“Hỡi mùa xuân của Tuổi Thơ hạnh phúc!” Teufelsdrockh thốt lên: “Thiên nhiên nhân từ ơi, người mẹ luôn rộng lượng với tất cả mọi người; người đã ghé thăm mái lều của kẻ nghèo khó bằng ánh rạng đông; và đã ban cho đứa con nhỏ của người một tấm khăn êm ái dệt bằng Tình yêu cùng Niềm hy vọng vô biên, để trong đó nó lớn lên và ngủ say, được vây quanh bởi những Giấc mơ ngọt ngào nhất! Nếu Ngôi nhà của người cha vẫn đang ôm ấp chúng ta, mái tranh của nó vẫn che chở chúng ta; bên người Cha, chúng ta vẫn có một nhà tiên tri, một tư tế và một vị vua, cùng sự Vâng lời mang lại cho chúng ta sự tự do. Linh hồn trẻ thơ đã thức tỉnh từ cõi Vĩnh hằng, và chẳng hiểu thế nào là Thời gian; đối với nó, Thời gian chưa phải là dòng nước xiết cuồn cuộn, mà là một đại dương vui tươi ngập tràn ánh nắng; những năm tháng đối với đứa trẻ tựa như muôn thời đại: A, bí mật của sự Biến đổi, của sự lụi tàn nhanh hay chậm và dòng chảy xuống không ngừng của cấu trúc Thế giới bao la, từ ngọn núi đá hoa cương cho đến con người hay con thiêu thân, hãy còn là điều bí ẩn; và trong một Vũ trụ tĩnh lặng, chúng ta được nếm trải thứ mà sau này trong cõi Vũ trụ quay cuồng hối hả kia sẽ vĩnh viễn bị tước mất: sự bình yên của Giấc ngủ. Hãy ngủ đi, hỡi Đứa trẻ đẹp đẽ, vì hành trình dài và gian lao của ngươi đang đến gần rồi! Chẳng bao lâu nữa, ngươi cũng sẽ chẳng thể ngủ được nữa, mà chính những giấc mơ của ngươi sẽ là những trận chiến giả định; ngươi cũng vậy, cùng với vị giáo sĩ già Arnauld, sẽ phải thốt lên với sự kiên định nghiêm nghị rằng: ‘Nghỉ ngơi ư? Nghỉ ngơi ư? Chẳng lẽ ta không có cả cõi Vĩnh hằng để nghỉ ngơi sao?’ Nước cam lộ thần thánh! Dù một Pyrrhus có chinh phục các đế chế, hay một Alexander có cướp phá cả thế giới, thì hắn cũng chẳng thể tìm thấy ngươi; thế nhưng ngươi đã từng nhẹ nhàng rơi xuống, một cách tự nhiên, trên đôi mi, trên trái tim của bất kỳ đứa con nào do người mẹ sinh ra. Bởi vì lúc ấy, giấc ngủ và thức tỉnh hòa làm một: khu vườn Cuộc sống tươi đẹp xào xạc vô tận xung quanh, và đâu đâu cũng là hương thơm đẫm sương mai, cùng những chồi non của Niềm hy vọng; những chồi non ấy, nếu trong tuổi trẻ bị sương giá cắn lạnh mà thành hoa, thì khi trưởng thành sẽ chẳng mang lại quả ngọt, mà là một thứ quả hạch vỏ gai, vị đắng chát, thứ mà rất ít ai tìm thấy phần nhân bên trong.”

Dưới thứ ánh sáng hồng hào ấy, Giáo sư của chúng ta, theo thói quen của các Thi sĩ, hồi tưởng về tuổi thơ của mình; và ông dừng lại ở những chi tiết lịch sử của quãng đời đó (chưa kể đến vô số thứ văn hoa rườm rà khác) với một sự tỉ mỉ đến mức gần như mệt mỏi. Chúng ta nghe kể về Entepfuhl nằm “trong sự hỗn độn đầy tin cậy” giữa những sườn đồi rợp bóng cây; Vườn cây ăn quả của gia đình nằm bên sườn như một tiền đồn từ phía dưới; dòng Kuhbach nhỏ bé róc rách chảy qua, giữa những hàng cây sồi, qua con sông này đến con sông khác, đổ vào sông Donau, chảy ra Biển Đen, hòa vào Bầu khí quyển và Vũ trụ; và cách mà “cây đoạn già dũng mãnh,” vươn rộng như một chiếc ô bán kính hai mươi thước, vượt lên trên tất cả các hàng cây và bụi cây khác, sừng sững mọc lên từ Quảng trường trung tâm và Campus Martius của Làng, như Cây Thần của nơi đây; và cách mà những cụ già ngồi trò chuyện dưới bóng râm của nó (Gneschen thường chăm chú lắng nghe), những người thợ mỏi mệt ngả lưng, những đứa trẻ không biết mỏi vui đùa, và các chàng trai cô gái thường nhảy múa theo tiếng sáo. “Những buổi hoàng hôn mùa hè thật huy hoàng,” Teufelsdrockh kêu lên, “khi Mặt trời, như một Kẻ chinh phu kiêu hãnh và Bậc cai quản Đế vương, quay lưng đi, mang theo những huy hiệu tía vàng, cùng toàn bộ đội cận vệ mặc giáp lửa (gồm các Màu sắc Lăng kính); và những người thợ làm gạch mệt mỏi của Trái Đất bùn đất này có thể tranh thủ chút vui đùa, và mấy ngôi sao hiền lành kia sẽ chẳng hé răng mách lẻo về họ!”

Sau đó là những chi tiết dài dòng về mùa nho (Weinlesen), lễ mừng thu hoạch, Lễ Giáng sinh, v.v.; cùng cả một chuỗi các trò chơi của trẻ em Entepfuhl, thoạt nhìn thì có vẻ chỉ khác biệt ở những chi tiết bề ngoài so với các quốc gia khác. Về tất cả những điều đó, vì những lý do hiển nhiên, chúng ta sẽ không bàn tới ở đây. Thế giới quan tâm gì đến những thành tựu của triết gia nhí của chúng ta dưới gốc “cây đoạn già dũng mãnh” ấy chứ? Hay thậm chí những suy ngẫm thực tế kiểu như thế này có ích lợi gì? “Trong mọi trò chơi của Trẻ em, dù chỉ là những hành động đập phá và bôi bẩn nghịch ngợm, bạn vẫn sẽ nhận ra một bản năng sáng tạo (schaffenden Trieb): đứa trẻ cảm thấy mình là một Con người sinh ra để làm việc, rằng thiên chức của nó là lao động. Món quà tuyệt vời nhất bạn có thể tặng nó là một Công cụ; dù là con dao hay ống bơ thổi giấy, để xây dựng hay phá hủy; dù theo cách nào đi nữa thì đó cũng là vì Lao động, vì Sự thay đổi. Trong các trò chơi tập thể đòi hỏi sự khéo léo hoặc sức mạnh, Cậu bé tự rèn luyện bản thân để Hợp tác, cho chiến tranh hay hòa bình, với tư cách là kẻ thống trị hay người bị trị; ngược lại, Cô bé nhỏ, với bản năng lo xa cho tổ ấm tương lai, lại dành sự ưu ái cho Búp bê.”

Tuy nhiên, có lẽ chúng ta có thể kể lại giai thoại này, khi xét đến con người của nhân vật thuật lại nó: “Bộ quần áo ngắn đầu tiên của tôi bằng vải sọc vàng; hay đúng hơn, tôi nên nói là chiếc áo liền quần đầu tiên của tôi, vì trang phục ấy là một khối duy nhất không thể tách rời, kéo dài từ cổ đến mắt cá chân, chỉ là một thân mình với bốn chi; tôi nào có thể đoán trước được ý nghĩa kiến trúc, và càng ít hơn nữa là ý nghĩa đạo đức của kiểu cách ấy vào lúc đó!”

Duyên dáng hơn là bức tranh nhỏ sau đây: “Vào những buổi tối đẹp trời, tôi thường mang bữa tối của mình (vụn bánh mì nấu chín với sữa) ra ngoài trời để ăn. Trên gờ tường Vườn cây ăn quả, nơi tôi có thể leo lên tới, hoặc dễ dàng hơn nữa nếu Cha Andreas dựng chiếc thang hái quả lên, chiếc bát nhỏ của tôi được đặt ở đó: ở đó, qua rất nhiều buổi hoàng hôn, ngắm nhìn những Ngọn núi phía tây xa xôi, tôi đã thưởng thức bữa tối của mình, không phải là không ngon miệng. Những sắc thái vàng và xanh biếc ấy, sự tĩnh lặng của niềm mong đợi từ Thế giới khi Ngày tàn lụi, đối với tôi vẫn là một thứ Tiếng Do Thái; thế nhưng tôi vẫn đang ngắm nhìn những Chữ cái được minh họa đẹp đẽ ấy, và có mắt để nhận ra lớp thếp vàng của chúng.”

Chúng ta sẽ không bàn nhiều về “tình bạn của đứa trẻ với gia súc và gia cầm.” Có lẽ chính nhờ điều này mà cậu đã đạt được “một sự đồng cảm sâu sắc hơn với Tự nhiên sinh động:” nhưng chúng ta muốn hỏi rằng, có ai từng thấy trong bất kỳ tập tài liệu tiểu sử nào, một đoạn văn như thế này không: “Thật sự rất ấn tượng (bedeutungsvoll) khi nghe tiếng còi của Người chăn lợn vào sáng sớm; và biết rằng rất nhiều loài bốn chân đói khát và hạnh phúc đang từ mọi phía hối hả lao đi để nhập bọn cùng ông, kịp bữa điểm tâm trên Đồng hoang. Hoặc để ngắm nhìn chúng vào lúc chiều tà, tất cả lại lục đục kéo về, với tiếng kêu éc éc ngắn ngủn, gần như theo đội hình quân sự; và từng con một, đúng theo trật tự địa hình, lần lượt chạy rẽ sang phải hoặc sang trái, qua lối đi riêng của mình, về chuồng của chính mình; cho đến khi lão Kunz, ở đầu làng, lúc này chỉ còn lại một mình, thổi tiếng còi cuối cùng và lui về nghỉ ngơi trong đêm. Chúng ta thường yêu loài Lợn chủ yếu ở dạng thịt dăm bông; thế nhưng những sinh vật có lớp da dày đầy lông cứng này lại chẳng thể hiện trí thông minh hay có lẽ là sự hài hước trong tính cách hay sao? Dù thế nào đi nữa, đó cũng là một sự phục tùng cảm động và đầy tin cậy đối với Con người — kẻ, dù chỉ là một Người chăn lợn khoác chiếc áo choàng vá víu và chiếc quần da trông giống như quần bằng đá phiến hoặc thiếc đổi màu, vẫn là Bậc Tôn sư của thế giới hạ giới này?”

Helvetius và nhóm của ông cho rằng một đứa trẻ thiên tài hoàn toàn giống bất kỳ đứa trẻ nào khác, chỉ là có những ảnh hưởng vô cùng thuận lợi đi theo nó suốt cuộc đời, đặc biệt là qua tuổi thơ, và làm cho nó phát triển, trong khi những đứa khác khép kín lại và tiếp tục là những kẻ đần độn. Theo họ, toàn bộ sự khác biệt giữa một Nhà tiên tri được truyền cảm hứng và một Kẻ giữ rừng săn bắn súng hai nòng nằm ở điểm này: phần con người bên trong của người thứ nhất đã được nuôi dưỡng để phát triển rực rỡ; trong khi phần con người của kẻ thứ hai, có lẽ bị bóp nghẹt bởi sức mạnh tiêu hóa của động vật hoặc những thứ tương tự, đã rỉ ra và bay hơi, hoặc tệ nhất là giờ đây đang ngủ vùi một cách bất động vĩnh viễn ở đáy dạ dày hắn.

“Với ý kiến đó,” Teufelsdrockh kêu lên, “tôi thà đồng ý ngay còn hơn là đồng ý với quan điểm này, rằng một quả sồi có thể, nhờ những ảnh hưởng thuận lợi hoặc bất lợi của đất đai và khí hậu, được nuôi dưỡng thành một cây bắp cải, hoặc hạt bắp cải thành một cây sồi.”

“Tuy nhiên,” ông tiếp tục, “tôi cũng công nhận sức mạnh gần như toàn năng của việc giáo dục và nuôi dưỡng thuở sơ khai: nhờ đó mà chúng ta có được hoặc là một búi cây lùn cằn cỗi, hoặc là một cái cây cao vút tỏa bóng mát rộng lớn; hoặc là một cây bắp cải vàng ố, hoặc là một cây bắp cải xanh tươi mơn mởn dùng làm thức ăn. Quả thực, đó làn nhiệm vụ của tất cả mọi người, đặc biệt là của tất cả các triết gia, là ghi lại một cách chính xác những hoàn cảnh đặc trưng trong Nền giáo dục của họ, cái gì đã thúc đẩy, cái gì đã cản trở, cái gì đã sửa đổi nó theo bất kỳ cách nào: đối với nhiệm vụ đó, hiện nay đang rất cấp bách đối với nhiều nhà Tự truyện người Đức, tôi cũng đang nhiệt tình dấn thân vào.”—Đồ ranh con! Liệu có phải bằng bộ quần áo ngắn màu vàng sọc và tiếng còi chăn lợn mà một đứa trẻ thiên tài được giáo dục hay sao? Và thế rồi, như thường lệ, người ta vẫn luôn hoài nghi không biết ông đang cười thầm trước những thời buổi tự truyện này của chúng ta, hay đang viết từ sự dồi dào trong sự ngớ ngẩn ngây ngô của chính mình. Vì ông tiếp tục nói thêm: “Nếu trong số các dòng chảy không dứt của Cảnh tượng, Âm thanh, Cảm giác đau hay sướng, thứ mà chú bé Gneschen bước đi vây quanh như thể đang ở trong một Cung điện Ma thuật, tôi có thể mạo muội lựa chọn và chỉ ra, thì có lẽ những điều sau đây cũng nằm trong số đó:

“Chắc chắn rằng, cũng giống như các trò chơi thời thơ ấu khơi dậy Trí tuệ và Tính hoạt bát, Trí tưởng tượng của sinh linh trẻ tuổi đã được kích thích, và một khuynh hướng Lịch sử đã được hình thành trong cậu bởi thói quen kể chuyện của Cha Andreas; người với những hồi ức chiến trận cùng vẻ ngoài gia trưởng nghiêm nghị mà nhân từ, ắt hẳn đã hiện lên như một Odysseus khác và ‘Con người chịu đựng nhiều gian khổ.’ Tôi háo hức lắng nghe những câu chuyện của ông, khi những người hàng xóm đến quây quần bên lò sưởi; từ những hiểm nguy và những chuyến hành trình xa xôi, hoang dã gần như cõi Âm ti ấy, một thế giới phiêu lưu mờ ảo đã mở rộng bên trong tôi. Kiến thức tôi thu được khi đứng cạnh các Cụ già dưới gốc Cây đoạn cũng vô cùng to lớn: toàn bộ cõi Vô tận vẫn còn mới mẻ đối với tôi; và chẳng phải những bậc trưởng bão dày dặn kinh nghiệm, vốn rất hay chuyện này, đã bận rộn khảo sát một phần thế giới ấy trong suốt gần tám mươi năm qua rồi sao? Trong sự kinh ngạc, tôi bắt đầu khám phá ra rằng Entepfuhl nằm ở giữa một Miền đất, của một Thế giới; rằng có một thứ gọi là Lịch sử, gọi là Tiểu sử — mà một ngày nào đó, bằng cả đôi tay và lời nói, tôi cũng có thể đóng góp vào đó.

“Theo một ý nghĩa tương tự, chiếc xe bưu điện Postwagen, chậm chạp lăn bánh dưới những gò đống người và hành lý, đã đi qua Làng của chúng tôi: thực ra là hướng Bắc vào lúc nửa đêm, nhưng hướng Nam thì có thể nhìn thấy rõ vào lúc chập tối. Mãi đến năm lên tám tuổi, tôi mới ngẫm ra rằng chiếc Postwagen này chẳng thể nào là một thứ Mặt trăng trên mặt đất nào đó, mọc và lặn chỉ theo Quy luật Tự nhiên, giống như mặt trăng trên bầu trời; rằng nó đến trên những con đường cái quan, từ những thành phố xa xôi hướng về những thành phố xa xôi khác; dệt chúng lại với nhau như một chiếc thoi khổng lồ thành một mối liên kết ngày càng chặt chẽ hơn. Chính lúc đó, độc lập với tác phẩm Wilhelm Tell của Schiller, tôi đã rút ra suy ngẫm không chút tầm thường này (cũng vô cùng đúng đắn trong các vấn đề tâm linh): Bất kỳ con đường nào, con đường Entepfuhl giản dị này, cũng sẽ dẫn bạn đến tận cùng Thế giới!

“Tại sao lại không nhắc đến loài Chim én của chúng ta, loài chim mà tôi được biết là đã bay từ châu Phi xa xôi, lách mình vượt qua biển cả và núi non, những thành phố đông đúc và các quốc gia giao chiến, để rồi hàng năm vào tháng Năm lại thấy chúng làm tổ ấm cúng nơi Tiền sảnh Căn nhà chúng ta? Người cha hiếu khách (vì sự sạch sẽ) đã gắn một chiếc giá đỡ nhỏ ngay phía dưới tổ của chúng: ở đó chúng làm tổ, bắt ruồi, hót líu lo, và sinh con đẻ cái; và tất cả mọi người, đặc biệt là tôi, đều hết lòng yêu mến chúng. Những sinh vật nhanh nhẹn, sáng chói, ai đã dạy các ngươi nghề thợ nề; thậm chí kỳ lạ hơn thế, ai đã trao cho các ngươi một sự liên kết mang tính hội kín thợ xây, gần như là cảnh sát xã hội? Bởi vì nếu chẳng may, và khi thời gian cấp bách, Ngôi nhà của các ngươi sụp đổ, chẳng phải tôi đã thấy năm Người hàng xóm tốt bụng xuất hiện vào ngày hôm sau; và lao qua lao lại, với những tiếng hót râm ran náo nhiệt, vang dội, kéo dài, cùng sự nhanh nhẹn vượt xa loài én bình thường, xây dựng lại nó xong xuôi trước khi trời tối đó sao?

“Nhưng không nghi ngờ gì nữa, bản tóm tắt vĩ đại nhất về nền văn hóa thời thơ ấu ở Entepfuhl, nơi mà như trong một chiếc phễu, vô số ảnh hưởng của nó được cô đọng lại và đổ xuống chúng ta cùng một lúc, chính là hội chợ gia súc hàng năm. Nơi đây, tụ hội từ bốn phương trời, là các yếu tố của một cảnh tượng náo nhiệt không thể tả xiết. Những thiếu nữ má nâu và những chàng trai má nâu, tất cả đều tắm rửa sạch sẽ, cười vang sảng khoái, diện trang phục rực rỡ và đeo ruy băng; họ đến để khiêu vũ, để thết đãi nhau, và nếu có thể là để tìm kiếm hạnh phúc. Những Người chăn gia súc đi ủng cao cổ đến từ phương Bắc; những Nhà môi giới người Thụy Sĩ, những Người lùa gia súc người Ý, cũng đi ủng cao cổ, đến từ phương Nam; những người này đi cùng với đám cận vệ mặc áo khoác da, đội mũ sọ da, và cầm những cây gót bò dài; họ la hét bằng thứ ngôn ngữ bán thành văn, giữa tiếng chó sủa và tiếng bò rống lộn xộn. Đứng tách biệt là những Thợ gốm đến từ xứ Saxony xa xôi, bày biện đồ gốm thành từng hàng ngay ngắn; những Người bán hàng rong Nürnberg, trong những gian hàng mà đối với tôi trông còn giàu có hơn cả các khu chợ ở Ormuz; những Người trình diễn xiếc đến từ Hồ Maggiore; các đội ngũ của Wiener Schub (cặn bã thành Vienna) đang lớn tiếng giám sát các trò chơi may rủi. Những người hát rong gào thét, những Người bán đấu giá khản cả cổ; Rượu vang non giá rẻ (heuriger) chảy như nước, càng làm cho sự hỗn loạn thêm phần rối ren; và vâng lượn ở trên cùng, nhào lộn trên mặt đất và trên không, là một gã hề mặc đồ sặc sỡ, giống như linh hồn của chốn này và của chính Cuộc sống.

“Được bao quanh như thế bởi bí ẩn của sự Tồn tại; dưới bầu trời đầy sao sâu thẳm; được phục vụ bởi bốn Mùa vàng son với những đổi thay trong sự đóng góp của chúng, bởi vì ngay cả Mùa đông khắc nghiệt cũng mang đến những trận trượt băng và bắn súng, những cơn bão tuyết và những khúc ca Giáng sinh — Đứa trẻ đã ngồi và học hỏi như thế. Những điều đó chính là Bảng chữ cái, nhờ đó mà sau này nó sẽ đánh vần và phần nào đọc được Cuốn sách vĩ đại của Thế giới: có hề gì nếu Bảng chữ cái ấy nằm trong những chữ cái mạ vàng lớn hay những chữ cái không mạ vàng nhỏ, miễn là bạn có con mắt để đọc nó? Đối với Gneschen, kẻ khao khát học hỏi, chính hành động ngắm nhìn nó đã là một niềm hạnh phúc tô điểm tất cả mọi thứ: sự tồn tại của cậu là một nguyên tố tươi sáng, dịu êm của Niềm vui; từ đó, giống như trên Hòn đảo của Prospero, kỳ quan này nối tiếp kỳ quan khác hiện hình để giảng dạy thông qua sự mê hoặc.

“Tuy nhiên, tôi sẽ chỉ là một kẻ mơ mộng hão huyền nếu nói rằng ngay cả lúc đó hạnh phúc của tôi đã là hoàn hảo. Tôi đã, một lần và mãi mãi, bước xuống từ Thiên đường xuống Trái Đất. Giữa những màu sắc cầu vồng rực rỡ trên chân trời của tôi, ngay từ thời thơ ấu đã ẩn chứa một vòng tròn tối tăm của Nỗi lo âu, lúc đó chưa dày hơn một sợi chỉ và thường bị ánh sáng che khuất hoàn toàn; thế nhưng nó vẫn luôn xuất hiện trở lại, thậm chí ngày càng rộng ra; cho đến những năm tháng sau này, nó gần như che khuất toàn bộ vòm trời của tôi, và đe dọa nhấn chìm tôi vào màn đêm tận cùng. Đó là vòng tròn của Sự tất yếu mà tất cả chúng ta đều bị vây quanh; thật hạnh phúc cho kẻ nào mà một vầng Mặt trời thiên thần nhân từ chiếu sáng nó thành một vòng tròn của Bổn phận và vui đùa xung quanh nó với những tia sáng lăng kính tuyệt đẹp; thế nhưng dẫu sao đi nữa, nó vẫn ở đó làm nền tảng và là giới hạn cho toàn bộ sự tồn tại của chúng ta.

“Trong vài năm đầu tiên của thời kỳ Tập sự nơi trần thế, chúng ta không có nhiều việc phải làm; mà được nuôi ăn ở miễn phí, chủ yếu được đặt vào vị trí để quan sát xung quanh xưởng làm việc, và nhìn người khác làm việc cho đến khi chúng ta hiểu thêm một chút về các công cụ, và có thể cầm nắm cái này cái khác. Nếu chỉ cần Sự thụ động tốt, chứ không phải cần cả Sự thụ động tốt và Sự chủ động tốt đi cùng nhau, thì vị thế ban đầu của tôi đã thuận lợi hơn hầu hết mọi người. Trong mọi thứ liên quan đến sự cởi mở của Giác quan, Tính khí trìu mến, Sự tò mò ngây thơ, và việc nuôi dưỡng những điều đó, tôi còn có thể mong đợi gì hơn nữa? Mặt khác, mọi chuyện lại không diễn ra suôn sẻ như vậy. Năng lực Chủ động (Thatkraft) của tôi bị kìm hãm một cách bất lợi; và vết tích của tai họa ấy vẫn còn hiện hữu biết bao trong tôi! Trong một ngôi nhà ngăn nắp, nơi sự bừa bộn từ các trò chơi của trẻ con là thứ vô cùng đáng ghét, sự giáo dục dành cho bạn mang tính khắc kỷ quá mức; thiên về chịu đựng và kiềm chế hơn là tạo lập và hành động. Tôi bị cấm đoán rất nhiều: những mong ước có phần táo bạo tôi đều phải từ bỏ; đâu đâu cũng có một sợi dây ràng buộc nghiêm ngặt của sự Vâng lời kìm hãm tôi lại. Do đó, từ lâu Tự do ý chí thường rơi vào sự xung đột đau đớn với Sự tất yếu; khiến cho nước mắt tôi tuôn rơi, và có lúc chính Đứa trẻ cũng phải nếm trải cái gốc rễ cay đắng ấy, thứ mà toàn bộ trái ngọt trong cuộc đời chúng ta đều bị trộn lẫn và pha vị với nó.

“Quả thực, trong việc tập quen dần với sự Vâng lời ấy, việc sai lầm do thái quá bao giờ cũng an toàn hơn vô cùng so với việc thiếu sót. Vâng lời là nghĩa vụ và định mệnh phổ quát của chúng ta; trong đó kẻ nào không chịu cúi đầu thì ắt phải gãy đổ; chúng ta không thể được rèn luyện quá sớm và quá kỹ lưỡng để hiểu rằng Muốn, trong thế giới của chúng ta đây, chỉ là con số không tròn trĩnh so với Nên, và phần lớn thậm chí chỉ là một phân số nhỏ nhất so với Phải. Nhính nhờ điều này mà nền tảng cho sự Khôn ngoan thế tục, thậm chí là của Đạo đức đã được đặt ra trong tôi. Tôi không được phép phàn nàn về sự nuôi dưỡng của mình. Nó thật khắc nghiệt, quá tẻ kiệm, bị cô lập một cách ngột ngạt, theo mọi cách đều kém khoa học: thế nhưng chính trong sự nghiêm ngặt và sự cô độc gia đình đó, há lại không ẩn chứa gốc rễ của một sự nghiêm túc sâu sắc hơn, của cái thân cây mà từ đó mọi thứ quả cao quý phải mọc lên hay sao? Hơn hết thảy, dù có vụng về đến đâu đi nữa, nó vẫn đầy ắp tình thương, xuất phát từ thiện ý và sự thành thật; nhờ đó mọi thiếu sót đều được khỏa lấp. Người Mẹ hiền của tôi — vì tôi mãi mãi phải yêu thương bà Gretchen nhân hậu — đã làm cho tôi một việc vô giá: bà dạy tôi, ít là bằng lời nói nhưng nhiều hơn bằng hành động, bằng cái nhìn đầy tôn kính mỗi ngày và bằng thói quen, phiên bản giản dị của riêng bà về Đức tin Cơ đốc giáo. Andreas cũng đi lễ nhà thờ; nhưng giống như một nhiệm vụ diễu binh hơn, thứ mà ông mong đợi sẽ được trả công sậu đậm ở thế giới bên kia — điều mà tôi tin là ông đã nhận được; nhưng Mẹ tôi, với trái tim thực sự của một người phụ nữ, và cảm thụ tinh tế dẫu không qua trường lớp, lại mang tinh thần Tôn giáo theo nghĩa nghiêm ngặt nhất. Điều Thiện lớn lên và tự nhân rộng một cách không thể phá hủy, ngay cả giữa những bụi rậm đầy cỏ dại của cái Ác! Bậc vĩ đại nhất mà tôi từng biết trên Trái Đất này đã được nhìn thấy đang cúi đầu, với sự kính sợ không thể tả xiết, trước một Đấng tối cao trên Thiên đường; những điều như thế, đặc biệt là trong thời thơ ấu, chạm sâu đến tận cốt tủy con người bạn; một Cõi Tối Thiêng Tôn bí ẩn tự dựng nên hình hài trong những chiều sâu huyền bí; và Sự kính sợ, điều thiêng liêng nhất ở con người, vươn lên bất tử từ lớp vỏ bọc tầm thường của nỗi Sợ hãi. Bạn thà muốn làm con của một người nông dân dẫu biết rằng, dẫu có thô sơ đến đâu chăng nữa, vẫn có một Đức Chúa Trời ở trên Thiên đường và trong Con người; hay làm con của một vị công tước chỉ biết rằng có ba mươi hai đời quý tộc trên chiếc xe ngựa của gia đình?”

Đối với câu hỏi cuối cùng này, chúng ta phải đáp rằng: Hỡi Teufelsdrockh, hãy cẩn thận với sự kiêu ngạo tâm linh!