<Bài viết được chỉnh sửa lúc 22.08.2026 09:19:32 bởi saomai1268>
ĐÔ ĐỐC BÙI THỊ XUÂN
Tác giả: Quỳnh Cư
Nhà xuất bản: Nhà xuất bản Thanh Niên
Năm xuất bản: 2006
★ ★ ★
PHẦN I
Chương I
Trao con cho nhũ mẫu, Bùi Thị Xuân vội vã thay võ phục, rồi đến trước gương thong thả chải từng nạm tóc óng ả, dài chấm gót. Lâu lắm rồi, Bùi Thị Xuân mới để tâm trang điểm, chăm chút đến nhan sắc. Cũng thật hãn hữu, vị nữ tướng Tây Sơn mới rời quân doanh, trở về tư dinh sớm hơn thường lệ như chiều nay. Nguyên do của một loạt sự việc bất thường là vì Bùi Thị Xuân vừa hay tin quan Thiếu phó Trần Quang Diệu sau gần trọn năm ra đàng ngoài lo việc bố phòng miền Bắc biên cương, ngăn giặc Thanh ồ ạt đánh sang đã về đến kinh thành, hiện đang làm lễ triều kiến vua Cảnh Thịnh. Mường tượng đến giây phút sắp được gặp chồng sau bao xa cách, Bùi Thị Xuân thấy nóng bừng đôi má. Vén gọn những sợi tóc mai xoã trên vầng trán rộng, rồi vuốt lại nếp áo lụa mỏng bó sát người, Bùi Thị Xuân hài lòng thấy chiếc áo may khéo đã tôn lên khổ người nở nang, rất đỗi trẻ trung của mình. Nhưng sao lòng ta áy náy làm vậy - Bùi Thị Xuân nghĩ - Đáng lẽ được Hoàng đế uỷ thác việc chỉ huy quân sĩ trấn giữ kinh thành, ta không nên rời quân doanh vào giờ này. Vậy mà ta lại bỏ về, lo trang điểm, tự ngắm vuốt, hồi hộp đón chồng. Quan Thiếu phó biết việc này có cười ta không? Bùi Thị Xuân rời chiếc gương, bước đến ngồi trước kỷ, lòng vẫn không nguôi nghĩ đến chồng. Gần trọn năm xa cách, dù chẳng lời nhắn gửi nhưng Bùi Thị Xuân thấu hiểu nỗi lo âu vất vả của chồng ở nơi biên viễn xa xôi khi hàng ngày giặc Thanh vẫn nuôi cuồng vọng thôn tính đất Việt, nhân thể rửa mối nhục thất trận năm nào. Chắc hẳn quan Thiếu phó phải lặn lội tới những vùng hàng ngày quân giặc vượt biên đánh sang để lo việc bố phòng, chống đỡ trên suốt miền đất tiếp cận với giặc. Chuyến đi vì việc quân quốc trọng sự ấy chắc gặp nhiều trắc trở nên vị chỉ huy tối cao của quân Tây Sơn phải ở lại đàng ngoài lâu đến thế. Cho nên nếu ta muốn được đón chồng thanh thản, muốn được bày tỏ tấm tình nồng với chồng như những ngày nào, thì lẽ ấy có gì đáng trách? Nghĩ thế, Bùi Thị Xuân thấy vui vẻ trở lại. Trong nỗi xao xuyến đón đợi, bồn chồn chờ mong ây, Bùi Thị Xuân bỗng nhớ tới kỷ niệm về mối tình gần 20 năm trước.
Phải rồi, hồi ấy, khi còn là một thôn nữ 16 tuổi, một hôm vào rừng lấy thuốc, khi đi ngang qua khu rừng tranh kề bên con suối nhỏ, Bùi Thị Xuân bỗng gặp một tráng sĩ tay không đang đánh nhau với con hổ lớn. Không biết trận ác chiến diễn ra từ lúc nào, nhưng cả vùng rừng tranh lúc ấy đã đổ rạp, đất sục lên như cát, cây cối ngả nghiêng tơi tả như vừa trải qua một cơn lốc lớn. Kinh hoàng dừng lại, Bùi Thị Xuân thấy rõ áo quần tráng sĩ đã rách nát, người đẫm máu. Quên hiểm nguy, Bùi Thị Xuân rút vội con dao đi rừng, hét to lên rồi xông vào đánh nhau với hổ. Kịp thây đối thủ mới, mãnh thú bỏ tráng sĩ, gầm lên rồi nhe nanh, chồm về phía Bùi Thị Xuân. Vốn tinh thông võ nghệ, Bùi Thị Xuân chẳng những nhanh nhẹn tránh được miếng vồ cực kỳ nguy hiểm của hổ dữ mà còn sát tới xả một nhát dao cực mạnh vào sườn con thú. Khi con thú khùng lên xoay người vòng lại, Bùi Thị Xuân đã chuyển sang hướng khác. Cô gái trẻ sớm phát hiện được chỗ yếu của con mãnh thú là xoay người chậm, nhất là khi vừa trượt miếng vồ. Bởi thế, mỗi lần con hổ vồ hụt là lại bị Bùi Thị Xuân không nhớ rõ đã quần nhau với hổ bao nhiêu lâu, nhưng cuối cùng trong một lần vồ hụt, vì đã đuối sức, con mãnh thú ngã quỵ xuống, Lợi dụng cơ hội đó, Bùi Thị Xuân chồm lại, bổ một nhát như trời giáng xuống đầu nó. Sau miếng đòn ấy, chúa sơn lâm chỉ còn há miệng toang hoác, mình đẫm máu, nằm quằn quại trên mặt đất, gầm gừ tuyệt vọng.
Cũng vừa khi ấy, tráng sĩ gắng gượng lại tiếp sức, dùng cây rừng vừa lấy được, bồi thêm cho con thú chết hẳn. Nhưng ngay sau đó chàng cũng ngã lăn ra đất. Bùi Thị Xuân thấm mệt, nhưng không kịp nghỉ ngơi, vội xé áo mình băng bó vết thương trên người tráng sĩ rồi dìu chàng về nhà mình. Có ai ngờ cuộc gặp gỡ ly kỳ đó đã nên nghĩa trăm năm. Người tráng sĩ ấy là quan Thiếu phó Trần Quang Diệu. Ngày Trần Quang Diệu lành vết thương cũng là ngày Bùi Thị Xuân bái biệt cha mẹ, theo chân viên tướng Tây Sơn ra mắt Nguyễn Huệ, nguyện xả thân vì nghĩa lớn. Sớm nhận ra tài năng và đức độ của cô thôn nữ gốc gác từ Nghệ An theo gia đình vào lập nghiệp ở Xuân Hoà, ấp Tây Sơn Hạ này, Nguyễn Huệ sau đó đã phong cho Bùi Thị Xuân làm tướng thống lĩnh đội nữ binh 5000 người. Ít lâu sau, vì có tài điều khiển voi, Bùi Thị Xuân còn chỉ huy cả đội chiến tượng khét tiếng của chúa Tây Sơn. Cũng chính Đại tướng Nguyễn Huệ đã đứng ra chủ trì cho cuộc hôn lễ của cặp vợ chồng nhà tướng Trần Quang Diệu - Bùi Thị Xuân. Từ bấy đến nay, khi vào Nam đánh Nguyễn, khi ra Bắc phá Trịnh, lúc đánh quân Xiêm ở Đàng Trong, khi thần tốc cả phá 29 vạn quân Thanh ở Đàng Ngoài, chiến trận khiến vợ chồng chẳng mấy lúc được gần nhau nhưng mối tình của họ vẫn ngày một nồng đượm.
Thật khó mà ngờ, con người có vóc dáng cao lớn, có vẻ đẹp võ tướng gầm trời Nam này ít ai sánh bằng, con người từng xông pha trăm trận, quân thù nghe danh đã khiếp đảm ấy cũng lại là người vụng về, nhút nhát trong tình yêu. Nhớ hôm nào trên bãi tập võ sau nhà - Bùi Thị Xuân mơ hồ nhớ lại - chàng trai Trần Quang Diệu ấp úng mãi không dám ngỏ lời. Đến nỗi chính Bùi Thị Xuân khi ấy, trống ngực cũng đập hơn trống làng, đã phải cầm tay chàng trai kéo về phía mình. Con người vừa lúc trước còn rụt rè trong tình yêu thoắt cái đã như mãnh hổ, ôm xốc lấy người con gái. Bùi Thị Xuân phải năn nỉ chàng mới buông tha. Nhớ tới kỷ niệm cũ, Bùi Thị Xuân càng yêu thương chồng, bồi hồi mong gặp lại. Chợt có tiếng vó ngựa chạy trên con đường đá vào tư dinh. Nghe bước ngựa quen, Bùi Thị Xuân nghẹn ngào sung sướng. Viên nữ tướng Tây Sơn thong thả đứng dậy, hai tay áp vào đôi má nóng bừng để nén xúc động.
Bùi Thị Xuân chưa kịp ra đón thì Trần Quang Diệu chắc nịch trong bộ võ phục đã xộc vào căn phòng. Quan Thiếu phó sững lại như để chiêm ngưỡng vẻ đẹp khỏe mạnh trẻ trung của vợ, rồi hệt như ngày nào, xô lại ôm lấy đôi vai tròn lẳn của vợ, giọng đứt quãng:
Bùi Thị Xuân chưa kịp ra đón thì Trần Quang Diệu chắc nịch trong bộ võ phục đã xộc vào căn phòng. Quan Thiếu phó sững lại như để chiêm ngưỡng vẻ đẹp khỏe mạnh trẻ trung của vợ, rồi hệt như ngày nào, xô lại ôm lấy đôi vai tròn lẳn của vợ, giọng đứt quãng:
- Tôi mừng vì thấy nàng được khỏe mạnh.
Bùi Thị Xuân gục đầu vào vai chồng thổn thức:
- Thiếp hằng dõi theo từng bước Phu tướng đi và lo cho Phu tướng xiết bao.
Trần Quang Diệu nới rộng vòng tay, đắm đuối nhìn vợ:
- Việc nước việc nhà bề bộn mà nàng vẫn giữ được nhan sắc như xưa.
Bùi Thị Xuân thỏ thẻ:
- Phu tướng không thấy sao, thiếp đã vận bộ xiêm y hồi cưới đó!
Thay bằng câu trả lời, Trần Quang Diệu áp đôi má còn đầy bụi đường vào má vợ rồi xiết lấy vợ:
- Tôi thật có phúc mới gặp được nàng.
- Thôi! Thiếp đến ngạt thở mất. Chẳng hay chuyến đi kinh lý của Phu tướng có được mười phần như ý không?
Trần Quang Diệu dìu vợ ngồi xuống chiếc giường kê sát khung cửa sổ rồi thong thả kể về chuyến ra Đàng Ngoài chỉnh đốn việc quân cơ của mình. Và bỗng dưng những lời thủ thỉ yêu đương của cặp vợ chồng tướng lĩnh lại bị câu chuyện về thời cuộc cuốn hút.
Như sống lại trong cảnh đáng lo ngại ở miền biên viễn phương Bắc và hiện trạng xã hội Đàng Ngoài, Trần Quang Diệu vụt đứng dậy, đi bách bộ trong phòng lớn, vẻ mặt căng thẳng:
- Thực là từ ngày Tiên đế băng hà, lợi dụng Hoàng đế Cảnh Thịnh còn non trẻ, triều đình chia bè kéo phái xung đột nhau, Thanh triều lại nổi lòng tham muốn thôn tính Đại Việt để thoả mộng làm bá chủ thiên hạ. Mọi việc trù tính cất quân sang đánh Đại Việt đã được bọn người độc ác ấy bàn soạn thấu đáo. Chúng đã sai thợ và bọn vô lại Lê Chiêu Thống vẽ bản đồ Đại Việt, ghi chú tất cả núi sông hiểm yếu cùng nơi đóng quân của ta, toan dựng cương thường cho nước láng giềng. Hiện chúng thường cho quân vượt biên ải sang cướp phá, làm náo động nhân tâm của ta; chúng lại cho người đi chiêu dụ các thổ tù người sơn cước và người nước chúng đang sinh sống ở ta để làm nội ứng. Bọn người tự nhận là thiên triều ấy còn ra dụ cho vua Xiêm hiệp đồng với chúng, đưa quân đánh chiếm vùng Quảng Nam của ta, ngầm giúp bọn giặc Ánh từ Gia Định đánh ra, mưu đẩy ta vào thế khốn khó, phải bó giáo quy hàng.
Bùi Thị Xuân cười mỉa mai:
- Thanh triều quả đã quên Chinh Nam đại tướng quân Tôn Sĩ Nghị cùng đại quân của hắn phải đại bại ở Thăng Long, nhục nhã rút chạy như lũ chuột về nước? Chẳng nhẽ những binh vong, tướng bại từ chiến trường Đại Việt bê bết trở về chưa cho Thanh triều hồi tỉnh sao?
Quan Thiếu phó hạ giọng:
- Nàng yên lòng, Thanh triều nuôi cuồng vọng thôn tính Đại Việt nhưng dễ gì làm được. Chính nước chúng cũng đang đại loạn, đang bị bọn người mũi lõ mắt xanh ở Tây Dương nhòm ngó. Điều nực cười là Thanh triều giữ mình chưa xong còn muốn thôn tính nước người. Vả, tôi đã điều binh lập đồn căng ra khắp tuyến biên ải và cho phép tướng sĩ ta mặc sức đánh giết bất luận quân giặc từ đâu tới. Mấy lần đem quân sang cướp bóc không còn một mống trở về, xem ra chúng đã bớt hùng hổ.
- Việc ở Bắc cương như vậy là đã có kế đánh giữ. Còn nội tình Đàng Ngoài? Thiếp nghe nói dân tình không yên, việc đó có hay không?
Trần Quang Diệu thẫn thờ:
- Điều đáng bận tâm nhất và là nỗi đau lòng của những người chính trực là không thể không thừa nhận dân tình Đàng Ngoài đã bắt đầu chán ngán triều Tây Sơn. Những sự thật ẩn chứa biết bao điều cay đắng.
- Sao vậy? Năm nào theo chân Tiên đế ra đánh giặc Thanh, thiếp đã tận mắt nhìn thấy dân Bắc Hà gắn bó với triều Tây Sơn biết chừng nào.
- Dân chúng không có lỗi. Tội lỗi là ở những kẻ cư quan nhiệm chức. Chính bọn họ nhân cơ hội triều đình lục đục đã đua nhau đục khoét lương dân, vét cho đầy túi tham. Họ thường lấy nê tận diệt nhà Lê bán nước để thẳng tay hà hiếp lương dân, có khi tàn phá cả làng không thương tiếc. Quân sĩ được thể thường sách nhiều dân đen, gây nên cảnh oán thán cả triều đình. Chính tôi đã nghe miệng con trẻ rêu rao một bài thơ mà giật mình.
- Con trẻ nói sao? - Bùi Thị Xuân tỏ ý sốt ruột.
- Chúng hát rằng:
Đô đốc, tam thiên Đô đốc
Chỉ huy, bát vạn chỉ huy
Truy uý, vệ uý chẳng kể làm chi
Cai đội, đội phó lấy tàu mà chở
Mười quan thì được tước hầu
Năm quan tước bá, ai hầu kém ai.
- Chao ơi - Bùi Thị Xuân kêu lên - Người ta có nói quá lên không? Chẳng lẽ dân rẻ rúng những kẻ cai trị dân đến vậy sao? Thiếp nghe nói hầu hết quan lại Đàng Ngoài đều đỗ đạt cao, có học vấn uyên thâm mà sao lại tối tăm làm vậy.
Trần Quang Diệu đột ngột nổi nóng, dằn giọng:
- Nàng muốn nói đến bọn văn quan Đàng Ngoài chứ gì? Biết nói thế nào đây cho phải. Lâu nay, dường như bao nhiêu công phu của kẻ đi học chỉ cốt cho nhớ những sách tứ thư ngũ kinh, cùng những lời thế chú của tiên nho trong sách ấy. Hàng ngày, họ chỉ cốt tập cho thông thạo những lề lối ở chốn khoa trường là kinh nghĩa, thơ phú, văn sách. Ấy là dùng hư văn mà xét tài thực dụng, đem sự hoa mỹ làm mực thước đo tài kinh luân. Bởi vậy, ai hay thơ phú đã tưởng mình giỏi việc nước, ai hay kinh nghĩa đã nghĩ mình hơn người. Việc đời thì tối tăm mù mịt mà đã tự phụ kiêu căng, coi thiên hạ như rơm rác, coi mình như thần thánh.
Bùi Thị Xuân không giấu nổi sửng sốt:
- Có lẽ nào Phu tướng xếp tất cả các văn quan vào một rọ. Thiếu gì người thức thời, một đời cống hiến cho dân nước như Ngô Thì Nhậm, như Phan Huy Ích.
- Thật ra thì nho sĩ có hai loại. Loại thấm nhuần nho học đến chỗ trở nên những phần tử ưu tú cả về thực học và đạo đức, xứng đáng làm khuôn vàng thước ngọc cho đời sau.
Binh bộ Thượng thư Ngô Thì Nhậm nằm trong số ấy. Bọn quan lại cũng có ăn học, cũng giữ địa vị cao sang nhưng thời loạn là lũ đầu cơ trục lợi, nước mất mặc nước, dân chết mặc dân, miễn sao cho mình được vinh thê ấm tử.
Binh bộ Thượng thư Ngô Thì Nhậm nằm trong số ấy. Bọn quan lại cũng có ăn học, cũng giữ địa vị cao sang nhưng thời loạn là lũ đầu cơ trục lợi, nước mất mặc nước, dân chết mặc dân, miễn sao cho mình được vinh thê ấm tử.
- Sao Phu tướng gay gắt hết với các quan văn như quan Thái sư Bùi Đắc Tuyên vậy? Quan Thái sư vì thế đã bị các văn võ đại thần oán giận.
Trần Quang Diệu có vẻ ngạc nhiên:
- Nàng muốn xá tội cho bọn xu nịnh, gió chiều nào xoay chiều ấy sao? Vậy, thử hỏi nàng, Tiên đế vào Thăng Long trước sau hai lần. Cả hai lần lũ hủ nho như gà phải cáo, chạy xiêu bạt bỏ cả vua chúa. Rồi trong khi xác chúa Trịnh Khải còn bị phơi ngoài cửa Tuyên Võ, Tiên đế gọi về thì lại lúc nhúc về theo, cúi đầu xin dự vào tân chính. Tiên đế trở lại Phú Xuân, thuyền chưa rời khỏi bến, quan lớn quan bé lại hăng hái vỗ ngực chửi giặc, kẻ bào chữa cho thái độ của mình, kẻ khoe mẽ trung quân ái quốc và có nhiều đảm lược. Xem vậy, chính bọn hủ nho cầm quyền ấy đã làm hỏng đại cục nước nhà.
Bùi Thị Xuân cúi đầu, giọng nhỏ nhẹ:
- Thiếp không bênh họ. Ngược lại thiếp còn biết rằng trao quyền bính cho những người u tối kết cục cũng không khác gì bọn tráo trở thay lòng đổi dạ. Bởi vì kẻ dốt nát nắm giữ nhiều quyền uy sẽ chỉ dẫn đến tội ác, không thể làm lợi cho dân nước. Nhưng thế nước hiện không yên, phải có đối sách khéo léo để lôi kéo, khích lệ họ sống chết vì nghiệp lớn của Tiên đế. Nếu bây giờ ta quá cứng rắn, rũ vơ tất cả, cách chức tất cả thì nước sẽ sinh loạn.
Trần Quang Diệu gật gù:
- Nàng nói đúng lắm! Theo nàng, những kẻ u tối được trao quyền bính kết cục sẽ chỉ gây nên tội ác. Tôi nói họ làm hỏng đại cục nước nhà là vì vậy. Nhưng ý nàng xác đáng hơn nhiều.
Bùi Thị Xuân đi đến bên chồng, ngập ngừng:
- Phu tướng đừng vội khen việc ở triều đình, lúc Tướng công ra Bắc Hà cũng bội phần rối ren mà thiếp nào dâng được kế sách gì. Ngay sau khi Phu tướng đi ít lâu, nhân lúc các triều thần tranh chấp, giặc Ánh được bọn Tây Dương giúp sức đã chia quân làm nhiều mũi tiến đánh Phan Rí, Nha Trang, Diên Khánh, Bình Khang, Phú Yên rồi thừa thắng kéo ra cửa Thị Nại. Vua Thái Đức Nguyễn Nhạc sai Thái tử Nguyễn Bảo đem quân ra chống cự. Nguyễn Bảo thua trận phải chạy về Quy Nhơn. Quân bộ quân thuỷ của Nguyễn Phúc Ánh liền kéo đến vây đánh Quy Nhơn. Chúng dùng phép thả diều lửa do bọn Phú-lãng-sa (Pháp) bày cho để đốt phá Quy Nhơn. Vua Thái Đức cầu cứu Hoàng đế Cảnh Thịnh. Vua ta liền sai Phạm Công Hưng và Đặng Văn Trấn đem quân thuỷ bộ cùng tiến vào Quy Nhơn. Giặc Ánh hoảng hốt rút về. Giải vây Quy Nhơn, Phạm Công Hưng cho tịch thu kho tàng và binh khí của vua Thái Đức khiến nhà Vua tức giận thổ ra máu mà chết.
Trần Quang Diệu chăm chú nghe, vội cắt ngang:
- Tôi ngờ việc lấy đất Quy Nhơn không phải là ý của Hoàng thượng mà là của quan Thái sư. Việc làm ấy là cần, vì xưa Tiên đế đã từng nói với quần thần, vua Thái Đức bạc nhược sẽ chẳng giữ nổi đất ấy mà còn ngăn đường quân ta tiến đánh giặc Ánh. Tuy vậy, anh em không thương nghị được, phải cư xử như thế, đau lòng lắm.
Bùi Thị Xuân tiếp, giọng trầm buồn:
- Việc rắc rối nào đã hết. Khi Hoàng đế Cảnh Thịnh phong cho Thái tử Nguyễn Bảo chức Hiến công và cắt cho huyện Phù Ly làm thực ấp rồi cử Bùi Đắc Trụ vào trấn giữ Quy Nhơn, Nguyễn Bảo đã nuôi chí làm phản triều Tây Sơn. Tin dữ mới nhận được, Nguyễn Bảo viết mật thư đầu hàng Nguyễn Ánh và hứa làm tướng tiên phong cho giặc.
Trần Quang Diệu chồm dậy:
- Nếu vậy thì hiểm hoạ đến nơi rồi. Hôm qua trong lúc làm lễ triều kiến, Hoàng thượng nói ngày một ngày hai tôi phải đem quân đi đánh giặc. Hỏi đánh nơi nào thì Hoàng thượng chưa chịu nói. Tôi đâu ngờ việc xảy ra như thế. Vậy ngay sáng mai tôi phải tâu xin Hoàng thượng cất quân đi Quy Nhơn kẻo đại cục hỏng mất.
Bùi Thị Xuân xô lại níu tay chồng:
- Phu tướng định đi ngay ngày mai sao?
- Nếu chậm thì nàng biết đấy, sẽ hối không kịp. Tôi đồ rằng đại quân của Ánh được mật thư của tên phản bội đã tiến phát. Không ra tay trước, Quy Nhơn sẽ mất.
Bùi Thị Xuân nghẹn ngào:
- Thiếp lại đàng đẵng chờ mong Phu tướng. Sao Phu tướng không san phần trọng trách cho thiếp. Chẳng lẽ thiếp không đủ sức bắt được Nguyễn Bảo, chặn đường quân Ánh sao?
Trần Quang Diệu sẵng giọng:
- Nàng quên rằng mình là tướng thống lĩnh trung quân bảo vệ kinh thành sao?
- Kinh thành còn quan Đại tư mã Ngô Văn Sở?
- Quan Thái sư lúc nãy gặp tôi cho hay quan Đại tư mã sắp ra Bắc Hà thay Vũ Văn Dũng. Tôi đã quyết không chỉ vì muốn sống bên nàng vài ngày mà để xảy ra hiểm hoạ.
Bùi Thị Xuân gục vào lòng chồng thổn thức:
- Vậy xin Phu tướng cẩn trọng mình vàng. Thiếp bằng lòng để Phu tướng ra đi. Thiếp nguyện cầu Phu tướng lập được công lớn, làm rạng danh cho cơ nghiệp triều Tây Sơn.
Trần Quang Diệu nâng cằm vợ, soi mình trong đôi mắt to đen thông minh của vợ rồi xúc động nói:
- Chúng ta còn bên nhau trọn đêm nay. Nhưng mà cho đến bây giờ tôi đã rũ sạch bụi đường đâu.
Trong hơi thở nóng hổi của chồng, Bùi Thị Xuân chợt nhận ra bước chân quen thuộc của viên tướng tùy tùng. E lệ như năm nào, viên nữ tướng Tây Sơn vội gỡ tay chồng, ngượng ngập đứng dậy...
*
* *
Quan Thiếu phó Trần Quang Diệu đem quân vào Quy Nhơn được 3 ngày thì Bùi Thị Xuân hay tin: Đại quân Ánh do danh tướng Nguyễn Văn Thành thống lĩnh đang tiến ra tiếp ứng cho Nguyễn Bảo. Bùi Thị Xuân cồn cào lo lắng: Nếu Nguyễn Văn Thành hợp binh được với Nguyễn Bảo thì quân Tây Sơn sẽ khó xoay chuyển được tình thế. Nhưng Bùi Thị Xuân tin ở tài điều binh khiển tướng của chồng. Mối bận tâm hơn cả đối với Bùi Thị Xuân vẫn là hiện trạng triều Tây Sơn và nguy cơ suy vi của triều đình Cảnh Thịnh. Là người chỉ huy việc phòng thủ kinh thành, Bùi Thị Xuân không thể không dành toàn sức cho việc dàn quân, khích lệ quân sĩ quyết tử, phòng giặc Ánh cậy có nhiều tàu đồng của bọn Phú-lãng-sa giúp sức, liều mạng đánh ra. Tuy thế, tìm được kế sách hướng triều đình Cảnh Thịnh tập trung sức lực chống giặc Ánh thì Bùi Thị Xuân hoàn toàn bất lực.
Bởi vì, triều Tây Sơn sau khi vua Quang Trung băng hà, đã nhanh chóng đi vào cái rớp xấu:
Quan lại bất lực, nạn bè đảng tranh chấp, giết hại lẫn nhau không dễ gì ngăn chặn lại được. Buồn phiền, lo lắng, Bùi Thị Xuân quyết định đến thăm Thái hậu Ngọc Hân, người bề trên, đồng thời là người bạn tâm đắc, biết nhìn xa thấy rộng hơn bất cứ văn quan nào trong triều. Từ lâu rồi, nhất là sau ngày Quang Trung mất, yêu nhau vì nết, trọng nhau vì tài, Thái hậu Ngọc Hân và Bùi Thị Xuân càng thêm gần gũi, gắn bó. Chiều theo ý Thái hậu, Bùi Thị Xuân không câu nệ vào lễ nghi và thường gọi Bắc cung Hoàng hậu của Hoàng đế Quang Trung bằng tên tục. Bùi Thị Xuân hơn tuổi Thái hậu Ngọc Hân, nhưng viên nữ tướng rất kính phục kiến thức uyên thâm và tài thơ của Ngọc Hân. Hơn thế, Bùi Thị Xuân đã tìm thấy ở con người tài sắc vẹn toàn ấy nếp nghĩ và chính kiến gần gũi với hoài bão của Tiên đế.
Quan lại bất lực, nạn bè đảng tranh chấp, giết hại lẫn nhau không dễ gì ngăn chặn lại được. Buồn phiền, lo lắng, Bùi Thị Xuân quyết định đến thăm Thái hậu Ngọc Hân, người bề trên, đồng thời là người bạn tâm đắc, biết nhìn xa thấy rộng hơn bất cứ văn quan nào trong triều. Từ lâu rồi, nhất là sau ngày Quang Trung mất, yêu nhau vì nết, trọng nhau vì tài, Thái hậu Ngọc Hân và Bùi Thị Xuân càng thêm gần gũi, gắn bó. Chiều theo ý Thái hậu, Bùi Thị Xuân không câu nệ vào lễ nghi và thường gọi Bắc cung Hoàng hậu của Hoàng đế Quang Trung bằng tên tục. Bùi Thị Xuân hơn tuổi Thái hậu Ngọc Hân, nhưng viên nữ tướng rất kính phục kiến thức uyên thâm và tài thơ của Ngọc Hân. Hơn thế, Bùi Thị Xuân đã tìm thấy ở con người tài sắc vẹn toàn ấy nếp nghĩ và chính kiến gần gũi với hoài bão của Tiên đế.
Gần hai mươi năm đã trôi qua, nhưng câu chuyện về người con gái yêu, viên ngọc quý của vua Lê Hiển Tông bỗng trở thành vợ viên Đại tướng Tây Sơn Nguyễn Huệ; hơn thế, tỏ rõ là người tài hoa, có con mắt tinh tường, am hiểu chính sự, thức thời vẫn còn in sâu trong trí nhớ của Bùi Thị Xuân. Dạo ấy, sau lễ cưới làm náo nức cả Thăng Long của đôi trai tài gái sắc ấy năm ngày, thì vua Lê Hiển Tông mất. Lê Duy Kỳ, cháu đích tôn được đặt lên ngôi kế vị.
Nhưng theo di chiếu của vua Lê Hiển Tông, việc lớn phải được hỏi Đại tướng Tây Sơn. Để hiểu giới hoàng tộc, Nguyễn Huệ biết không thể hỏi ai bằng hỏi Ngọc Hân. Ngọc Hân, bằng sự hiểu biết thời cuộc, đã đặt ích nước lên trên quyền lợi của dòng họ mà thưa:
- Duy Kỳ không xứng được kế vị, không đủ tư cách là Hoàng đế.
Lễ đăng quang của Duy Kỳ theo lệnh Nguyễn Huệ bị bãi bỏ. Triều đình nhà Lê kinh ngạc, sững sờ, búa rìu dư luận chĩa vào Ngọc Hân. Nhiều người đòi gạch tên Ngọc Hân trong sổ họ.
Khổ tâm, nhưng Ngọc Hân vẫn quả quyết đương đầu với dư luận. Triều đình nhà Lê rối loạn, về sau, khồng muốn để vợ mang tiếng, Nguyễn Huệ thấy không cần phải bảo lưu chính kiến, đã bàn với vợ cho Duy Kỳ được làm lễ đăng quang. Duy Kỳ lên ngôi đổi hiệu là Lê Chiêu Thống. Ba năm sau, Lê Chiêu Thông mới nhục nhã cõng rắn về cắn gà nhà. Vượt lên trên cả triều đình nhà Lê hủ lậu, Ngọc Hân đã sáng suốt tiên đoán được nhân cách đốn mạt của Duy Kỳ. Tầm nhìn xa thấy rộng của Ngọc Hân chính Nguyễn Huệ cũng phải thừa nhận. Vì vậy, trong lúc triều đình Cảnh Thịnh chia bè kéo cánh, Bùi Thị Xuân càng thấy cần gặp Ngọc Hân.
Khổ tâm, nhưng Ngọc Hân vẫn quả quyết đương đầu với dư luận. Triều đình nhà Lê rối loạn, về sau, khồng muốn để vợ mang tiếng, Nguyễn Huệ thấy không cần phải bảo lưu chính kiến, đã bàn với vợ cho Duy Kỳ được làm lễ đăng quang. Duy Kỳ lên ngôi đổi hiệu là Lê Chiêu Thống. Ba năm sau, Lê Chiêu Thông mới nhục nhã cõng rắn về cắn gà nhà. Vượt lên trên cả triều đình nhà Lê hủ lậu, Ngọc Hân đã sáng suốt tiên đoán được nhân cách đốn mạt của Duy Kỳ. Tầm nhìn xa thấy rộng của Ngọc Hân chính Nguyễn Huệ cũng phải thừa nhận. Vì vậy, trong lúc triều đình Cảnh Thịnh chia bè kéo cánh, Bùi Thị Xuân càng thấy cần gặp Ngọc Hân.
Một cảm giác thành kính, nhẹ nhõm khi Bùi Thị Xuân bắt đầu bước vào khu vườn trồng đầy những thảm hoa, những bãi cỏ mượt mà xinh xắn, giữa những cung điện mái cong đồ sộ, để đi sâu mãi về phía cung cấm. Kia rồi, gian điện quen thuộc, tường xây tráng men, trổ tròn một khung cửa khuyết, hướng ra khu vực vườn nhỏ - gian điện của Thái hậu Ngọc Hân. Bùi Thị Xuân đi chậm dần, chậm dần rồi đứng lại trước khu vườn, lòng dạt dào xúc cảm. Phải rồi, những chậu men nhỏ nhắn, trồng những cây huệ vươn thẳng và các giò hoa trắng muốt đặt sát thềm điện kia, vẫn y hệt như ngày nào Quang Trung hoàng đế còn. Một làn hương ngọt ngào quen thuộc lan toả khắp khu vưòn. Thứ hương của loài hoa huệ này làm sao lẫn được. Tự nhiên Bùi Thị Xuân thấy cay cay nơi khoé mắt. Bất giác, trong viên nữ tướng sống lại hình ảnh Nguyễn Huệ nằm thiêm thiếp trên giường ngự. Lúc ấy, Bùi Thị Xuân không sao cầm được nước mắt khi thấy vị Hoàng đế dũng mãnh, uy phong tựa sấm sét, con người cao lớn, tóc quăn, da sần, tiếng nói vang như chuông đồng, choàng áo bào sạm đen khói súng, chỉ qua một cơn bạo bệnh đã tiều tụy hẳn. Xung quanh giường ngự lúc ấy, các quan văn võ tướng chắp tay đứng lặng như hóa đá. Các văn thần nổi tiếng mưu lược như Phan Huy Ích, Ngô Thì Nhậm mặt mày ủ ê, nước mắt chan hòa.
Còn Ngọc Hân vật mình than khóc, chết đi sống lại, tưởng như không qua khỏi nỗi thương đau quá bất ngờ đối với người vợ trẻ vừa tròn 22 tuổi, trên tay hai đứa con dại(1).
Nhớ đến Hoàng đế Quang Trung, Bùi Thị Xuân càng thấu hiểu nỗi đau đớn mà Thái hậu Ngọc Hân phải chịu đựng và đã trải qua. Chính nơi đây, bên những chậu cảnh, bên những gốc huệ xinh xắn này, Thái hậu Ngọc Hân đã ủ rũ hàng tháng ròng. Những chậu cây kia, ngày ấy cũng rầu héo như chủ. Một đoạn thơ não nuột khóc Hoàng đế Quang Trung của Ngọc Hân bỗng bật ra theo cảm xúc. Bùi Thị Xuân thầm đọc lại:
Còn Ngọc Hân vật mình than khóc, chết đi sống lại, tưởng như không qua khỏi nỗi thương đau quá bất ngờ đối với người vợ trẻ vừa tròn 22 tuổi, trên tay hai đứa con dại(1).
Nhớ đến Hoàng đế Quang Trung, Bùi Thị Xuân càng thấu hiểu nỗi đau đớn mà Thái hậu Ngọc Hân phải chịu đựng và đã trải qua. Chính nơi đây, bên những chậu cảnh, bên những gốc huệ xinh xắn này, Thái hậu Ngọc Hân đã ủ rũ hàng tháng ròng. Những chậu cây kia, ngày ấy cũng rầu héo như chủ. Một đoạn thơ não nuột khóc Hoàng đế Quang Trung của Ngọc Hân bỗng bật ra theo cảm xúc. Bùi Thị Xuân thầm đọc lại:
“Buồn thay nhẽ xuân về hoa nở
Mối sầu riêng ai gỡ cho xong
Quyết liều mong vẹn chữ lòng
Trên giường nào ngại, giữa lòng nào e
Còn trứng nước thương vì đôi chút
Chữ tình thâm chưa thoát được đi
Vậy nên nấn ná đôi khi
Hình còn tuy ở, phách thì đã theo...”
Chao ơi! Cứ gì Thái hậu Ngọc Hân, người anh hùng áo vải từng giúp dân dựng nước lập nên bao kỳ tích ấy mất đi, muôn họ đều lòng đau như cắt. Bây giờ hoa lại nở. Bùi Thị Xuân thoáng nghĩ - chắc Thái hậu đã nguôi đi phần nào nỗi thương đau sầu muộn. Còn gì vui hơn khi thấy người bạn tâm tình, mà sinh thời Hoàng đế Quang Trung rất mực yêu quý, kính nể, đã vượt qua được những thử thách quá sức mình.
Bỗng một giọng thanh thoát rất quen thuộc từ gian điện vọng ra:
- Nếu ta không nhìn nhầm, hẳn là Bùi nữ tướng!
Bùi Thị Xuân như tỉnh cơn mê.
Khi ấy Thái hậu Ngọc Hân dáng người mảnh dẻ, khuôn mặt trái xoan kiều diễm đượm một vẻ buồn trang nghiêm và kín đáo, đã nhẹ nhàng bước ra.
Bùi Thị Xuân vội quỳ ngay trên thảm cỏ:
- Tâu Thái hậu!
Lâu lâu rồi thần mới được kính thăm Thái hậu. Những mong Thái hậu được yên lành mạnh khỏe.
Lâu lâu rồi thần mới được kính thăm Thái hậu. Những mong Thái hậu được yên lành mạnh khỏe.
Giọng nhỏ nhẹ có ý trách móc, Ngọc Hân dịu dàng:
- Nữ tướng đứng lên đi! Nữ tướng khách khí làm ta chẳng vui lòng? Sao trông Nữ tướng xúc động thế? Lo cho ta không được vui phải không?
Bùi Thị Xuân thấy Ngọc Hân như đọc được ý mình nên lúng túng:
- Thần đang ngắm hoa. Hương hoa ngạt ngào thân thiết quá!
Bùi Thị Xuân tránh không nói đến hoa huệ nhưng cặp mắt tuyệt đẹp của Ngọc Hân bỗng chớp chớp:
- Bùi nữ tướng biết đấy! Tiên đế rất thích loài hoa đó. Có lần Tiên đế bảo ta: giống hoa huệ có mùi thơm thật là ngát. Gốc của nó mọc lên từ đồng nội hoang dã, dáng của hoa ngay thẳng trung thực, hương của hoa nồng đượm ngọt ngào. Ngày còn nhỏ, song thân của Tiên đế gọi Tiên đế là Thơm cũng bởi lẽ đó. Bùi nữ tướng bảo ta không yêu hoa này sao được?
- Xa Thái hậu, thần những lo Thái hậu đau buồn.
Ngọc Hân giọng không vui:
- Thoắt đã 5 năm rồi cồn gì. Có con ta giúp cho ta khuây khoả. Còn vì - Ngọc Hân ngập ngừng - Hoài bão của Tiên đế chưa được thực hiện, mối quốc thù Gia Định còn canh cánh bên lòng.
Khi đã vào trong điện, Ngọc Hân âu yếm ngắm Bùi Thị Xuân rồi vui vẻ:
- Việc điều binh khiển tướng bảo vệ kinh thành ra sao mà Nữ tướng có vẻ mệt mỏi. Dầu thế mà trông vẫn mặn mà như xưa.
Hai người cùng bật cười rồi câu chuyện hướng ngay vào thời cuộc.
Sau khi nghe Bùi Thị Xuân kể lại tình hình Bắc Hà, nhất là sự phản phúc của Nguyễn Bảo ở Quy Nhơn, khiến quan Thiếu phó Trần Quang Diệu vừa hồi triều đã phải vội vã cầm quân đi chặn giặc, Ngọc Hân thở dài:
- Ta gặng hỏi Hoàng thượng cũng biết được sự tình như thế. Thế nước thực đã lâm nguy mà vua tôi vẫn bình chân như vại. Nếu không quả cảm nhìn thấy sự thực đau lòng ấy để có kế thu phục nhân tâm, chỉnh đốn việc coi quân trị dân thì mầm loạn đến nơi rồi.
- Tâu Thái hậu - Bùi Thị Xuân đỡ tách chè từ tay Ngọc Hân, nói - Làm cho nước này suy yếu đi, triều đình mất lòng dân, nhân tâm ly tán, quan lại trên dưới không thuận hòa, là lỗi bởi ai?
Ngọc Hân trở lại dáng nhanh nhẹn:
- Trước hãy hỏi Nữ tướng, trong con người thì cái gì nhiều hơn? Thiện hay ác?
- Tâu Thái hậu - Bùi Thị Xuân lúng túng - thần chưa hiểu hết thâm ý của Thái hậu, nhưng cũng cố bày tỏ, trong con người tính thiện và tính ác ngang bằng nhau. Còn nói cho cạn lý thì con người ta đều thiện.
- Ta hiểu ý Bùi nữ tướng muốn nói gặp hoàn cảnh tốt thì tính thiện lấn át tính ác, chính áp đảo tà, ngược lại gặp hoàn cảnh xấu thì tà áp đảo chính, ác lấn át thiện.
- Ngu ý của thần là như vậy.
- Nhưng Bùi nữ tướng cho hay ai làm nên hoàn cảnh? Những kẻ chăn dân chứ gì? Vậy, kẻ rũ rối triều chính, phá vỡ kỷ cương luật pháp nước này trước phải là đấng tối thượng và sau nữa là các triều thần. Nghĩa là nước này đang dột từ nóc. Pháp lệnh không thi hành được chính là do người trên phạm.
- Quả là thế - Bùi Thị Xuân tiếp lời - tự mình tu đức để giáo hóa dân thì sâu hơn mệnh lệnh, dân bắt chước người trên thì nhanh hơn pháp luật. Nhưng không phải ai cũng thấy nước này suy vi là tự triều đình, hoặc thói thường, người ta chỉ thấy người này có lỗi, người kia hèn kém mà không thấy chính mình cũng hèn kém, có lỗi. Thói đời đổ lỗi cho nhau ấy thật ra là hành động của kẻ đã bất tài lại vô hạnh. Nhìn rộng ra các trấn, bọn quan lại đua nhau ăn chơi, đục khoét muôn dân. Ngay các nho sĩ Bắc Hà được Tiên đế trao cho quyền bính, một thời vỗ ngực cho mình là giỏi, nay cũng xoay ra nhũng nhiễu dân đen, khiến cho thôn cùng xóm vắng rên xiết oán than.
- Bùi nữ tướng nghĩ sao? Nữ tướng đổ lỗi cho các quan lại, xem thường tài năng, nhân cách các nho sĩ Bắc Hà? Thử hỏi thời Tiên đế còn trị vì, họ đã đem tài năng công hiến cho dân nước. Vậy sự đổi thay ấy hẳn có nguyên cớ. Theo ta, chỉ vì triều đình sa đoạ, bè phái, không còn tin dùng họ nên bên cạnh một số mất gốc trở nên bọn sâu mọt của dân, số đông còn lại đều tìm cách xa lánh chính sự. Ngô Thì Nhậm, Phan Huy Ích đều trước sau lui về quê ở ẩn, lo việc trước thuật, đâu phải họ bất tài? Gây nên việc chia rẽ Bắc Nam, chê người có học bất tài chẳng qua chỉ là sự ghen ghét đố kỵ của kẻ vô học nhưng nắm quyền mà thôi. Huống chi vua Cảnh Thịnh và cả Thái sư Bùi Đắc Tuyên trải việc đời là thế mà vẫn quên mất rằng, lời nói chau chuốt là phù hoa, lời nói ngay là thành thật, nói khó nghe là thuốc, nói ngọt là bệnh tật.
Bùi Thị Xuân sửng sốt:
- Tâu Thái hậu!
Quan Binh bộ Thượng thư Ngô Thì Nhậm đã cáo quan rồi sao? Người ấy là chỗ thân tình của vợ chồng thần. Cảnh ngộ thật đáng ái ngại.
Quan Binh bộ Thượng thư Ngô Thì Nhậm đã cáo quan rồi sao? Người ấy là chỗ thân tình của vợ chồng thần. Cảnh ngộ thật đáng ái ngại.
Ngọc Hân trầm giọng:
- Không phải Ngô tiên sinh cáo quan mà là bị buộc phải về ở ẩn. Quan Thái sư Bùi Đắc Tuyên quyết đoán nhiều việc có lợi cho dân nước, nhưng cũng tác yêu tác phúc quá lắm. Chính Bùi Thái sư không muốn tin dùng các nho sĩ Bắc Hà, mà chỉ lo đưa thêm vây cánh là người Đàng Trong vào triều chính để dễ bề thao túng, che ác với vua.
- Tâu Thái hậu!
Thái hậu đã chỉ cho thần thấy được sự thật. Bấy lâu mải việc binh nhung, thần ít để tâm đến chính sự một cách thấu đáo. Vậy, theo ý thần, việc cần kíp lúc này là phải khích lệ được quan lại trong triều ngoài trấn xả thân vì nghiệp lớn của Tiên đế. Muốn thế, Hoàng đế Cảnh Thịnh phải thực nắm lấy triều chính, ngăn quan Thái sư lộng hành chia rẽ, khiến cho lòng người oán hận. Thần hiểu mấu chốt của công việc để chuyển được thế nước mạnh lên, đủ sức đương đầu với quân thù chính là phải có gan thay đổi cung cách làm việc của triều đình, không loại trừ khả năng gây nên những xáo trộn cần thiết.
Thái hậu đã chỉ cho thần thấy được sự thật. Bấy lâu mải việc binh nhung, thần ít để tâm đến chính sự một cách thấu đáo. Vậy, theo ý thần, việc cần kíp lúc này là phải khích lệ được quan lại trong triều ngoài trấn xả thân vì nghiệp lớn của Tiên đế. Muốn thế, Hoàng đế Cảnh Thịnh phải thực nắm lấy triều chính, ngăn quan Thái sư lộng hành chia rẽ, khiến cho lòng người oán hận. Thần hiểu mấu chốt của công việc để chuyển được thế nước mạnh lên, đủ sức đương đầu với quân thù chính là phải có gan thay đổi cung cách làm việc của triều đình, không loại trừ khả năng gây nên những xáo trộn cần thiết.
Ngọc Hân thoáng vui:
- Ý Bùi nữ tướng chính là mong ước của ta. Thổ lộ được với Nữ tướng những điều bấy lâu ấp ủ, bấy lâu đớn đau, ta thấy vợi được cả cõi lòng.
Bùi Thị Xuân từ tốn đứng dậy:
- Thần gắng đem sức mọn thực hiện hoài bão của Thái hậu, dầu thịt nát xương tan cũng cam lòng.
Ngọc Hân đưa tiễn Bùi Thị Xuân ra hiên:
- Ta sẽ là chỗ dựa cho Bùi nữ tướng trong mọi việc.
*
* *
Triều đình Cảnh Thịnh sôi động những tin tức từ các trấn dồn dập báo về. Vừa mấy hôm trước, vua Cảnh Thịnh chỉ thiếu có mở tiệc ăn mừng khi hay tin tiền quân Ánh do Nguyễn Văn Thành thống lĩnh chưa kịp tiến tới Quy Nhơn thì quan Thiếu phó Trần Quang Diệu đã lấy được Quy Nhơn, bắt được Nguyễn Bảo rồi thừa thắng đánh dồn quân Ánh vào tận Diên Khánh. Nhưng chỉ mấy ngày sau kinh đô Phú Xuân lại hay tin dữ: Gặp năm mất mùa, dân đói, nhiều phủ huyện ở trấn Quảng Nam sinh loạn. Trấn thủ Quảng Nam khi ấy bất lực không kiềm chế nổi. Vua Cảnh Thịnh lập tức triệu quần thần, tìm một người có tài trị nước vào thay trấn thủ Quảng Nam để vỗ yên xã tắc. Triều thần tiến cử Nữ tướng Bùi Thị Xuân đảm đương trọng trách ấy. Vua Cảnh Thịnh không nghi ngờ gì về tài cầm quân của Bùi Thị Xuân nhưng lại không tin vị nữ tướng này có tài trị nước. Vua cho vời Bùi Thị Xuân đến hỏi:
- Nước hiện không yên, khanh dâng được kế gì để thi thố cho đời?
Bùi Thị Xuân đăm chiêu:
- Tâu Hoàng thượng!
Kế thì có nhưng không thể làm gì được.
Kế thì có nhưng không thể làm gì được.
- Vì cớ gì? - Vua Cảnh Thịnh sửng sốt hỏi.
- Tâu Hoàng thượng!
Vì không có ai theo.
Vì không có ai theo.
Vua Cảnh Thịnh nói:
- Trẫm trao ấn kiếm cho, ai dám không theo?
Bùi Thị Xuân hỏi lại:
- Nếu chính Hoàng thượng không theo thì sao?
Vua Cảnh Thịnh nhíu mày, dấu hiệu nhà Vua suy nghĩ căng thẳng. Hiểu như vậy, Bùi Thị Xuân tiếp:
- Trước hết xin Hoàng thượng quyết đoán lấy mọi việc. Bởi vì, một nghìn người vâng dạ không bằng một người nói thẳng. Lời nói thẳng nghe chướng tai nhưng có lợi cho việc làm, thuốc đắng uống khó chịu nhưng chữa được bệnh. Thứ nữa, cả triều đình nên ăn ở theo lối mộc mạc để tỏ cái nề nếp của mình, làm gương cho quan lại noi theo. Chỉ như vậy mới thu được nhân tâm, cố kết được lòng dân tạo cho thế nước ở đỉnh cao ngàn trượng, đủ sức đè bẹp giặc thù.
Vua Cảnh Thịnh mỉm cười:
- Chẳng nhẽ trẫm không làm như thế hay sao?
Bùi Thị Xuân thấy Vua chưa nhìn nhận được những sai sót của triều đình bèn mạnh dạn tâu:
- Xin cho tiểu thần được bộc bạch những nghĩ ngợi bấy lâu dày vò. Theo thiển nghĩ của thần, việc mượn cớ tiếp viện cho vua Thái Đức để chiếm Quy Nhơn là một hành vi vụng về. Bởi vì, trong lúc hoạ giặc Ánh ở phía trước, đáng lẽ phải giúp vua Thái Đức cùng đánh kẻ thù chung thì triều đình lại chiếm thành Quy Nhơn, khác nào tự tước vây cánh của mình, đẩy bạn đi với giặc. Xem vậy, kẻ có lợi trong cuộc xung sát huynh đệ này không phải triều Tây Sơn mà chính là Nguyễn Ánh.
Vua Cảnh Thịnh giữ vẻ mặt đăm chiêu:
- Việc đó là do quan Thái sư chủ trương, trẫm nào can dự.
- Tâu Hoàng thượng!
Nhắc lại chuyện đã qua là để mong Hoàng thượng sáng suốt quyết đoán công việc.
Nhắc lại chuyện đã qua là để mong Hoàng thượng sáng suốt quyết đoán công việc.
- Trẫm cũng nghe thấy nhiều người ca thán quan Thái sư chuyên quyền nhưng chưa tiện đàn hặc.
Cũng đã đến lúc công tội cần được phán xử, đánh giá.
Cũng đã đến lúc công tội cần được phán xử, đánh giá.
Bùi Thị Xuân phấn chấn:
- Vậy thần xin kính chúc Hoàng thượng thi hành phép tắc được mỹ mãn. Thần xin cáo lui.
Cuộc hội kiến chỉ cốt để thăm dò khả năng trị nước của Bùi Thị Xuân, nhưng vua Cảnh Thịnh không ngờ chính Bùi Thị Xuân chẳng những đã khẳng định được tài năng của mình mà còn tâu bày, khơi gợi cho Vua suy nghĩ tới thế cuộc rộng lớn của đất nước bằng những ý tưởng sắc sảo, tỏ rõ tài kinh bang tế thế của viên nữ tướng. Bởi vậy, nhà Vua đã không nổi giận khi nghe lời khảng khái chê triều đình vụng dạỉ mà còn linh cảm được những chính kiến cao xa của một bộ óc lớn, biết nhìn xa thấy rộng. Vì thế khi Bùi Thị Xuân cáo lui cũng là lúc Vua quả quyết phó thác việc lớn cho viên nữ tướng. Vua rời ngai vàng, đến bên Bùi Thị Xuân, giọng như bị kích động:
- Trẫm có việc hệ trọng phó thác. Trấn Quảng Nam hiện không yên, trẫm rất lo. Bùi nữ tướng sẽ làm thế nào để dẹp nạn trộm cướp, giúp dân an cư lạc nghiệp?
Cặp mắt đen láy của Bùi Thị Xuân thoáng buồn:
- Tâu Hoàng thượng!
Theo chỗ thần thiếp được biết, vì mất mùa dân đói, quan lại không hết lòng thương dân nên sinh loạn.
Theo chỗ thần thiếp được biết, vì mất mùa dân đói, quan lại không hết lòng thương dân nên sinh loạn.
- Phiền Bùi nữ tướng hãy đánh dẹp bọn giặc cướp rồi làm cho dân yên.
Bùi Thị Xuân vội đáp:
- Tâu Hoàng thượng!
Người xưa nói: Ai được nhân tâm thì hưng thịnh, ai mất nhân tâm thì tan vỡ. Ai cậy vào đức thì hùng cường, ai cậy vào sức thì sẽ mất. Xem vậy cầm quân dẹp loạn không phải là kế hay mà tuyển dụng người hiền tài để giúp dân được yên mới là đắc sách.
Người xưa nói: Ai được nhân tâm thì hưng thịnh, ai mất nhân tâm thì tan vỡ. Ai cậy vào đức thì hùng cường, ai cậy vào sức thì sẽ mất. Xem vậy cầm quân dẹp loạn không phải là kế hay mà tuyển dụng người hiền tài để giúp dân được yên mới là đắc sách.
Sửng sốt trước lý lẽ của Bùi Thị Xuân, vua Cảnh Thịnh tươi nét mặt:
- Ý tưởng của Bùi nữ tướng nghe rất lạ. Việc cần kíp, khanh hãy một phen vất vả vì trẫm. Còn cần gì, trẫm sẵn lòng giúp đỡ.
Bùi Thị Xuân từ tốn:
- Tâu Hoàng thượng!
Trị loạn cũng như gỡ tơ rối không thể làm gấp. Thần thiếp chỉ xin các quan Thái sư, Ngự sử chớ lấy văn pháp mà cản trở việc làm của thần thiếp.
Trị loạn cũng như gỡ tơ rối không thể làm gấp. Thần thiếp chỉ xin các quan Thái sư, Ngự sử chớ lấy văn pháp mà cản trở việc làm của thần thiếp.
Vừa khi ấy, quan Thái sư Bùi Đắc Tuyên đĩnh đạc bước vào. Hay tin Bùi Thị Xuân được phái đi dẹp loạn ở Quảng Nam, đôi mày của vị quan già hiện đang thâu tóm mọi quyền hành trong triều gần như dựng ngược lên. Bùi Đắc Tuyên dõng dạc tâu Vua:
- Lão thần thật không hiểu tại sao Hoàng thượng lại để Bùi nữ tướng đi trấn nhậm trấn Quảng Nam trong khi kinh thành đang cần vị thống soái kiệt xuất. Trong hai việc thì việc sau hệ trọng hơn rất nhiều. Phải chăng Hoàng thượng nghe lời bọn văn dốt vũ dát, chuyên gây bè kéo cánh cốt để Bùi nữ tướng đi xa, gạt cái gai trước mắt, nhằm dễ bề thao túng triều chính. Xem vậy, Hoàng thương nên xét lại quyết định này.
Không muốn để quan Thái sư lộng quyền mãi nhưng vua Cảnh Thịnh lúng túng chưa tìm được ý.
Thái sư Bùi Đắc Tuyên được thể tiếp lời:
Thái sư Bùi Đắc Tuyên được thể tiếp lời:
- Xin Hoàng thượng hãy sáng suốt quyết đoán đừng nghe bọn tham quan ngu ngốc nhưng lại hay dạy khôn. Lũ chúng toan dẹp giặc bằng ba tấc lưỡi.
Vua Cảnh Thịnh cố kìm nỗi giận:
- Quan Thái sư chớ nói quá lời!
Bùi Đắc Tuyên hạ giọng:
- Tâu Hoàng thượng!
Lão thần chỉ mong Hoàng thượng đừng để người chính trực như Bùi nữ tướng rời khỏi triều đình vào lúc này.
Lão thần chỉ mong Hoàng thượng đừng để người chính trực như Bùi nữ tướng rời khỏi triều đình vào lúc này.
Bùi Thị Xuân từ tốn:
- Cảm ơn quan Thái sư đã dành cho hạ quan chút tư tình. Nhưng loạn cũng như lửa; đốm lửa có thể gây cháy rừng. Thiết nghĩ hạ quan đi trấn nhậm trấn Quảng Nam cũng là việc hữu ích.
Bùi Đắc Tuyên dằn giọng:
- Bùi nữ tướng nên biết, dẹp loạn còn khó hơn đánh giặc đó. Vậy ngăn cản Nữ tướng là muốn tránh cho ngươi một hiểm hoạ.
Bùi Thị Xuân mặt đỏ bừng:
- Quan Thái sư quá lo cho cháu mình(2) như thế sẽ mang tiếng là không công bằng. Huống chi từ ngày theo Tiên đế dánh đông dẹp bắc, hạ quan đâu dám không sẵn lòng xả thân báo đền ơn nước. Nay Ngự lệnh đã giao, quan Thái sư chớ nên ngăn cản, sẽ đắc tội với Hoàng thượng.
Thái độ quả quyết của Bùi Thị Xuân khiến vua Cảnh Thịnh vững vàng. Và, lần đầu tiên vị vua trẻ đã gạt ý kiến của quan Thái sư để làm theo ý mình. Vua nói:
- Trẫm đã quyết để Bùi nữ tướng đi dẹp loạn, không ai được làm trái lệnh hay bàn ngang nữa.
(1) Ngọc Hân có hai con là Hoàng tử Quảng Đức và Công chúa Ngọc Bảo.
(2) Bùi Thị Xuân là cháu ruột Bùi Đắc Tuyên.