: Điểm khác biệt duy nhất, thưa Socrates, là kẻ nắm giữ tri thức sẽ luôn luôn đúng; còn kẻ chỉ có ý kiến đúng đắn thì lúc đúng lúc không.

SOCRATES: Ý người là sao? Làm sao một kẻ có thể sai lầm chừng nào hắn còn nắm giữ ý kiến đúng đắn?

MENO: Tôi thừa nhận tính xác đáng trong lập luận của ngài, và bởi thế, thưa Socrates, tôi lấy làm lạ vì sao tri thức lại được coi trọng hơn ý kiến đúng đắn—hay cớ sao chúng lại khác biệt nhau đến vậy.

SOCRATES: Người có muốn ta giải thích mối băn khoăn ấy cho người chăng?

MENO: Xin ngài nói cho tôi hay.

SOCRATES: Người sẽ chẳng lấy làm lạ nếu người từng chiêm ngưỡng những pho tượng của Daedalus; nhưng có lẽ xứ sở của người không có những bức tượng ấy chăng?

MENO: Chúng thì có can hệ gì tới vấn đề này?

SOCRATES: Bởi vì người ta phải xích chúng lại mới giữ được, bằng không nếu chẳng buộc chặt, chúng sẽ trốn việc mà chạy biến mất tăm.

MENO: Thế thì đã sao?

SOCRATES: Ý ta muốn nói rằng chúng chẳng phải là món tài sản đáng giá bao lăm nếu được thả tự do, bởi chúng sẽ bỏ trốn hệt như lũ nô lệ trốn chúa; nhưng khi được buộc chặt lại, chúng có giá trị liên thành, bởi chúng thực sự là những tác phẩm nghệ thuật tuyệt mỹ. Cái hình ảnh ấy cũng ví như bản chất của những ý kiến chân xác: chừng nào chúng còn ở lại bên ta, chúng thật đẹp đẽ và kết trái đơm hoa, nhưng chúng lại hay trốn chạy khỏi linh hồn con người, chẳng chịu nán lại lâu dài, và bởi thế chúng chẳng có giá trị là bao cho tới khi được xích chặt lại bằng sợi dây căn nguyên; và việc buộc chặt chúng lại ấy, hỡi người bạn Meno, chính là sự hồi tưởng, như người và ta đã nhất trí gọi tên. Nhưng một khi chúng đã bị trói buộc, trước hết chúng mang bản tính của tri thức; và thứ hai, chúng trở nên bền vững dài lâu. Và đó chính là lý do vì sao tri thức lại cao quý và ưu việt hơn ý kiến chân xác, bởi nó đã được gắn chặt bằng một sợi xích.

MENO: Những lời ngài nói, thưa Socrates, dường như rất sát với chân lý.

SOCRATES: Bản thân ta cũng chỉ cất lời trong nỗi mịt mờ thôi; ta chỉ phỏng đoán vậy. Ấy thế nhưng việc tri thức khác biệt với ý kiến chân xác đối với ta tuyệt đối không phải là chuyện đoán mò. Chẳng có mấy điều ta dám tự xưng là mình biết, nhưng điều này chắc chắn là một trong số đó.

MENO: Vâng, thưa Socrates; và ngài hoàn toàn có lý khi nói vậy.

SOCRATES: Và ta há chẳng đúng đắn khi bảo rằng ý kiến chân xác dẫn lối cũng hoàn thiện hành động chẳng kém chi tri thức sao?

MENO: Ở điểm này nữa, thưa Socrates, tôi nghĩ ngài lại có lý.

SOCRATES: Vậy thì ý kiến đúng đắn chẳng kém cỏi hơn tri thức chút nào, cũng chẳng hề kém phần hữu ích trong hành động; và kẻ nắm giữ ý kiến đúng đắn cũng chẳng hề thua kém kẻ nắm giữ tri thức?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và chắc chắn người tốt lành đã được chúng ta thừa nhận là người hữu ích?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Vậy một khi thấy rằng con người ta trở nên tốt lành và hữu ích cho thành bang chẳng những nhờ nắm giữ tri thức, mà còn nhờ có ý kiến đúng đắn, và rằng cả tri thức lẫn ý kiến đúng đắn đều không phải do tạo hóa ban cho con người từ bản tính tự nhiên hay do con người tự nhiên mà có—(liệu người có hình dung nổi thứ nào trong hai thứ ấy là do bản tính tự nhiên ban tặng chăng?

MENO: Tôi thì không.)

SOCRATES: Vậy nếu chúng không do tự nhiên ban tặng, thì người tốt cũng chẳng phải do tự nhiên mà tốt?

MENO: Chắc chắn là không rồi.

SOCRATES: Và khi bản tính tự nhiên đã bị loại trừ, thì nảy sinh câu hỏi liệu đức hạnh có do dạy dỗ mà thành chăng?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Nếu đức hạnh là trí tuệ (hay tri thức), thì như chúng ta từng nghĩ, nó có thể dạy được?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và nếu nó dạy được thì nó là trí tuệ?

MENO: Dĩ nhiên.

SOCRATES: Và nếu có thầy dạy, nó có thể được truyền thụ; còn nếu không có thầy dạy, thì không thể?

MENO: Rất đúng.

SOCRATES: Nhưng chắc chắn chúng ta đã thừa nhận rằng chẳng hề có người thầy nào dạy đức hạnh?

MENO: Vâng.

SOCRATES: Vậy là chúng ta thừa nhận rằng nó không thể dạy được, và nó cũng chẳng phải là trí tuệ?

MENO: Chắc chắn rồi.

SOCRATES: Ấy thế mà chúng ta đã công nhận nó là một điều tốt lành?

MENO: Đúng vậy.

SOCRATES: Và kẻ dẫn đường đúng đắn thì hữu ích và tốt lành?

MENO: Dĩ nhiên.

SOCRATES: Và những kẻ dẫn đường đúng đắn duy nhất chỉ có tri thức và ý kiến chân xác—đó là những kẻ dẫn lối cho con người; bởi những điều xảy đến do ngẫu nhiên may rủi đâu nằm dưới sự dẫn dắt của con người: mà kẻ dẫn đường cho con người chính là ý kiến chân xác và tri thức.

MENO: Tôi cũng nghĩ như vậy.

SOCRATES: Nhưng nếu đức hạnh không thể dạy được, thì đức hạnh cũng chẳng phải là tri thức.

MENO: Rõ ràng là không.

SOCRATES: Vậy thì trong hai điều tốt lành và hữu ích, một điều—tức là tri thức—đã bị gạt sang một bên, và không thể coi là kẻ dẫn đường cho chúng ta trong đời sống chính trị.

MENO: Tôi nghĩ là không thể.

SOCRATES: Và bởi thế chẳng phải nhờ vào bất kỳ trí tuệ nào, cũng không phải vì họ khôn ngoan, mà Themistocles cùng những vĩ nhân khác mà Anytus vừa nhắc tên đã trị vì các thành bang. Đó chính là lý do vì sao họ chẳng thể biến kẻ khác trở nên giống như mình—bởi đức hạnh của họ đâu có bắt nguồn từ tri thức.

MENO: Có lẽ đúng là như vậy, thưa Socrates.

SOCRATES: Nhưng nếu không phải bằng tri thức, thì khả năng duy nhất còn lại là các bậc chính khách ắt đã dẫn dắt thành bang bằng ý kiến đúng đắn, thứ trong chính trị cũng giống như thuật bói toán trong tôn giáo vậy; bởi các thầy bói cùng các bậc tiên tri thường nói ra nhiều điều chân xác, song chính họ lại chẳng hiểu nổi những lời mình thốt ra.

MENO: Tôi cũng tin là thế.

SOCRATES: Và há chúng ta lại không thể gọi một cách đích đáng những kẻ ấy là "thần thánh", hỡi Meno, những kẻ dẫu không có sự thông hiểu, song lại lập nên muôn chiến công hiển hách và thốt ra bao lời vĩ đại sao?

MENO: Chắc chắn là được chứ.

SOCRATES: Vậy thì chúng ta cũng sẽ đúng đắn khi gọi những kẻ mà ta vừa nhắc tới là thần thánh—như các thầy bói và các bậc tiên tri, bao gồm cả toàn thể giống nòi thi sĩ. Phải rồi, và trên hết, các chính khách có thể được coi là những bậc thần thánh và được khai sáng, những người được thần linh truyền cảm hứng và nhập vào tâm can, trong trạng thái ấy họ thốt ra bao lời trọng đại mà chẳng hề hay biết mình đang nói những gì.

MENO: Vâng.

SOCRATES: Và đàn bà con gái, hỡi Meno, há chẳng cũng gọi những người đàn ông tốt lành là thần thánh đó sao? và người Sparta, mỗi khi ngợi ca một bậc trượng phu tốt lành, thường bảo "chàng quả là một bậc thần thánh."

MENO: Và tôi nghĩ, thưa Socrates, rằng họ nói hoàn toàn đúng; dẫu rất có thể người bạn Anytus của chúng ta sẽ phật lòng trước từ ngữ ấy.

SOCRATES: Ta chẳng bận tâm; còn về phần Anytus, sẽ có dịp khác để đàm đạo với ông ta sau. Tóm lược lại cuộc truy tầm của chúng ta—kết quả dường như là, nếu nhận định của chúng ta có phần nào đúng đắn, thì đức hạnh chẳng phải do bẩm sinh cũng không do rèn tập, mà là một trực cảm được Thượng đế ban phát cho những bậc đức hạnh. Trực cảm ấy cũng chẳng hề đi kèm với lý trí, trừ phi giữa chốn chính khách có thể tồn tại một người đủ sức giáo dưỡng nên các chính khách. Và nếu có một con người như thế, ông ta có thể được ví giữa cõi dương gian hệt như lời Homer từng vịnh về Tiresias chốn âm ty, "chỉ riêng người nắm giữ sự thông hiểu; còn lại thảy đều là những bóng ma trôi dạt"; và ông ta cùng đức hạnh của mình, theo cách tương tự, sẽ là một thực tại đích thực giữa cõi hư ảnh mịt mờ.

MENO: Thật tuyệt diệu làm sao, thưa Socrates.

SOCRATES: Vậy thì, Meno à, kết luận rút ra là đức hạnh đến với bậc đức hạnh nhờ ân huệ của Thượng đế ban cho. Nhưng chúng ta sẽ chẳng bao giờ thấu suốt được chân lý xác thực cho đến khi, trước lúc gặng hỏi xem đức hạnh được ban phát ra sao, chúng ta chịu cất công truy tìm bản chất thực sự của đức hạnh là gì. Ta e rằng mình phải đi rồi, nhưng người, giờ đây khi bản thân đã được thuyết phục, hãy đi thuyết phục người bạn Anytus của chúng ta. Và chớ để ông ấy quá đỗi tức giận; nếu người có thể xoa dịu được cơn thịnh nộ của ông ta, người sẽ lập nên một công trạng lớn lao cho muôn dân thành Athens vậy.