Pháp trường vốn là một bãi đất hoang rất rộng ở phía nam kinh thành. Từ hôm trước, lính vệ binh và dân phu dưới quyền đôn đốc của đề đốc kinh thành đã gấp rút phạt cỏ, dựng lên một nhà rạp lớn ở giữa bãi. Nhà rạp cốt bằng gỗ sơn son, ngoài cuốn vải vàng, vải đỏ, bốn bề cắm cờ xí san sát. Đám vệ binh và dân phu làm gấp một ngày thì xong.

Nhìn cảnh tấp nập trên pháp trường, dân chúng kinh thành thở dài lo lắng vì biết sắp có một cuộc hành hình tàn bạo. Từ ngày Phú Xuân về tay Nguyễn Ánh, việc hành hình tội nhân ở kinh thành xảy ra như cơm bữa. Cỏ pháp trường óng mượt vì bón máu người thấm xuống. Và những cây bàng ven pháp trường ngày càng treo nhiều sọ đầu lâu bị đem phơi nắng dầm sương.

Nhưng lần này cảnh tu bổ, dựng nhà rạp ở pháp trường khiến dân chúng kinh thành càng thêm bận tâm hơn. Người ta không dám hỏi nhau vì ai cũng muốn tránh nỗi lo canh cánh bên lòng. Họ lặng lẽ, buồn rầu nhìn nhau và cái nhìn nói lên tất cả. Gia Long Nguyễn Ánh mới từ Bắc thành trở về ít bữa. Trong quân ngũ hồi triều, có hàng cũi của vợ chồng quan Thiếu phó Tây Sơn và người con gái nhỏ. Hẳn là những việc đó có liên quan với nhau. Dân chúng kinh thành lúc đầu hồi hộp lo lắng xì xào dò tin, rồi khi đã đoán biết được sự thật thì họ lầm lì, thở dài nhìn nhau không nói. Đến khi những bản cáo thị lớn còn ướt những dấu triện son của đề đốc kinh thành được đem dán la liệt ở khắp bốn cổng thành, cổng chợ, bến sông thì mọi người từ chỗ đoán phong phanh đến chỗ kinh hoàng thật sự. Rồi một đồn mười, mười đồn trăm, cả kinh thành xôn xao về việc các viên tướng kiệt tài triều Tây Sơn bị hành hình vào ngày hôm sau. Tin đồn truyền đến các làng mạc xa gần, lan tới các xóm hẻo lánh. Kinh thành náo động. Lính triều đình mang khí giới, loa, cờ đi lại rầm rập hệt như sắp đi trận.

***

Trống điểm canh năm , Gia Long Nguyễn Ánh đã giật mình tỉnh giấc. Cả đêm qua, nhất là khi xảy ra vụ cướp tù. Ánh trằn trọc không yên giấc, thắc thỏm đến từng khắc, ngóng đợi giờ ra pháp trường hành hình những địch thủ của mình. Mãi đến gần sáng, Ánh mới chợp mắt. Vừa thiếp đi thì trống canh đã nổi dậy. Lũ nội gián, hoạn quan đã xúm xít, chầu chực quanh điện như thường lệ, chờ sai bảo mỗi khi Hoàng đế sắp sửa bận việc lớn. Ánh truyền đem bộ võ phục hoàng đế mới chế ra mặc. Một nỗi thích thú lâng lâng tràn ngập lòng Ánh. Ánh soải chân, thẳng người ngồi chễm chệ trên góc sập, cúi nhìn cái bụng đã hơi chảy sệ ở dưới chiếc đai ngọc, vẻ dương dương tự đắc. Ánh truyền gọi một viên nội giám, sai ra cửa cung xem Đặng Trần Thường đã đến chưa. Viên nội giám nhìn rồi quỳ tâu:

- Muôn tâu Hoàng đế! Trời chưa sáng hẳn.

Nguyễn Ánh chồm dậy, trợn ngược mắt:

- Trẫm đã dặn hắn hôm nay phải vào chầu thật sớm!

Viên nội giám sợ cuống, vội vã sụp lạy rồi hấp tấp cầm đèn lồng bước ra. Một lát sau, chiếc đèn lồng đã soi đường đưa Đặng Trần Thường vào thẳng gian điện Nguyễn Ánh đang ngự. Cũng như Ánh, Thường đã mũ áo chỉnh tề từ sớm, mặt mày tươi tỉnh. Nguyễn Ánh nhác thấy vậy, vẻ hài lòng hiện rõ trên nét mặt, truyền nội giám pha trà. Đợi Thường khúm núm đỡ lấy chén trà nghi ngút khói thơm, rón rén đặt lên chiếc kỷ ở cạnh, Ánh mới cất tiếng nói.

- Tối qua trẫm đã xem xong tờ chiếu ban bố cho thiên hạ trong dịp hành hình lũ nghịch tướng của Ngụy triều. Khanh thác lời trẫm mà thảo như vậy là khéo, nhưng riêng lời mở đầu trẫm chưa ưng ý - Giọng Ánh ngập ngừng - Trẫm muốn nói đến việc trả thù, dùng thảm hình trị tội để dạy dân... Khi sấm truyền của Đạo trưởng A-lếch-xăng có nói việc ấy nhưng lại là kinh ngoại đạo, không dùng được. Hình như việc cổ có một truyện trả thù đến chín đời, khanh thử nhớ xem!...

Đặng Trần Thường bật ngay dậy:

- Muôn tâu Bệ hạ, thần thật là sơ ý, việc ấy có chép ở sách “Xuân Thu”, truyện “Công Dương”. Xưa Tề Tương công đánh nước Kỷ, vì tổ chín đời Tề Xương công có thù với nước ấy...

Nguyễn Ánh hớn hở:

- Phải rồi, đấy, như thế. Khanh khá dùng lời trẫm mà sửa lại lời đầu tờ chiếu như vậy.

Đặng Trần Thường sốt sắng ngẫm nghĩ một hồi rồi tâu:

- Muôn tâu Bệ hạ! Thần xin mạn phép sửa lại lời chiếu như thế này - Thường hắng giọng - “Trẫm nghe: vì chín đời mà trả thù là nghĩa lớn kinh Xuân Thu; dạy muôn dân mà diệt giặc là lòng nhân của bậc vương giả...” Muôn tâu không rõ như thế có được không?

Nguyễn Ánh thích thú, không giữ ý:

- Đặng khanh quả là có tài nhả ngọc phun châu. Đấy, cứ thế mà viết. Rồi đây, khi ấn “Hoàng hậu chi bảo” đúc xong, trẫm sẽ giao cho khanh được đặc ân thay lời trẫm viết lời sách phong Hoàng hậu cho trẫm nữa - Ánh quay lại phía sau hỏi trống không - Điển lễ việc này là như thế nào?

Viên nội giám chắp tay đứng sau chiếc cột, vội vã thưa:

- Muôn tâu Bệ hạ, theo điển lễ thì ấn vàng của Hoàng hậu vuông hai tấc năm phân, dày bốn phân bốn ly, có đúc hai con rồng dâng ngọc châu và khắc bốn chữ “Hoàng hậu chi bảo” bằng lối chữ triện . Còn sách phong thì dùng vàng mười tuổi, dát thành sáu trang, hai trang khắc rồng mây và bốn trang khắc lời sách phong.

Nguyễn Ánh lim dim mắt gật gù rồi nói với Thường:

- Đúc xong ấn và sách phong Hoàng hậu, trâm sẽ cho đúc ấn “phong tặng chi bảo” . Làm Hoàng đế thì trước là phải lo xây cung điện và lập Hoàng hậu cho yên vị. Sau đấy mới đến việc thưởng lệ cho bầy tôi. Khanh là người đầu tiên được trẫm dùng ấn phong tước cho.

Đặng Trần Thường cảm kích sụp xuống chân Nguyễn Ánh lạy tạ:

- Thần xin đội ơn Bệ hạ!

Vua tôi nhìn nhau hể hả, tưởng như quên cả nỗi nghi kỵ bữa trước. Nguyễn Ánh hứng chí nói thêm:

- Rồi trẫm sẽ cho đúc ấn “Thảo tội an dân chi bảo” nữa. Khanh cũng sẽ là người đầu tiên được trẫm dùng ấn ấy giao cho quyền điều bát binh mã dẹp giặc nổi loạn...

Lần này thì Thường không sụp xuống lạy tạ nữa. Thường chỉ cúi đầu, dáng tần ngần. Ánh tinh ý xét thấy nhưng không giận Thường. Trầm ngâm hồi lâu, Ánh lên tiếng hỏi, giọng cởi mở, thành thật ít thấy:

- Trẫm không hiểu sao đã đánh giết như thế mà bọn dân đen vẫn còn làm loạn? Tại sao ngụy Tây Sơn trẫm diệt trừ không còn để sót dẫu chỉ là hạng quan nhỏ mà vẫn có kẻ còn tưởng nhớ. Tại sao Bùi Thị Xuân chỉ là mụ đàn bà xuất thân từ đám dân đen, đã bị trẫm bắt mà dân chúng lại đem lòng sủng ái kính trọng? So với Vương phi Tống Thị mà trẫm sắp phong làm Hoàng hậu, ngay cả Ngọc Bình công chúa, trót lầm lẫn lấy Cảnh Thịnh, mà trẫm cũng sắc phong làm Đệ tam cung, Bùi Thị Xuân có bằng được không? Vậy mà Vương phi, Ngọc Bình công chúa không được nhiều người biết tiếng bằng nữ tặc. Khanh khá vì trẫm giải thích điều đó cho trẫm tường.

Đặng Trần Thường lúng túng cúi đầu suy nghĩ, cố tìm ra câu trả lời làm đẹp lòng Nguyễn Ánh. Tuy đã thù ghét Bùi Thị Xuân đến tận xương tuỷ nhưng nghe Nguyễn Ánh băn khoăn hỏi về viên nữ tướng Tây Sơn, Thường vẫn phải thầm nghĩ: Vương phi Tống Thị chỉ mới có một lần cầm dùi thúc trống giúp cho Hoàng đế ra lệnh đánh giặc, sao sánh được với Bùi Thị Xuân là người khét tiếng trận mạc, cưỡi voi vào đám loạn quân, bắt tướng giết quân như chốn không người. Đàn bà như thế có mấy ai. Nói chi đến Ngọc Bình công chúa nhan sắc không hơn gì Bùi Thị Xuân, lại quanh năm đàn địch, nỡ tâm lấy kẻ thù của chồng thì sao sánh được.

Mải miên man suy nghĩ, Thường không thấy Ánh sa sầm mặt, rũ áo đứng dậy. Một viên nội giám vừa đến báo tin quan đề đốc kinh thành xin được vào tâu trình Hoàng đế việc canh phòng pháp trường hôm ấy.

                                                                                   ***

Suốt dọc đường từ cửa Nam đến pháp trường, lính đứng ken thành một hàng rào dày đặc. Con đường dẫn tội nhân ra hành hình và cũng là con đường vua ngự ra pháp trường này, cấm chỉ dân chúng qua lại. Người muốn đến pháp trường phải đi đường vòng tìm ngả khác hoặc lội ruộng.

Tuy vậy, ngay từ sáng sớm, pháp trường đã đông nghịt người. Người tới chốn này xưa nay chỉ có hai hạng: vì tò mò hay vì táo tợn. Nhưng hôm nay pháp trường đủ các hạng người từ các ngả kéo về. Đàn ông, đàn bà, người già, trai trẻ. Có những khuôn mặt chăm chú, những dáng bước hớt hải. Có những khuôn mặt lầm lì, những bước đi chậm rãi. Có người đi như chạy nhưng cũng có người bước miễn cưỡng như bị một sức hút vô hình nào đấy kéo đi không kìm lại được. Lại có những kẻ dùng dằng nửa muốn đi nửa sợ hãi muốn quay về. Nhưng tuyệt nhiên không có tiếng cười nói ồn ào. Tất cả đều lặng lẽ, ùn ùn kéo tới pháp trường.

Nền trời hôm nay cũng tối sầm, nặng nề như lòng người u ám. Mây đen giăng đầy và không một gợn gió. Những hàng mộc miên, những dãy bàn đứng im phăng phắc, oằn cành, rũ lá quanh pháp trường.

Việc canh phòng nơi đây càng cẩn mật bội phần. Đề đốc kinh thành đã chiếu binh thư, bày một trận “bát quái” ngay trên pháp trường. Các cơ đội vệ binh, vòng trong vòng ngoài, quây tròn lấy bãi hành hình tội nhân, binh khí tua tủa, một con chuột chạy qua cũng không lọt. Tám cửa vào pháp trường là tám cửa trận bát quái, mỗi cửa dàn hai thớt voi. Các viên đội trưởng, chưởng cơ trấn giữ cửa trận, xem xét việc ra vào pháp trường. Dân chúng qua lại đều phải nín tiếng cúi đầu. Người nào lỡ mang theo gậy, kể cả ông già bà cả hoặc có dáng điệu khả nghi, lập tức bị bắt giữ ngay.

Gian nhà rạp lọt vào chính giữa trận bát quái. Dẫy cờ đại bái , đủ màu sắc chi chít xung quanh rạp. Hai hàng giáp sĩ, cấm vệ, gươm tuốt trần, dàn trước cửa nhà rạp. Cách một quãng xa nữa là nơi hành hình tội nhân. Mọi sự sắp đặt ở đó hoàn toàn theo ý Nguyễn Ánh và đã được đề đốc kinh thành đốc suất lính vệ binh cùng dân phu làm.

Dân chúng xung quanh pháp trường im lặng dồn mắt vào nơi hành hình tội nhân. Họ xì xào, lo lắng. Nhưng không ai đoán biết cây cột có dây thòng lọng và bức tường đá hộc kia để làm gì. Cảnh chờ đợi trầm lặng, nặng nề cứ kéo dài mãi.

Khi Nguyễn Ánh cùng bầy quan lại tùy tùng lục tục kéo nhau vào pháp trường thì đã đến giờ Tỵ . Ngay sau đó, cảnh ồn ào náo động bùng lên. Trước nhà rạp, tiếng loa thét giật giọng. Thế trận bát quái của lính vệ binh bỗng chuyển động. Quân lính vung binh khí hăm doạ, dồn ép những người xung quanh pháp trường phải ngồi sụp xuống nền cỏ. Bởi vì dân chúng đang nhốn nháo nhỏm dậy, xì xào, nghiêng nghé. Họ đã thấy từ phía sau nhà rạp, một toán lính cấm vệ xúm xít vây quanh ba chiếc cũi sơn đỏ, đang được khiêng ra pháp trường.

Tiếng loa nối nhau truyền đi những câu xướng hoạ đứt quãng. Bài chiếu của Nguyễn Ánh chỉ nghe câu được câu chăng.

“Vì chín đời mà trả thù... chợt nửa chừng gặp nỗi gian nan, để ngoan dân gây nên biến loạn... giống giặc bắc xăng, tội nhân được hết... yết tế thái miếu, làm lễ hiến phù... phanh xác tán xương để trả thù cho miếu xã, rửa hận cho thần dân...”,

Nhưng không mấy ai chú ý nghe. Mọi con mắt chỉ đổ dồn vào ba chiếc cũi sơn đỏ. Dân chúng đã nhận ra vợ chồng Bùi Thị Xuân và đứa con nhỏ mà bữa trước nhiều người đã được thấy trên đường từ Bắc thành về kinh thành. Chính là để được nhìn lần nữa những viên tướng hằng được ngưỡng mộ này mà dân chúng lớp lớp kéo nhau đến dây.

Bùi Thị Xuân đã được tháo cùm. Từ lúc nhìn thấy con gái mình, Bùi Thị Xuân hiểu ngay được mưu độc của Nguyễn Ánh. Vị nữ tướng đau xót nhìn con. Cô bé xanh rớt, ngồi tựa vào chiếc cũi, dáng mệt mỏi. Những ngày tháng bị đày đoạ trong nhà tù của giặc Ánh, con đâu còn là cô bé hồn nhiên, bụ bẫm, má lúm đồng tiền rất kháu khỉnh như xưa! Con đang nghĩ gì? - Bùi Thị Xuân thầm nhủ - Con có biết giặc sắp đem giết hại cả tía, má và con không? Giặc sẽ giết con như thế nào? Bùi Thị Xuân đau đớn như đứt từng khúc ruột. Chợt cô bé rướn người, áp mặt vào thành cũi, đảo cặp mắt to đen nhìn khắp bốn phía. Mắt cô bé bừng sáng lên khi nhìn thấy mẹ. Rồi cô chớp chớp, đôi môi đỏ mấp máy. Cô muốn gọi mẹ nhưng nghĩ thế nào, cô lại đưa bàn tay gầy guộc lên vuốt ngực. Hiểu được cử chỉ nén lòng để khỏi bật khóc ấy của con, Bùi Thị Xuân thấy mủi lòng. Con ngoan của má - Bùi Thị Xuân thầm gọi, mắt không rời khuôn mặt yêu thương của con - con dũng cảm lắm, má tự hào về con đó!

Một bọn đao phủ mặt mày dữ tợn bước vào pháp trường. Quan Thiếu phó Trần Quang Diệu được tháo cùm. Nhìn thấy chồng chỉ còn da bọc xương, lòng Bùi Thị Xuân thổn thức, khoé mắt cay xè. Chao ơi! Còn đâu vóc dáng vạm vỡ, vẻ đẹp võ tướng của người chồng thương yêu từng vào sinh ra tử có nhau, gắn bó bao nhiêu kỷ niệm yêu thương sâu sắc từ thuở lấy nhau. Vị tướng tài của Hoàng đế Quang Trung xưa, vị tướng võ trụ cột triều đình Cảnh Thịnh với bao nhiêu chiến công hiển hách khiến giặc nghe tiếng đã khiếp hãi; con người năm trước còn tung hoành ở Quy Nhơn, diệt tan hai vạn quân Ánh, bắt sống tướng giặc đã tiều tụy đến như vậy sao? Bùi Thị Xuân căng mắt nhìn chồng như muốn ghi lại hình ảnh yêu dấu của chồng lần cuối. Nhìn dáng chồng ngồi vững vàng, mắt ánh lên những tia giận dữ khi bọn đao phủ tiến đến, Bùi Thị Xuân yên lòng.

Tiếng loa tuyên đọc chiếu chỉ vẫn câu được câu chăng. Rồi nhận được lệnh của đề đốc kinh thành, bọn đao phủ đã dùng búa phá cũi nhốt Trần Quang Diệu. Giặc sẽ giết chồng ta, con ta! Bùi Thị Xuân cồn cào lo lắng và giận dữ. Phu tướng hãy chết cho ra chết - Bùi Thị Xuân thầm nói với chồng, Và, bên nỗi căm giận, Bùi Thị Xuân bỗng cảm thấy một nguồn an ủi nho nhỏ. Ta sẽ được chết cùng người chồng một cách thủy chung và đứa con thân yêu của mình. Lòng đã nhủ, Bùi Thị Xuân thấy thanh thản lạ.

Dân chúng bỗng ồn ào. Bùi Thị Xuân quay lại phía sau: binh lính Phú-lãng-sa mặc lễ phục, hàng ngũ chỉnh tề kéo vào pháp trường. Chúng dàn hàng trước gian nhà rạp của Ánh. Nhiều tiếng bình phẩm nổi lên trong đám đông dân chúng. Họ đã thấy rõ được chân tướng Ánh: chỉ để giết các tướng Tây Sơn, Gia Long Nguyễn Ánh phải mượn cả binh lính Phú-lãng-sa bảo vệ mình.

Sau phút ồn ào, dân chúng lại đổ dồn sự chú ý vào các tướng Tây Sơn. Bùi Thị Xuân xoay người khắp phía đón lấy cái nhìn trìu mến của dân chúng. Nữ tướng thầm hỏi: Sao có nhiều nét mặt quen thuộc, thân thiết đến thế. Những nét mặt ấy, những cái nhìn ấy tiếp thêm cho Bùi Thị Xuân sức mạnh, nhắc nhở Bùi Thị Xuân phải chết cho thật oai phong, lẫm liệt. Tự đáy lòng, nữ tướng thấy một niềm yêu thương mênh mông dâng lên dào dạt, mạnh mẽ. Niềm yêu thương rộng lớn ấy khiến Bùi Thị Xuân thèm muốn được chạy xổ ra, ôm lấy đứa con lần cuối, được nhìn lại gương mặt yêu thương của chồng và được ngồi vào giữa những người dân trung thành với triều Tây Sơn, đang tụ tập kín cả pháp trường kia.

Tiếng loa tuyên bố chiếu chỉ đã dứt lúc nào cũng chẳng ai hay. Mấy tên đao phủ to lớn xúm lại chiếc cũi thứ nhất. Quan Thiếu phó Trần Quang Diệu bị dẫn ra đầu tiên.

Pháp trường lặng ngắt. Dân chúng nín thở. Bùi Thị Xuân nhổm hẳn người về phía trước theo dõi. Quan Thiếu phó mặc dù bệnh tật và sự đày đoạ của giặc Ánh đã cướp đi hầu hết sức lực, nhưng ai nấy đều ngạc nhiên khi thấy vị tướng trí dũng song toàn của triều Tây Sơn đã đẩy hai tên đao phủ định dìu mình đến bên cây cọc được chôn từ trước. Đao phủ tung dây định trói nhưng vị tướng tài Tây Sơn khoát tay ra hiệu không cần và tự cong lưng chờ chém. Bọn đao phủ sau phút lúng túng bèn vung đao trảm quyết ngay.

Dân chúng xô động ầm ầm. Tiếng xuýt xoa nổi lên không dứt. Chứng kiến cái chết của chồng, Bùi Thị Xuân đau đớn. Nhưng ngay sau đó, một nét cười thoáng nở trên môi nữ tướng. Bởi vì, cho đến lúc chết, Trần Quang Diệu vẫn giữ được khí tiết của tướng Tây Sơn.

Bọn đao phủ mở đến chiếc cũi thứ hai. Đứa con gái nhỏ của Bùi Thị Xuân chưa kịp định thần đã bị một tên đao phủ túm lấy, nhấc bổng đến cây cột trồng cạnh bức tường đá hộc. Cô bé giãy giụa, vung nắm tay bé nhỏ đấm vào mặt tên đao phủ. Vừa đến bên chiếc cột, bắt chước cha, cô bé cong người chờ nhát chém ngang lưng. Nhưng bọn đao phủ không diễn lại cảnh vung gươm trảm quyết. Hai tên đao phủ xông đến túm lấy cô bé. Rất nhanh và thuần thục, bọn đao phủ buộc cô bé vào sợi dây ròng thẳng từ đỉnh cột đến lưng chừng mặt đất. Trong thế lủng lẳng, đu đưa, vẻ mặt cô bé căm giận và đau đớn. Dân chúng quanh pháp trường thấy cảnh ấy chợt hiểu. Cả rừng người bỗng nhốn nháo trong một sự bất bình khủng khiếp. Thế trận bát quái của viên đề đốc kinh thành lại một phen chuyển động. Roi, gậy, binh khí của bọn lính lăm lăm dồn dân chúng vào cảnh im lặng. Nhưng chiếc cũi thứ ba còn lại trên bãi cỏ vẫn lay động dữ dội. Bùi Thị Xuân hiểu nỗi nguy khôn của con, đang nuốt từng nỗi đau vào tim, bàn tay bóp chặt chiếc cũi đến tê dại, sắp bật máu.

Đột nhiên, từ trong nhà rạp, một viên nội giám cầm cờ tiết mao chạy thẳng đến toán lính cấm vệ đang xúm xít quanh mấy chiếc cũi. Lệnh của Nguyễn Ánh truyền khiêng chiếc cũi của người mẹ đến gần đứa con hơn nữa.

Hạ xong mệnh lệnh độc ác ấy, Nguyễn Ánh ngả người trên chiếc ghế chạm rồng, vẻ mặt lạnh lùng thản nhiên, nhưng tia mắt ánh lên những nét thích thú, man rợ. Ánh tập trung theo dõi lệnh của mình đang được thi hành. Khi thấy chiếc cũi của Bùi Thị Xuân đã được đặt gần chiếc cột buộc đứa con nhỏ, Ánh nhấc tay, khẽ vẫy về phía trước.

Viên đề đốc kinh thành đang rình đón từng cử chỉ của Ánh vội bước ra ngoài.

- Con không khóc đâu má ạ! - Đứa con gái nhỏ của Bùi Thị Xuân bỗng cắn chặt môi nói nhỏ khi thấy chiếc cũi của mẹ đã khiêng đến gần - Con không khóc trước mặt kẻ thù. Con không sợ chúng nó. Con giống tía, má ạ!

- Con ngoan lắm! Con gan góc lắm! - Bùi Thị Xuân cũng cắn chặt môi mình.

Cô bé vụng về đưa tay cố nới sợi dây buộc quá chặt ở ngang người:

- Bọn ác trói con đau quá má à! Hôm nay, nhũ mẫu có đến đây không má? Nhũ mẫu thấy con bị trói thế này có thương con không? Có khen con gan góc không?

Bùi Thị Xuân cố giấu nỗi nghẹn ngào, vỗ về:

- Có thể nhũ mẫu cũng đến đây. Con ráng chịu đau. Nhũ mẫu sẽ khen con của má gan góc lắm!

Pháp trường im phăng phắc. Nhiều người nước mắt đầm đìa nhìn mẹ con vị nữ tướng Tây Sơn.

Loa bỗng nổi lên và tiếng chuông gióng lên ầm ĩ. Nghe hiệu lệnh ấy, tên đạo phủ đứng cạnh cây cột, nhanh như cắt nắm lấy sợi dây buộc cô gái nhỏ, kéo về phía sau lấy đà rồi nhắm vào bức tường đá hộc, vung tay lẳng mạnh.

Tiếng kêu thét nổi lên khắp pháp trường. Dân chúng phẫn nộ lao về phía trước như muốn túm lấy tên đao phủ khi hắn lại vồ lấy sợi dây vừa bật ra.

Nhìn xác con phút chốc dập nát, đầm đìa máu, máu rỏ ròng ròng xuống chân cột, Bùi Thị Xuân nghiến chặt răng để khỏi kêu lên thành tiếng. Phút kinh hoàng nhanh chóng trôi qua. Trong nỗi đau rỉ máu, trong sự hờn căm ngút trời, Bùi Thị Xuân bỗng thấy tự hào - một niềm tự hào chưa từng có, chưa từng trải qua. Chồng ta, con ta đã chết thật anh hùng. Cái chết thê thảm mà đầy khí phách. Cái chết ấy làm rạng danh triều Tây Sơn, làm đẹp lòng người nghèo. Chính chồng ta, con ta đã tiếp thêm cho ta dũng khí.

Trong gian nhà rạp, Nguyễn Ánh vẫn ngả người trên chiếc ghế chạm rồng, thích thú thưởng thức cách hành hình của mình. Ánh không trông thấy Đặng Trần Thường ở phía sau đang nhổm lên, mặt giữ vẻ thản nhiên nhưng khoé môi run bần bật. Và cạnh đó cố đạo A-lếch-xãng cũng luôn tay làm dấu thánh, miệng lẩm nhẩm đọc kinh.

Sau mấy phút yên lặng như đắm chìm trong cơn mộng mị say sưa, Ánh lại nhấc tay ra hiệu. Hồi chuông gióng giả lại nổi lên. Bốn tên đao phủ lực lưỡng, hấp tấp tháo chiếc cũi xuống, lôi xốc viên nữ tướng Tây Sơn ra ngoài. Bùi Thị Xuân vẫn còn nghiến chặt răng, nét mặt rắn đanh lại. Bùi Thị Xuân không làm dữ khi bọn đao phủ bắt đầu giằng xé, lột xống áo mình. Hơn thế, một vẻ đắc chí còn thoáng qua trên khuôn mặt bừng bừng giận dữ. Và dân chúng khắp pháp trường đang ngây người trong cơn kích động về những cảnh hành hình ghê rợn, bỗng nhiên bừng tỉnh lại, ồn ào, náo động. Họ vừa thấy nữ tướng Tây Sơn khắp người đỏ rực màu lụa thắm, hiện lên như một tướng nhà trời. Tiếng ồn ào quanh pháp trường càng lúc càng lớn. Lũ đao phủ bỗng lâm vào cảnh lúng túng, đang luống cuống tìm cách gỡ những vuông lụa đỏ thì từ phía sau nhà rạp, con voi trận khổng lồ, được luyện vào việc hành hình tội nhân đã xồng xộc chạy tới, cong vòi, chìa ngà đón đợi. Nhìn đà chạy của voi dữ, bọn đao phủ vội vã hò nhau tung bổng miếng mồi đỏ rực về phía trước.

Những tiếng kêu hốt hoảng bật lên từ trong dám đông. Nhưng dù tay còn bị trói, chỉ bằng một thế uốn người nhẹ nhàng, Bùi Thị Xuân đà thoát được chiếc vòi kinh khiếp của voi dữ, bật người lộn một vòng, đứng vững chắc trên thảm cỏ. Cả pháp trường ầm ầm chuyển động.

Trong gian nhà rạp, Nguyễn Ánh đang ngả người trên ghế cũng bật dậy, chồm về phía trước nghĩ thầm: Nữ tặc tướng này võ nghệ quả là cao cường, trách nào tướng sĩ ta ra trận gặp nó đều run sợ. Ngay lúc ấy, vị nữ tướng Tây Sơn hướng về phía Nguyễn Ánh, thét lớn:

- Thằng giặc Ánh, quân rước voi giày mồ kia! Ta bảo cho mày biết, mày nhờ người Tây Dương có thể giết được chúng tao nhưng không thể xoá được cơ nghiệp của Hoàng đế Quang Trung. Hỡi quân bán nước cầu vinh, chúng bay sẽ phải chết nhục nhã...

Sau lúc im lặng nghe Bùi Thị Xuân nói, dân chúng quanh pháp trường bỗng dậy lên như sấm động. Ai cũng sửng sốt, kinh ngạc, hứng chí xô động ầm ầm. Trong lúc ấy, Nguyễn Ánh nhục nhã, lặng người, miệng há hốc. Đặng Trần Thường, A-lếch-xăng cũng sững lại như chết đứng. Riêng viên đề đốc kinh thành hốt hoảng vồ lấy loa, thét lạc giọng:

- Quản tượng! Mau hành hình!

Như những chiếc máy, tiếng loa xướng hoạ của bọn lính gọi rối rít khắp pháp trường:

- Hành hình! H.à.n.h h.ì.n.h!

Viên quản tượng vắt vẻo trên đầu voi giữa pháp trường, vừa hụt mồi, nghe loa giục gấp, luống cuống thúc con voi khổng lồ quay lại. Con vật ngoắt lại, tung vòi về phía Bùi Thị Xuân. Viên nữ tướng Tây Sơn hởi lòng hởi dạ trước cảnh hỗn loạn của đám quan quân Nguyễn Ánh, vẫn đứng thẳng người giữa bãi bình tĩnh như không. Thốt nhiên, chiếc vòi không lồ của con voi đang lao về phía Bùi Thị Xuân ngừng phắt lại, quờ quạng tìm mãi trên không rồi uốn cong lên trời. Con voi rùng mình, tung vòi, rống lên một tiếng dữ dội, rồi khuỵu hai chân xô về phía trước, gập nốt hai chân sau, quỳ phủ phục trước viên nữ tướng. Bùi Thị Xuân sau phút kinh ngạc bỗng sáng bừng nét mặt: đó chính là con voi độc ngà của mình. Phải, không ngờ đây lại chính là con voi độc ngà dữ tợn khét tiếng nhưng lại rất mực tinh khôn. Còn nhớ chủ, con voi quỳ phủ phục trước mặt chủ cũ. Không kìm được nỗi xúc động, Bùi Thị Xuân chạy xô lại chỗ con voi. Viên quản tượng hốt hoảng bỏ chạy. Bùi Thị Xuân thoáng mỉm cười, áp má lên thân voi.

Cảnh náo loạn đã lên tới tột đỉnh. Dân chúng chứng kiến cảnh ấy, từ chỗ kinh ngạc chuyển sang cảm động thực sự. Nhiều người bật khóc rưng rức. Lũ quan quân của Nguyễn Ánh càng nhốn nháo, cuống cuồng. Trong gian nhà rạp, Nguyễn Ánh mặt đỏ bừng vì giận dữ, rũ áo đứng dậy, lồng lộn nghiến răng kèn kẹt. Đặng Trần Thường mặt tái mét, lắp bắp bên tai Ánh:

- Bệ hạ! Bệ hạ! Xin hạ lệnh cho thay voi. Xin cho gọi thêm voi.

Thường chưa hết lời, Nguyễn Ánh bỗng kinh hoàng nhìn thấy Bùi Thị Xuân vừa căng đứt sợi dây trói ở cổ tay, đứng thẳng người giữa thảm cỏ.

- Võ sĩ! Bắt trói tặc tướng lại ngay! - Viên đề đốc kinh hoàng thét lạc giọng.

Lập tức hai tên võ sĩ lực lưỡng, hung dữ, nước da đỏ như đồng hun cầm dây, tách đám đông, từ từ tiến về phía Bùi Thị Xuân. Thế trận bát quái của giặc Ánh rùng chuyển như sắp vỡ khi Bùi Thị Xuân không chịu để bị bắt. Nữ tướng lùi về phía sau, hai tay đặt trước ngực, xuống tấn. Hai tên võ sĩ bỗng đứng lại ngơ ngác vì chúng vừa nhận ra Bùi Thị Xuân, sau một hơi thở dài đã tung đôi tay, nghiêng người đảo một vòng. Loa nối nhau thúc võ sĩ ra tay. Nhưng cả hai tên võ sĩ không lường được sự chống trả quyết liệt của Bùi Thị Xuân vẫn lúng túng đứng chôn chân một chỗ. Trong lúc ấy, Bùi Thị Xuân sau bước thảo đầu khoan thai của bài quyền, đã chân tới chân lui nhịp nhàng với đôi tay uyển chuyển theo những đường quyền dồn dập.

Loa thúc giật giọng. Hai tên võ sĩ mặt đỏ bừng, đưa mắt nhìn nhau rồi cùng khom người như thế hổ sắp vồ mồi, bước từng bước thận trọng tiến lại viên nữ tướng Tây Sơn. Cự ly mỗi lúc một gần. Lựa lúc Bùi Thị Xuân theo đà múa vừa quay đi, một tên võ sĩ chồm tới. Nhân cơ hội ấy, tên võ sĩ còn lại đứng căng mắt theo dõi cuộc đấu không cân sức. Nhiều người cúi mặt xuống vì không muốn nhìn thấy cảnh đau lòng, không muốn nhìn thấy viên nữ tướng Tây Sơn bị bẻ tay hoặc bị hai tên võ sĩ hung hãn như người rừng kia dở ngón đòn độc ác. Không gian như bị nén xuống, chực vỡ.

- Xem kìa! Tiếng ai đó trong đám đông dân chúng thét lớn. Tiếng xuýt xoa nổi lên, âm vang nối nhau không dứt. Giữa pháp trường, Bùi Thị Xuân đột nhiên ngồi thụp xuống rồi tựa như chiếc lò xo nén hết mức, bật tung lên. Nữ tướng Tây Sơn trong đà phản thế đã dùng cùi tay đánh xoáy một cách cực mạnh ra phía sau, trúng vào sườn tên võ sĩ, khiến hắn “hự” lên một tiếng rồi nằm sóng sượt, bất động. Và gần như đồng thời, nữ tướng dùng chân trái làm trụ, đá hất chân phải lên trong đà đi rất ngắn. Cái đá hiểm nghèo mà Bùi Thị Xuân dày công luyện tập, đã bốc tên võ sĩ lên một vòng rồi ngã xuống. Cái đá của một thế võ bí truyền ấy sẽ không có thuốc nào chữa được. Dân chúng hả hê xô động ầm ầm. Thế trận bát quái của Ánh lại một phen nghiêng ngả. Theo lệnh của đề đốc kinh thành, một cơ đội vệ binh được phái đến. Chúng hối hả tỏa ra khắp bãi, căng thành vòng tròn, chĩa gươm giáo ra phía trước thủ thế rồi siết chặt vòng vây. Cho đến lúc Bùi Thị Xuân trên mình thẫm máu mới chịu bị bắt. Nguyễn Ánh vẫn chưa hết giận dữ. A-lếch-xăng thôi không cầu kinh nữa. Hắn nhớn nhác nhìn Bùi Thị Xuân lúc này đã bị bắt, bằng một đôi mắt xanh lè như mắt mèo vẻ kinh sợ. Cũng chỉ đến lúc ấy, Đặng Trần Thường mới nén thở tâu:

- Bệ hạ! Xin cho voi xé xác nữ tặc như đã xé xác Cảnh Thịnh.

Lời tâu ấy của Đặng Trần Thường khác nào lửa đổ thêm dầu, khiến cơn giận dữ của Ánh nổ bùng ra. Ánh muốn gia hình thảm khốc Bùi Thị Xuân để trả thù và răn đe dân chúng, khiến những ai còn nặng lòng tưởng nhớ triều Tây Sơn phải khiếp sợ. Nhưng chẳng những Bùi Thị Xuân không chết thảm mà còn giữ được khí phách hiên ngang. Ánh không thể hiểu nổi người dàn bà như Bùi Thị Xuân, bị đẩy ra giữa muôn trùng gươm giáo, giữa cái chết kề bên, lại vẫn giữ được tiết tháo và oanh liệt đến thế. Ánh đâu ngờ pháp trường của Ánh lại thành nơi nữ tặc tỏ rõ khí phách của mình. Còn dân chúng, Ánh đã tận mắt thấy vẻ bất kính của họ đối với quan quân và nỗi xúc động, thiện cảm của họ với Bùi Thị Xuân. Phải lắng nghe tiếng xuýt xoa của dân chúng khi Bùi Thị Xuân không bị voi giày, lại một lúc đánh ngã hai võ sĩ, Ánh cảm giác như có một bàn tay vô hình nào đấy thộp lấy cổ, khiến uất ức đến ngạt thở. Khi nghe Thường khúm núm tâu bẩm, cơn giận của Ánh bốc lên ngùn ngụt, quên cả giữ gìn tư cách đấng thiên tử:

- Các ngươi đã làm nhục ta - Ánh gầm, thở hồng hộc - theo lệnh ta, lập tức bắt đề đốc kinh thành hạ ngục vì tội cầm trọng binh mà không giết nổi một mụ đàn bà. Thôi, không dùng voi nữa, bắt nữ tặc phải chết thiêu.

Lệnh Ánh được thi hành ngay. Viên đề đốc kinh thành lập tức bị quân cấm vệ lôi từ trên mình ngựa xuống, trói gô lại. Từ sau gian nhà rạp, một mồi lửa được đưa ra giữa pháp trường.

                                                                                        *

Dân chúng xung quanh pháp trường đã trải qua những phút kinh động chưa từng thấy trong đời mình. Nhiều người không đợi hết buổi hành hình, đã kéo ùa ra khỏi trận “bát quái” trở về. Có người khóc tức tưởi, có người cau mặt lầm lì. Nhưng rất nhiều người bừng bừng sắc mặt, chưa dứt cơn kích động. Lẫn trong số những người đó có cô gái cân đối, gương mặt bầu bầu, vốn là phó tướng của Bùi Thị Xuân. Mới chỉ mấy tháng qua mà nét mặt Lộc đã thay đổi nhiều. Những nếp nhăn bên mép đã hiện ra rất rõ. Chủ tướng bị bắt, bao lần Lộc mưu cuộc đánh cướp tù mà chẳng thành. Ngay đêm qua, khi quân Tây Sơn giả làm dân phu đột nhập vào thành, Lộc biết khó thắng nhưng chẳng lẽ lại chịu bó tay để Chủ tướng phải chết! Vả lại, quân sĩ cùng thúc giục Lộc hành động thật gấp. Lộc không thể nào làm khác. Mất vị tướng toàn tài của triều Tây Sơn, tổn thất ấy quá lớn. Nhưng Lộc vô cùng cảm kích trước hành động anh dũng tuyệt vời của Chủ tướng, hởi lòng hởi dạ khi được chứng kiến những phút giây cuối cùng tràn đầy khí phách của Chủ tướng trước mặt Nguyễn Ánh và cả quan quân của hắn.

Vừa vượt khỏi đám đông, Lộc đi gần như chạy. Không phải Lộc sợ nhìn thấy Chủ tướng phải chết thiêu mà là vì Lộc vội về nơi hẹn với những chiến sĩ Tây Sơn trong đội quân áo đỏ mang tên người nữ anh hùng bất tử. Đến khúc ngoặt rẽ vào nơi hẹn, Lộc bần thần quay nhìn lại pháp trường. Không phải vì những dòng nước mắt nóng hổi vừa tràn ra khiến cho Lộc khó nhìn thấy ngọn lửa bốc lên từ thân thể Chủ tướng mà bởi vì, ngọn lửa ấy đang bốc trong lòng Lộc. Lộc biết, từ nay người nữ anh hùng thống lĩnh đoàn quân áo đỏ Tây Sơn đã hóa thành ngọn lửa thiêng, bùng cháy trong lòng dân chúng không bao giờ tắt.

Hà Nội, tháng 4 năm 1998

QUỲNH CƯ